Πάνω από 30 εκατομμύρια τουρίστες επισκέπτονται την Ελλάδα κάθε χρόνο. Αλλά η ίδια η χώρα κινδυνεύει να ξεμείνει από Έλληνες. Ο πληθυσμός βρίσκεται σε ελεύθερη πτώση — από πάνω από 10 εκατομμύρια σήμερα, οι προβλέψεις μιλούν για περίπου 8 εκατομμύρια το 2050, μείωση κατά 20%. Σε ένα εκτενές ρεπορτάζ του αυστραλιανού ABC, η δημοσιογράφος Ρίανον Σάιν — εγγονή Ελλήνων μεταναστών — ταξίδεψε στη γενέτειρα των παππούδων της για να καταγράψει το πρόβλημα από κοντά: χωριά-φαντάσματα σε ολόκληρη τη χώρα, σχολεία που κλείνουν μαζικά, νησιά χωρίς παιδιά και μια γενιά που χάθηκε στην κρίση.

Τα δάση της Αρκαδίας ήταν κάποτε, σύμφωνα με τη μυθολογία, βασίλειο νυμφών και του θεού Πάνα. Ο Λάμπρος Παπαλάμπρος, ξεναγός πεζοπορίας στα αρχαία μονοπάτια της περιοχής, γνωρίζει κάθε πέτρα. Αλλά γνωρίζει και κάτι ακόμα: ότι τα χωριά γύρω του αδειάζουν ένα-ένα. «Αυτό το χωριό εδώ και χρόνια δεν έχει κατοίκους, μόνο άδεια σπίτια», λέει.

Η Λούστα, στην ακμή της, είχε περίπου 300 κατοίκους. Σήμερα μένουν τρεις. Το καφενείο λειτουργεί με το σύστημα της εμπιστοσύνης — self service, καθαρισμός και πληρωμή κατά βούληση. «Όταν ήμουν παιδί, θυμάμαι αυτό το μέρος γεμάτο ζωή», λέει ο Παπαλάμπρος. «Υπήρχαν αγρότες, πολλά παιδιά, το σχολείο πίσω από την εκκλησία ήταν ανοιχτό.» Πού πήγαν όλοι; «Πολλοί νέοι σκέφτονται ότι η ζωή εδώ είναι σκληρή. Πηγαίνουν στην Αθήνα οι περισσότεροι, αλλά πολλοί πηγαίνουν στις Πολιτείες, στην Αυστραλία, στην Ευρώπη. Και δεν γυρίζουν ποτέ πίσω.»

Αυτό που συμβαίνει στη Λούστα δεν είναι μεμονωμένο. Ο Παπαλάμπρος σημειώνει ότι ένα γειτονικό χωριό είχε κάποτε 3.000 κατοίκους — σήμερα δεν μένουν πάνω από 100. Χωριά-φαντάσματα υπάρχουν πλέον διάσπαρτα σε ολόκληρη την Ελλάδα.

Ο τελευταίος μαθητής στη Λίμνη

Όχι μακριά από τη Λούστα, το χωριό Λίμνη προσπαθεί να αποφύγει την ίδια μοίρα. Η Νίκη και ο Γιάννης είναι αγρότες. Ο 8χρονος γιος τους, Γιώργος, είναι το τελευταίο παιδί στο χωριό. Η Λίμνη δεν έχει πια σχολείο — το πλησιέστερο βρίσκεται 20 λεπτά μακριά, σε μεγαλύτερη πόλη. Παιδιά έρχονται από ολόκληρη την περιοχή επειδή τα δικά τους σχολεία έκλεισαν. Η κυβέρνηση δεν στέλνει σχολικό λεωφορείο — στέλνει ταξί.

Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά: μόνο τον τελευταίο χρόνο έκλεισαν πάνω από 700 σχολεία σε ολόκληρη την Ελλάδα — το 5% του συνόλου. Στο μοναδικό μαγαζί της Λίμνης που βρήκαν ανοιχτό ένα πρωί Δευτέρας, η εικόνα θυμίζει «γηροκομείο», σημειώνει το ρεπορτάζ. Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, η Ελλάδα πρόκειται να γίνει το γηραιότερο έθνος της Ευρώπης μέχρι τα μέσα του αιώνα.

Στους λόφους, η οικογένεια του Γιώργου μαζεύει τα ζώα της κάθε βράδυ. Η περιοχή φημίζεται για τα φρέσκα προϊόντα, τα τυριά και το μέλι. Κάποτε δούλευαν δέκα οικογένειες σε αυτά τα χωράφια. Τώρα μένει μία.

