Η πρόσφατη αναζωπύρωση των διαδηλώσεων στο Ιράν επαναφέρει στο προσκήνιο τη συζήτηση για την εσωτερική κατάσταση της χώρας, τη σταθερότητα του καθεστώτος, αλλά και τον ρόλο των μέσων ενημέρωσης στη διαμόρφωση της διεθνούς κοινής γνώμης. Ενώ οι εικόνες από την Τεχεράνη και άλλες πόλεις κατακλύζουν τα δυτικά δίκτυα, ο διεθνολόγος και ειδικός σε θέματα Ιράν, Αλέξης Λεκάκης Κερκυραίος, προχωρά σε μια βαθιά ανάλυση των πραγματικών αιτιών των κινητοποιήσεων, διαχωρίζοντας την πραγματικότητα από την πληροφοριακή προπαγάνδα.

Ένα από τα πλέον κρίσιμα σημεία που αναδεικνύονται στην τρέχουσα συγκυρία είναι η ποιότητα της πληροφόρησης που φτάνει στη Δύση. Ο κ. Λεκάκης Κερκυραίος επισημαίνει ότι παρατηρείται ένας «βομβαρδισμός παραπληροφόρησης», με πολλά διεθνή και ελληνικά μέσα ενημέρωσης να αναπαράγουν αδιακρίτως περιεχόμενο από ανώνυμους λογαριασμούς στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης χωρίς προηγούμενη διασταύρωση.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται στο μέσο Iran International, το οποίο εδρεύει στο Ηνωμένο Βασίλειο και χρησιμοποιείται συχνά ως πηγή. Σύμφωνα με τον διεθνολόγο, το συγκεκριμένο μέσο, το οποίο τηρεί φιλοσαχική στάση, χρηματοδοτούνταν αρχικά από τη Σαουδική Αραβία και πλέον από το Ισραήλ —γεγονός που έχουν παραδεχθεί και ισραηλινές πηγές. Η συχνή διακίνηση ανακριβών ειδήσεων από τέτοιες πηγές, όπως οι ανεπιβεβαίωτες αναφορές για πόλεις που δήθεν «έπεσαν» στα χέρια διαδηλωτών, δημιουργεί μια στρεβλή εικόνα για την πραγματική έκταση των γεγονότων.

Η νομισματική διολίσθηση ως σπινθήρας των κινητοποιήσεων

Οι τρέχουσες διαδηλώσεις, οι οποίες ξεκίνησαν στις 28 Δεκεμβρίου, δεν είχαν ως αρχική αφετηρία πολιτικά ή θρησκευτικά ζητήματα, αλλά την οικονομική εξαθλίωση. Η ραγδαία υποτίμηση του ιρανικού ριάλ έναντι του δολαρίου και του ευρώ προκάλεσε άμεσο αντίκτυπο στην αγορά, ιδιαίτερα στους εισαγωγείς ηλεκτρονικών συσκευών και smartphones.

Οι πρώτες απεργιακές κινητοποιήσεις εκδηλώθηκαν στα μεγάλα εμπορικά κέντρα της Τεχεράνης, για να επεκταθούν την επόμενη ημέρα στο ιστορικό «Μεγάλο Παζάρι» της πρωτεύουσας. Παρά την προβολή τους, ο κ. Λεκάκης Κερκυραίος σημειώνει ότι, συγκριτικά με τις μεγάλες διαδηλώσεις για τον θάνατο της Μαχσά Αμινί το 2022-2023, η τωρινή συμμετοχή είναι μικρότερη σε όγκο, ένταση και γεωγραφική διασπορά, τουλάχιστον στα μεγάλα αστικά κέντρα.

Η γεωγραφία της έντασης και ο παράγοντας της φτώχειας

Ενώ στην Τεχεράνη οι διαδηλώσεις διατηρούν έναν σχετικά ελεγχόμενο χαρακτήρα, η κατάσταση στις δυτικές επαρχίες της χώρας, όπως το Ιλάμ και το Λορεστάν, περιγράφεται ως πολύ πιο βίαιη. Το Ιλάμ, μία από τις πλέον υποβαθμισμένες περιφέρειες του Ιράν, έχει καταστεί επίκεντρο ταραχών με θύματα τόσο μεταξύ των δυνάμεων ασφαλείας όσο και μεταξύ των πολιτών.

