Του Γιάννη Αγγελάκη

Ο καθηγητής του Πολυτεχνείου Κρήτης Απόστολος Βουλγαράκης αναλύει στον «Αγώνα της Κρήτης» τους κινδύνους για τα αποθέματα νερού, τις παρανοήσεις γύρω από τις βροχοπτώσεις και την απουσία πρακτικών μέτρων από τις τοπικές αρχές

Βρέχει στην Κρήτη, αλλά δεν φτάνει. Ο φετινός χειμώνας μπορεί να κινήθηκε κοντά στους κλιματολογικούς μέσους όρους στη δυτική πλευρά του νησιού, ωστόσο πίσω του αφήνει τέσσερα συνεχόμενα χρόνια υδρικού ελλείμματος, βουνά με ελάχιστο χιόνι και πηγές που κινδυνεύουν να στερέψουν πριν καλά καλά αρχίσει το καλοκαίρι. Και ενώ η κλιματική αλλαγή αλλάζει τους κανόνες του παιχνιδιού, τα μεγάλα έργα υποδομής — φράγματα, ταμιευτήρες, σχέδια διαχείρισης — παραμένουν στο χαρτί.

Ο Απόστολος Βουλγαράκης, καθηγητής κλιματολογίας στο Πολυτεχνείο Κρήτης, περιγράφει μια κατάσταση που απαιτεί άμεση δράση, σε μια εποχή όπου οι θεωρίες συνωμοσίας για τα αποθέματα νερού καλύπτουν τα πραγματικά ερωτήματα.

Ο γρίφος των βροχοπτώσεων: Γιατί βρέχει αλλά οι ταμιευτήρες δεν γεμίζουν

Πρόσφατες ειδήσεις για έντονες βροχοπτώσεις σε ορισμένες περιοχές της χώρας δημιούργησαν μια παραπλανητική εικόνα. Ενώ κατεγράφησαν σημαντικές ποσότητες βροχής — συμπεριλαμβανομένης και της Αθήνας — οι ταμιευτήρες εξακολουθούσαν να βρίσκονται σε χαμηλά επίπεδα σε σύγκριση με πέρυσι. Η αναντιστοιχία αυτή τροφοδότησε θεωρίες συνωμοσίας, σύμφωνα με τις οποίες ιδιωτικές εταιρείες δήθεν αποκρύπτουν τα πραγματικά αποθέματα νερού για οικονομικά οφέλη.

Η εξήγηση, ωστόσο, είναι πολύ πιο απλή. Όπως επισημαίνει ο κ. Βουλγαράκης, οι στάθμες ήταν ήδη εξαιρετικά χαμηλές από τα προηγούμενα χρόνια. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Μόρνου, που υδροδοτεί την Αθήνα: μετά το καλοκαίρι, η στάθμη του έπεσε σε οριακά επίπεδα. Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία του Αστεροσκοπείου, η έκταση της λίμνης του Μόρνου παραμένει κατά 26% χαμηλότερη από τον μέσο όρο της δεκαετίας για αυτή την εποχή, παρά τη βελτίωση του τελευταίου μήνα. «Ακόμα και αν οι βροχοπτώσεις μιας περιόδου είναι καλές, αν ξεκινάς από πολύ χαμηλή βάση, το νερό που προστίθεται απλώς οδηγεί σταδιακά προς το φυσιολογικό, χωρίς να το έχει φτάσει ακόμα», εξηγεί ο καθηγητής.

Χειμώνας δύο ταχυτήτων: Νότος βροχερός, βορράς στο μέσο όρο

Ο φετινός χειμώνας δεν κατένειμε τις βροχοπτώσεις ομοιόμορφα. Στη δυτική Κρήτη, ο Δεκέμβριος ήταν αρκετά καλός, με περίπου 180 χιλιοστά βροχής στην περιοχή των Χανίων έναντι των περίπου 100 που αποτελούν τον κλιματικό μέσο όρο. Ο Ιανουάριος, όμως, κινήθηκε χαμηλότερα — 70 έως 80 χιλιοστά αντί για 100 και πλέον — ενώ ο Φεβρουάριος αναμένεται να κλείσει κοντά στα 100 χιλιοστά.

Η εικόνα αυτή αφορά κυρίως τη βορειοδυτική πλευρά. Η νότια Κρήτη, αντιθέτως, δέχθηκε σαφώς μεγαλύτερες ποσότητες: τα Σφακιά, το Σέλινο και άλλες περιοχές με νότιο προσανατολισμό είχαν έναν αισθητά πιο υγρό χειμώνα. Η αιτία, σύμφωνα με τον κ. Βουλγαράκη, ήταν τα επίμονα νοτιοδυτικά ρεύματα που επικράτησαν φέτος σε μεγαλύτερη συχνότητα από ό,τι σε παλαιότερα έτη. Οι αέριες μάζες, φορτωμένες με υγρασία από τη θάλασσα, αποφορτίζονται στη νότια πλευρά του νησιού και φτάνουν στα βόρεια τμήματα ήδη αποδυναμωμένες.