Η «χαμένη γενιά» της κρίσης

Σχεδόν οι μισοί κάτοικοι της Ελλάδας ζουν πλέον στην Αθήνα και γύρω από αυτήν. Η πρωτεύουσα παραμένει μια πόλη σημαδεμένη από την ιστορία της — και ιδίως από την οικονομική κρίση που, σύμφωνα με ορισμένες μετρήσεις, ήταν χειρότερη και από τη Μεγάλη Ύφεση. Η Ελλάδα βυθίστηκε σε ύφεση για έξι χρόνια. Ένας στους πέντε έχασε τη δουλειά του, η ανεργία των νέων έφτασε στο 60%, και μισό εκατομμύριο Έλληνες έφυγαν από τη χώρα — πολλοί χωρίς να γυρίσουν ποτέ.

Η Κλέρη Σαχά ήταν μία από αυτούς. Έφυγε στα 20 της. «Ήταν ειλικρινά μια τραυματική εμπειρία», λέει, «γιατί από τη μία χαίρεσαι που βγαίνεις απ’ αυτό, αλλά από την άλλη αναρωτιέσαι πώς θα μοιάζει η χώρα σου αν ποτέ θελήσεις να γυρίσεις.»

Σήμερα η Κλέρη είναι 37. Η γενιά της αποκαλείται συχνά «η χαμένη γενιά» της Ελλάδας. «Αυτό που μας υποσχέθηκαν ως γενιά είναι ότι αν είσαι καλός μαθητής, αν σπουδάσεις σκληρά, αν πας πανεπιστήμιο, θα έχεις ευκαιρία για μια καλή ζωή. Θα βρεις καλή δουλειά. Θα έχεις καλό μισθό. Θα κάνεις οικογένεια. Και αυτό δεν ισχύει», λέει. «Νιώσαμε ότι μας πρόδωσαν σε αυτή την υπόσχεση.»

Ερωτηθείσα αν οι φίλοι της κάνουν οικογένειες, απαντά: «Νομίζω ξεκινάμε οικογένεια όλο και πιο αργά, γιατί δεν αισθάνονται ότι μπορούν να τη στηρίξουν. Οι περισσότεροι φίλοι μου είναι στην ίδια κατάσταση. Μετά από αυτά που περάσαμε στα 20 μας, θέλουμε πραγματικά να βεβαιωθούμε ότι έχουμε μια πολύ σταθερή κατάσταση πριν κάνουμε οικογένεια.»

20 δισεκατομμύρια ευρώ, baby bonus και «να γίνει cool»

Η ελληνική κυβέρνηση σκοπεύει να δαπανήσει 20 δισεκατομμύρια ευρώ την επόμενη δεκαετία για να αντιμετωπίσει το δημογραφικό. Η Υπουργός Οικογένειας Σοφία Βούμβαλη — πρώην οικονομολόγος και μητέρα — δήλωσε: «Είναι πολύ σοβαρό. Δεν είναι μόνο οικονομικό και κοινωνικό ζήτημα, αλλά εθνικό.»

Ένα από τα πρώτα μέτρα που εφάρμοσε ήταν ένα baby bonus: 2.400 ευρώ για το πρώτο παιδί, φοροαπαλλαγές και μειωμένοι φορολογικοί συντελεστές που μειώνονται εκθετικά ανάλογα με τον αριθμό των παιδιών. Ωστόσο, η ίδια παραδέχεται ότι τα οικονομικά κίνητρα δεν αρκούν. «Αν οι άνθρωποι αντιδρούσαν απευθείας σε οικονομικά κίνητρα σε δημογραφικά ζητήματα, θα ήταν πιο απλά τα πράγματα για όλους μας», δήλωσε. «Οι νέοι δεν θέλουν να κάνουν παιδιά. Αναβάλλουν την απόφαση. Προτιμούν να ταξιδέψουν παρά να κάνουν παιδιά, για να το πω πολύ απλά. Πρέπει επίσης να κάνουμε cool για τους νέους το να κάνουν παιδιά.»

Νησιά χωρίς μωρά — και η Hope Genesis

Στα ελληνικά νησιά, η κατάσταση είναι ακόμα πιο δύσκολη. Ορισμένα δεν έχουν δει γέννηση εδώ και χρόνια. Η δημοσιογράφος του ABC ταξίδεψε σε απομακρισμένα νησιά — πιο κοντά στην Τουρκία παρά στην Αθήνα — όπου οι μεταφορές είναι αργές, συνήθως με φέρι μποτ, και κάποια δεν έχουν καν ιατρικές υπηρεσίες. Η απόφαση να κάνεις μωρό εκεί είναι αποθαρρυντική.