Σε αυτές τις περιοχές, η κοινωνική έκρηξη λαμβάνει συχνά βίαιες μορφές, με αναφορές για βανδαλισμούς αλλά και για την ύπαρξη όπλων ανάμεσα σε ορισμένες ομάδες διαδηλωτών. Η ένταση στις επαρχίες αυτές αντικατοπτρίζει το βάθος της απόγνωσης σε περιοχές όπου η οικονομική κρίση πλήττει καίρια τις βασικές δομές επιβίωσης.

Ακρίβεια και λειψυδρία: Οι δομικές προκλήσεις

Πέρα από τη νομισματική κρίση, το Ιράν βρίσκεται αντιμέτωπο με δύο ακόμη δομικά προβλήματα που τροφοδοτούν τη λαϊκή δυσαρέσκεια: την ακρίβεια στα είδη πρώτης ανάγκης και την κρίση του νερού.

• Υπερπληθωρισμός τροφίμων: Οι τιμές στα βασικά είδη διατροφής έχουν εκτοξευθεί, υποβαθμίζοντας βίαια το βιοτικό επίπεδο του μέσου Ιρανού.

• Λειψυδρία: Η χώρα διανύει το πέμπτο συνεχόμενο έτος ξηρασίας, με την απουσία βροχοπτώσεων να έχει μειώσει δραματικά τα αποθέματα νερού. Παρόλο που στην Τεχεράνη δεν έχουν σημειωθεί ακόμη εκτεταμένες διακοπές υδροδότησης, τα μηνύματα προς τους πολίτες για αυστηρή οικονομία στο νερό είναι συνεχή.

Η «τάξη των μεσαζόντων» και η διαρροή πετρελαϊκών πόρων

Μια κρίσιμη αλλά συχνά παραβλεπόμενη πτυχή της λαϊκής οργής στο Ιράν αφορά τη δράση μιας συγκεκριμένης ομάδας ανθρώπων, των αποκαλούμενων «μεσαζόντων». Λόγω του καθεστώτος των σκληρών διεθνών κυρώσεων, η Τεχεράνη αναγκάζεται να επιστρατεύει περίπλοκες και συχνά αδιαφανείς μεθόδους για την πώληση του πετρελαίου της, χρησιμοποιώντας πλασματικές εταιρείες και δίκτυα τραπεζών.

Σύμφωνα με τον κ. Λεκάκη Κερκυραίο, αυτοί οι μεσάζοντες διαχειρίζονται τεράστια χρηματικά ποσά, τα οποία σε πολλές περιπτώσεις δεν επιστρέφουν στο εσωτερικό της χώρας. Αυτή η «προνομιούχα τάξη», που κατηγορείται για υπεξαίρεση δημόσιου πλούτου, έχει καταστεί κεντρικός στόχος των διαδηλωτών, εντείνοντας το αίσθημα αδικίας σε μια κοινωνία που πλήττεται από τον υπερπληθωρισμό.

Η μετατόπιση της δυσαρέσκειας και ο ρόλος των «παζαριτών»

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η σύνθεση των διαδηλωτών, καθώς στις κινητοποιήσεις συμμετέχουν παραδοσιακά συντηρητικά στρώματα, όπως οι έμποροι του παζαριού (παζαρίτες), οι οποίοι ιστορικά αποτέλεσαν τη ραχοκοκαλιά της Επανάστασης του 1979. Η δυσαρέσκεια αυτών των κοινωνικών ομάδων κατευθύνεται κυρίως προς τον μεταρρυθμιστή Πρόεδρο Μασούτ Πεζεσκιάν και λιγότερο προς τον Ανώτατο Ηγέτη Αλί Χαμενεΐ. Ωστόσο, παρατηρείται ότι οι παζαρίτες τείνουν να αποστασιοποιούνται από τα βίαια έκτροπα, καταδικάζοντας τις καταστροφές περιουσιών.

Γεωπολιτική ασφυξία: Το Ιράν δεν είναι Βενεζουέλα

Παρά τις προσπάθειες σύγκρισης της κατάστασης στο Ιράν με τις εξελίξεις στη Βενεζουέλα, ο κ. Λεκάκης Κερκυραίος υπογραμμίζει τις δομικές διαφορές. Η Ισλαμική Δημοκρατία διαθέτει έναν ισχυρό πυρήνα υποστηρικτών και μεγάλη εμπειρία στη διαχείριση και καταστολή εσωτερικών ταραχών.