Το ίδιο μοτίβο παρατηρήθηκε και στην ηπειρωτική Ελλάδα: οι βροχές ευνόησαν τη δυτική Πελοπόννησο, τη δυτική Στερεά, την Ήπειρο και τα Ιόνια, ενώ μειώνονταν σταδιακά προς την ανατολική Πελοπόννησο, ανατολική Στερεά και τη Θεσσαλία.

Το αόρατο πρόβλημα: Βουνά χωρίς χιόνι

Πέρα από τις βροχοπτώσεις, ο κ. Βουλγαράκης εφιστά την προσοχή σε ένα ζήτημα που δεν έχει λάβει ακόμα την προσοχή που του αξίζει: την ανεπάρκεια χιονοπτώσεων στα βουνά της Κρήτης.

Ο μηχανισμός είναι ξεκάθαρος. Εφόσον οι βροχές προέρχονταν φέτος σχεδόν αποκλειστικά από νότιους ανέμους, η θερμοκρασία στα υψίπεδα δεν έπεφτε αρκετά για να μετατρέψει τη βροχή σε χιόνι. Οι ελάχιστες περίοδοι βοριάδων — γύρω στην Πρωτοχρονιά και δύο ακόμα φορές τον Ιανουάριο — ήταν ξηρές και δεν έφεραν ουσιαστικές χιονοπτώσεις. «Μπορεί η γη να είναι καλά ποτισμένη, αλλά τα αποθέματα που χρειαζόμαστε για το καλοκαίρι — τα οποία εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από τα χιόνια για την άρδευση και την ύδρευση — είναι επίφοβα», τονίζει ο καθηγητής. Ένα άλλο πρόβλημα που δημιουργούν οι σταθερά υψηλότερες θερμοκρασίες είναι οι μεγαλύτερες εξατμίσεις, οι οποίες οδηγούν σε γρηγορότερες απώλειες του νερού που πέφτει στο έδαφος ως βροχή ή χιόνι προς την ατμόσφαιρα.

Η ελπίδα εστιάζεται πλέον στον Μάρτιο. Αν δεν αποδειχθεί «γδάρτης» — κατά τη λαϊκή ρήση — οι πηγές δεν αναμένεται να βρίσκονται σε ικανοποιητική κατάσταση ενόψει καλοκαιριού. Όσο για τις χιονοπτώσεις που σημειώθηκαν τελευταία, ο κ. Βουλγαράκης τις χαρακτηρίζει ανεπαρκείς: πρόκειται για ένα λεπτό στρώμα, που ούτε σε χαμηλό υψόμετρο κατέβηκε ούτε αρκετό πάχος απέκτησε.

Επίσης σημειώνεται ότι λόγω της συντομότερης διάρκειας της νύχτας αυτή την περίοδο, οι χιονοπτώσεις σε τόσο όψιμο στάδιο δεν οδηγούν σε χιόνι που παγώνει έντονα ώστε να διατηρηθεί εύκολα μέχρι το καλοκαίρι.

Τέσσερα χρόνια ξηρασίας: Η σωρευτική κρίση

Ο φετινός χειμώνας, ακόμα κι αν κριθεί ικανοποιητικός, δεν αρκεί για να αντισταθμίσει τέσσερα συνεχόμενα χρόνια λειψυδρίας. Όπως υπογραμμίζει ο κ. Βουλγαράκης, πριν από τον χειμώνα μεσολάβησε ένα άνυδρο και ζεστό φθινόπωρο. Τρεις συνεχόμενες χρονιές βροχοπτώσεων κάτω από τον κλιματολογικό μέσο όρο, τόσο στην Κρήτη όσο και σε πολλά μέρη της Ελλάδας, έχουν δημιουργήσει ένα σωρευτικό έλλειμμα που δεν καλύπτεται αμέσως με μια καλή σεζόν, η οποία μάλιστα έχει απογοητευτικές χιονοπτώσεις.

Υπάρχει, ωστόσο, και ένα θετικό στοιχείο: σε αντίθεση με προηγούμενα έτη, οι φετινές βροχοπτώσεις δεν ήταν ακραίες σε ένταση στην Κρήτη. Δεν παρατηρήθηκαν πλημμυρικά φαινόμενα ούτε σοβαρές ζημιές σε υποδομές. Ο ρυθμός ήταν ομαλός — αρκετά συχνός, σε καλές ποσότητες, χωρίς εκρηκτικές ημέρες. Αυτό βοήθησε το έδαφος να απορροφήσει μεγαλύτερο ποσοστό νερού, σε σχέση με τις καταιγίδες που ξεπλένουν την επιφάνεια χωρίς να τροφοδοτούν τον υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα.

Ωστόσο, στην υπόλοιπη Ελλάδα κάθε άλλο παρά απουσίασαν τα ακραία πλημμυρικά φαινόμενα, όπως για παράδειγμα οι καταστροφικές πλυμμήρες στην Άνω Γλυφάδα ή αυτές τις μέρες στον Έβρο, μεταξύ άλλων.