Ο δρ. Δημήτρης Χρήστος, μαιευτήρας από την Αθήνα, ανήκει σε μια ομάδα γιατρών της φιλανθρωπικής οργάνωσης Hope Genesis, η οποία έχει ως αποκλειστικό στόχο την ενίσχυση της γεννητικότητας στα απομακρισμένα νησιά. Η οργάνωση παρέχει δωρεάν εξειδικευμένη φροντίδα κατά την εγκυμοσύνη και μεταφέρει αεροπορικώς γυναίκες στην Αθήνα για εξετάσεις και τοκετό. Στη Λειψώ, 18 μωρά έχουν γεννηθεί μέσω του προγράμματος, συμπεριλαμβανομένων διδύμων.

Η Αρκοί, ακόμη μικρότερο νησί, δεν έχει πλέον κανένα παιδί. Στην τουριστική περίοδο φιλοξενεί μέχρι 800 άτομα τη μέρα, αλλά μόνιμα ζουν περίπου 30 — οι περισσότεροι ηλικιωμένοι άνδρες.

Μετανάστευση: Η λύση που η κυβέρνηση δεν θέλει

Από το 2015, πάνω από ένα εκατομμύριο μετανάστες έφτασαν στις ελληνικές ακτές. Κανείς θα υπέθετε ότι μέρος αυτών θα μπορούσε να βοηθήσει στο δημογραφικό πρόβλημα. Η κυβέρνηση λέει ότι «δεν είναι τόσο απλό».

Ο υπουργός Μετανάστευσης Θανάσης Πλεύρης, ο οποίος ανήκει στη σκληρή πτέρυγα της Νέας Δημοκρατίας, έχει εφαρμόσει σειρά αμφιλεγόμενων πολιτικών, μεταξύ αυτών φυλάκιση αιτούντων άσυλο που απορρίπτονται. Ερωτηθείς αν βλέπει τη μετανάστευση ως μέρος της λύσης στο δημογραφικό πρόβλημα, σε μια στιγμή που ο αριθμός θανάτων είναι σχεδόν διπλάσιος από τον αριθμό γεννήσεων, η απάντησή του δεν ήταν θετική.

«Back to Greece»: Η επιστροφή της διασποράς

Μια ομάδα που η κυβέρνηση θέλει σαφώς να προσελκύσει είναι οι μισό εκατομμύριο Έλληνες που έφυγαν κατά τη διάρκεια της κρίσης χρέους. Η οργάνωση «Back to Greece», που ξεκίνησε ως σελίδα στο Instagram με 20.000 ακολούθους, προσπαθεί να κάνει τη μετάβαση ευκολότερη. Η οικονομία βελτιώνεται και η κυβέρνηση προσφέρει γενναιόδωρες φοροαπαλλαγές σε Έλληνες του εξωτερικού που επιστρέφουν — αλλά η απόφαση σπάνια είναι αποκλειστικά οικονομική.

Η Αρίνα Καπουάνη, ιδρύτρια της ομάδας, λέει: «Η Αθήνα είναι μια πόλη όπου το παλιό συνυπάρχει με το καινούριο κάτω από τον ίδιο ουρανό. Αυτό νομίζω μας κάνει να αγαπάμε αυτόν τον τόπο. Είναι πράγματι δύσκολο να έρθεις στην Ελλάδα, αλλά αν τα καταφέρεις εδώ, τα καταφέρνεις παντού.»

Ένα ζωντανό μουσείο ή ένα νέο κεφάλαιο;

Η Ακρόπολη στέκει ως σύμβολο της δόξας της αρχαίας Ελλάδας. Αλλά αν η σύγχρονη Ελλάδα δεν λύσει το δημογραφικό της πρόβλημα, κινδυνεύει να γίνει «κειμήλιο» — ένα «ζωντανό μουσείο», όπως σημειώνει το ρεπορτάζ.

Η χώρα έχει επιβιώσει από πολλές κρίσεις στο παρελθόν. Αλλά αυτή η κρίση είναι σιωπηλή — δεν έχει διαδηλώσεις, δεν έχει δακρυγόνα, δεν κάνει πρωτοσέλιδα. Εκδηλώνεται στα κενά θρανία, στα κλειστά σχολεία, στους ηλικιωμένους που πίνουν καφέ σε αδειανά χωριά, και σε μια γενιά 30χρονων που δεν μπορεί να φανταστεί πώς θα αντέξει οικονομικά ένα παιδί. Η υπουργός Οικογένειας το παραδέχεται ευθέως: «Οι συνέπειες είναι δύσκολες και ανησυχητικές. Κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα ότι τα πράγματα θα πάνε καλά.»