Επιπλέον, ένα σημαντικό τμήμα της ιρανικής κοινωνίας, αν και δεν είναι ενθουσιασμένο με το υπάρχον σύστημα, προτάσσει τη σταθερότητα έναντι του χάους. Ο φόβος ότι μια βίαιη ανατροπή θα οδηγούσε σε μια «αχαρτογράφητη» κατάσταση με αρνητικές συνέπειες στις δουλειές και τις περιουσίες τους, λειτουργεί ως ανάχωμα σε μια γενικευμένη εξέγερση.

Οπλισμός, σύνορα και ο ρόλος της Μοσάντ

Η ένταση στο πεδίο λαμβάνει ανησυχητικές διαστάσεις στις δυτικές επαρχίες του Ιράν, κοντά στα σύνορα με το Ιράκ, όπου έχουν καταγραφεί επιθέσεις σε αστυνομικά τμήματα και χρήση οπλισμού από διαδηλωτές.

Η γεωγραφική θέση αυτών των περιοχών τις καθιστά ευάλωτες, καθώς το Ιράκ αδυνατεί να ελέγξει πλήρως τα σύνορά του και τον εναέριο χώρο του. Στο βόρειο Ιράκ δραστηριοποιούνται κουρδικά αποσχιστικά κινήματα που επιδιώκουν να επωφεληθούν από την αστάθεια, διοχετεύοντας οπλισμό στο εσωτερικό του Ιράν.

Παράλληλα, οι αναφορές για εμπλοκή εξωγενών παραγόντων ενισχύονται από επίσημες τοποθετήσεις:

• Ο επίσημος περσικός λογαριασμός της Μοσάντ στο «X» (πρώην Twitter) ανέφερε ότι πράκτορες της υπηρεσίας βρίσκονται στο πλευρό των διαδηλωτών.

• Ανάλογες δηλώσεις έχουν γίνει από τον πρώην διευθυντή της CIA, Μάικ Πομπέο.

Σε αντίθεση με την Τεχεράνη, όπου δεν έχουν καταγραφεί θύματα, οι δυτικές επαρχίες πληρώνουν το βαρύτερο τίμημα της σύγκρουσης, αναδεικνύοντας τον κίνδυνο μετατροπής μιας κοινωνικής διαμαρτυρίας σε μια ένοπλη περιφερειακή σύγκρουση με διεθνείς προεκτάσεις.

Η «μετριοπαθής» στροφή και η κοινωνική πραγματικότητα

Η ανάληψη της προεδρίας από τον Μασούτ Πεζεσκιάν σηματοδότησε μια στροφή προς τη μετριοπάθεια, σε πλήρη αντίθεση με τη σκληρή γραμμή του προκατόχου του, Εμπραχίμ Ραϊσί. Στην καθημερινότητα της Τεχεράνης, οι αλλαγές είναι πλέον ορατές: η υποχρεωτικότητα της μαντίλας σε δημόσιους χώρους, όπως μουσεία, εστιατόρια και καφετέρια, τείνει να ατονήσει, παρά το γεγονός ότι διατηρείται ως ισχυρό σύμβολο του συστήματος σε πανεπιστήμια και δημόσιες υπηρεσίες. Παράλληλα, γίνονται προσπάθειες για το «ξεμπλοκάρισμα» πλατφορμών κοινωνικής δικτύωσης, σε μια προσπάθεια να δοθεί περισσότερος ζωτικός χώρος στη νεολαία.

Οι ιρανικές αρχές υιοθετούν μια στρατηγική διαχωρισμού των διαδηλωτών. Ενώ αναγνωρίζουν το δικαίωμα στην ειρηνική διαμαρτυρία, προειδοποιούν για σκληρή απάντηση απέναντι σε «προβοκάτορες» και ταραχοποιούς. Μάλιστα, καταγράφονται περιπτώσεις όπου ειρηνικοί διαδηλωτές οι ίδιοι απομακρύνουν άτομα που επιχειρούν να υποδαυλίσουν τη βία.

Το μωσαϊκό της αντιπολίτευσης και το ζήτημα του Ρεζά Παχλαβί

Η ιρανική κοινωνία χαρακτηρίζεται από έντονες αντιθέσεις και η αντιπολίτευση παραμένει ένα ετερόκλητο σύνολο χωρίς ενιαία κατεύθυνση. Σύμφωνα με αναλυτές, οι επικριτές του συστήματος χωρίζονται σε τρεις κύριες τάσεις: αυτούς που επιδιώκουν την παλινόρθωση μιας εθνικιστικής μοναρχίας, εκείνους που οραματίζονται μια αβασίλευτη κοσμική δημοκρατία και μια τρίτη ομάδα με σοσιαλιστικό προσανατολισμό.

Στο προσκήνιο της δυτικής και ισραηλινής προβολής βρίσκεται ο γιος του τελευταίου Σάχη, Ρεζά Παχλαβί, ο οποίος όμως φαίνεται να στερείται ουσιαστικού ερείσματος εντός του Ιράν. Η μακρόχρονη διαμονή του στην πολυτέλεια των Ηνωμένων Πολιτειών και η έλλειψη επαγγελματικής δραστηριότητας τον καθιστούν, στα μάτια πολλών Ιρανών, μια προσωπικότητα που δεν εκπροσωπεί τις πραγματικές ανάγκες της εσωτερικής αντιπολίτευσης. Η ακροδεξιά της διασποράς που τον πλαισιώνει και η επιθυμία του για πλήρη αποκατάσταση των σχέσεων με το Ισραήλ θεωρούνται από την πλειονότητα των πολιτών ως ξένα προς τα εθνικά συμφέροντα της χώρας.

Η γεωπολιτική σκακιέρα: Ισραήλ και περιφερειακή ισχύς

Το Ιράν παραμένει ένας περήφανος λαός, ιστορικά ευαίσθητος στις ξένες επεμβάσεις, έχοντας υποφέρει από την επιρροή της Ρωσικής Αυτοκρατορίας, της Βρετανίας και αργότερα των ΗΠΑ και της Σοβιετικής Ένωσης. Η τρέχουσα συγκυρία θεωρείται ιδιαίτερα επικίνδυνη, καθώς μια ενδεχόμενη ανατροπή της Ισλαμικής Δημοκρατίας θα άλλαζε άρδην τους συσχετισμούς ισχύος στη Μέση Ανατολή.

Για το Ισραήλ, η αποδυνάμωση της Τεχεράνης αποτελεί στρατηγικό στόχο, καθώς θα οδηγούσε στον αφοπλισμό της Χεζμπολάχ και στην αποδυνάμωση της παλαιστινιακής αντίστασης, επιτρέποντας την επιβολή της ισραηλινής κυριαρχίας στην περιοχή. Αυτός ο φόβος για το «αχαρτογράφητο χάος» ωθεί ακόμη και τμήματα της κοινωνίας που δεν υποστηρίζουν το σύστημα να προτάσσουν τη σταθερότητα ως απόλυτη προτεραιότητα.

Μια οικονομία υπό πολιορκία: Η ανθεκτικότητα της εγχώριας βιομηχανίας

Παρά τα 46 χρόνια σκληρών κυρώσεων, το Ιράν έχει επιδείξει αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα. Σε αντίθεση με άλλες χώρες της περιοχής, όπως η Αίγυπτος ή το Ιράκ, η Τεχεράνη έχει αναπτύξει μια ισχυρή εγχώρια βιομηχανία που παράγει σχεδόν τα πάντα.

• Αυτοκινητοβιομηχανία: Διαθέτει τη μεγαλύτερη παραγωγή στη Μέση Ανατολή.

• Υγεία: Παράγει και εξάγει ιατρικό εξοπλισμό, διαθέτοντας υποδομές που σε ορισμένους τομείς ανταγωνίζονται ακόμη και ευρωπαϊκές χώρες.

• Υποδομές: Παρά την ανάγκη ανανέωσης, το επίπεδο των υποδομών παραμένει σταθερό, διαψεύδοντας την εικόνα μιας χώρας υπό κατάρρευση.

Το Ιράν παραμένει σε κατάσταση εξαίρεσης, υπό συνεχή απειλή, αλλά η κοινωνία του δείχνει σημάδια προσαρμοστικότητας που δεν επιτρέπουν εύκολες προβλέψεις για το μέλλον. Η εσωτερική δυναμική της χώρας είναι πολύ πιο σύνθετη από την εικόνα ενός «καθεστώτος μουλάδων», καθώς η τεχνοκρατική και βιομηχανική της βάση παραμένει ενεργή.

Η «ακτινογραφία» των υποδομών: Το παράδειγμα του μετρό

Ένα από τα πλέον απτά δείγματα της ιρανικής ανθεκτικότητας αποτελεί η ανάπτυξη των δικτύων μεταφορών. Το Ιράν διαθέτει σήμερα το μεγαλύτερο δίκτυο μετρό στη Μέση Ανατολή, ξεπερνώντας σε μέγεθος ακόμη και το αντίστοιχο της Τουρκίας. Το δίκτυο εκτείνεται σε έξι πόλεις, παραμένοντας εξαιρετικά προσιτό οικονομικά για το ευρύ κοινό, ενώ βρίσκεται σε συνεχή φάση επέκτασης.

Η πλέον αξιοσημείωτη εξέλιξη, ωστόσο, αφορά την εγχώρια παραγωγή. Παρά το καθεστώς των σκληρών διεθνών κυρώσεων που διαρκεί 46 χρόνια, η Τεχεράνη έχει ξεκινήσει την κατασκευή δικών της συρμών μετρό, επιδιώκοντας την πλήρη απεξάρτηση από εισαγωγές από χώρες όπως η Κίνα ή η Νότια Κορέα. Αυτή η στροφή προς την εγχώρια βαριά βιομηχανία αποτελεί κεντρικό πυλώνα της στρατηγικής επιβίωσης της χώρας.

Ακαδημαϊκή πρωτοπορία και η ανατροπή στην εκπαίδευση των γυναικών

Στον τομέα της παιδείας, τα στοιχεία διαψεύδουν πολλές από τις δυτικές παρανοήσεις. Σύμφωνα με την παγκόσμια κατάταξη Leiden του ολλανδικού πανεπιστημίου, το Ιράν κατέχει σταθερά την πρώτη θέση στη Μέση Ανατολή σε αριθμό κορυφαίων πανεπιστημίων, αφήνοντας στη δεύτερη θέση την Τουρκία. Οι υποδομές των ιδρυμάτων στην Τεχεράνη και την περιφέρεια χαρακτηρίζονται ως εντυπωσιακές, με υψηλού επιπέδου διδακτικό και ερευνητικό προσωπικό, ενώ η φοίτηση στα πανεπιστήμια είναι μικτή.

Η κοινωνική αλλαγή αποτυπώνεται εντονότερα στα ποσοστά συμμετοχής των γυναικών στην ανώτατη εκπαίδευση. Ενώ επί εποχής του τελευταίου Σάχη το ποσοστό των γυναικών φοιτητριών περιοριζόταν στο ισχνό 3%, σήμερα το ποσοστό αυτό έχει εκτοξευθεί στο 60%, μια τάση που παραμένει σταθερή ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του 2000. Η σύγκριση αυτή αναδεικνύει μια δομική μεταβολή στην πρόσβαση στη γνώση, παρά τους περιορισμούς στην κοινωνική σφαίρα.

Η κριτική στο παρελθόν και το «υβριδικό» παρόν

Η κατάρρευση του καθεστώτος του Σάχη το 1979 ερμηνεύεται από τον κ. Λεκάκη Κερκυραίο ως αποτέλεσμα μιας γενικευμένης κοινωνικής δυσαρέσκειας που ένωσε ετερόκλητες δυνάμεις, από φιλελεύθερους και αριστερούς έως ισλαμιστές. Κύρια αιτία υπήρξε η πλήρης εγκατάλειψη της περιφέρειας και των βασικών υποδομών, παρά τα τεράστια έσοδα από το πετρέλαιο.

Αναφορικά με το σημερινό σύστημα διακυβέρνησης, η διεθνής βιβλιογραφία το χαρακτηρίζει ως υβριδικό, καθώς συνδυάζει θεοκρατικά στοιχεία με μηχανισμούς λαϊκής αντιπροσώπευσης. Αν και δεν θεωρείται δημοκρατικό ή απολύτως ελεύθερο, παρουσιάζεται ως πιο συμμετοχικό σε σύγκριση με άλλα καθεστώτα της περιοχής, όπως αυτό της Σαουδικής Αραβίας, όπου το Κοράνι επέχει θέση συντάγματος και δεν διεξάγονται εκλογές.

Το Ιράν περιγράφεται ως μια χώρα ιδιαιτέρως αντιφατική και περίπλοκη, που δεν μπορεί να γίνει κατανοητή μέσα από μονοδιάστατες δυτικές περιγραφές. Η ανθεκτικότητα ενός μορφωμένου και χαρισματικού λαού κάτω από συνθήκες διαρκούς πίεσης διαμορφώνει ένα σκηνικό που απαιτεί βαθύτερη ανάλυση. Η κατανόηση αυτών των εσωτερικών δυναμικών είναι απαραίτητη για οποιαδήποτε αντικειμενική προσέγγιση των εξελίξεων στη Μέση Ανατολή, μακριά από υπερβολές και δυστοπικά στερεότυπα.

Με πληροφορίες από militaire.gr