Η απουσία ζημιών φέτος είναι εν μέρει θέμα τύχης. Παραπέμπει στις τεράστιες καταστροφές που σημειώθηκαν στη Μάλτα ή σε άλλες περιοχές της Ελλάδας: αν τα ίδια καιρικά συστήματα είχαν μετατοπιστεί λίγο ανατολικότερα ή νοτιότερα, η Κρήτη θα μπορούσε να είχε βρεθεί αντιμέτωπη με ανάλογα φαινόμενα.

Κλιματική αλλαγή: Πιο σπάνια βροχή, πιο βίαιη όταν έρχεται

Η μεγάλη εικόνα, σύμφωνα με τον κ. Βουλγαράκη, δεν αφήνει περιθώρια αισιοδοξίας. Η βασική αρχή της θερμοδυναμικής της ατμόσφαιρας είναι απλή: παρατεταμένες περίοδοι ξηρασίας με μια θερμότερη ατμόσφαιρα οδηγούν σε περισσότερες εξατμίσεις, με την ατμόσφαιρα να συγκρατεί μεγαλύτερες ποσότητες νερού και ενέργειας, και κάνει τον υδρολογικό κύκλο ενίοτε πιο βίαιο και απρόβλεπτο. Κάποια ακραία φαινόμενα που παλαιότερα αναμένονταν μία φορά στα εκατό χρόνια ενδέχεται πλέον να εμφανίζονται ανά πενήντα ή και λιγότερα.

Παράλληλα, η ξηρασία δημιουργεί ένα φαύλο κύκλο: η αποξηραμένη γη απορροφά το νερό πιο δύσκολα, με αποτέλεσμα οι ακραίες βροχοπτώσεις που ακολουθούν ξηρές περιόδους να προκαλούν πλημμύρες αντί να ανεφοδιάζουν τον υπόγειο υδροφόρο ορίζοντα.

Ταυτόχρονα, εκτός από τα εντονότερα πλημμυρικά φαινόμενα, οι παρατεταμένες ξηρασίες και οι υψηλές θερμοκρασίες μπορούν να οδηγήσουν και σε ακραίες δασικές πυρκαγιές, οι οποίες με τη σειρά τους ενισχύουν περαιτέρω τις πλημμύρες.

Ο καθηγητής αντικρούει, επίσης, τα επιχειρήματα εκείνων που επικαλούνται τον ψυχρό χειμώνα σε μέρη της Ευρώπης και τις χιονοθύελλες στην ανατολική Αμερική ως «απόδειξη» κατά της κλιματικής αλλαγής. Οι μηνιαίοι κλιματικοί χάρτες, όπως εξηγεί, δείχνουν ότι αυτές οι ψυχρές περιοχές αποτελούν μειοψηφία, περικυκλωμένες από τεράστιες εκτάσεις με θερμοκρασίες πάνω από τον μέσο όρο. Η Ελλάδα ανήκει σε αυτές τις θερμότερες ζώνες — ο φετινός χειμώνας ήταν βροχερός αλλά θερμός. «Τα σκαμπανεβάσματα συμβαίνουν πάνω σε μια τάση διαρκώς αυξανόμενων θερμοκρασιών», σημειώνει ο κ. Βουλγαράκης. «Αν κοιτάξουμε όλο τον πλανήτη κατά μέσο όρο, η πορεία είναι σταθερά ανοδική.»

Έργα στα χαρτιά, κίνδυνοι στην πράξη

Στο ερώτημα αν οι τοπικές αρχές έχουν λάβει τα απαραίτητα μέτρα, ο καθηγητής Βουλγαράκης είναι ρεαλιστικός. Μετά τους κινδύνους λειψυδρίας που έγιναν ιδιαίτερα αισθητοί το περασμένο καλοκαίρι, οι συζητήσεις πύκνωσαν — τόσο σε θεσμικό επίπεδο όσο και στον Δήμο Χανίων. Ωστόσο, πρακτικά τα βήματα που γίνονται είναι δεν είναι γοργά.

Τα φράγματα, που αποτελούν κεντρικό θέμα συζήτησης στην Κρήτη εδώ και χρόνια, δεν συνοδεύονται από ξεκάθαρο πλάνο υλοποίησης. «Δεν βλέπουμε ακόμα κάποια ξεκάθαρη ένδειξη για το πώς και πότε αυτά θα λειτουργήσουν σωστά», παρατηρεί.

Ο κ. Βουλγαράκης υπογραμμίζει, ωστόσο, ένα στοιχείο που συχνά παραβλέπεται: ακόμα και σε μια κακή χρονιά, η δυτική Κρήτη δέχεται περισσότερες βροχοπτώσεις από μια μέση ή και καλή χρονιά της ανατολικής Κρήτης. Τα νερά πέφτουν σε τουλάχιστον ικανοποιητικό επίπεδο — το ζήτημα δεν είναι η παντελής απουσία τους αλλά η αξιοποίησή τους. Με καλύτερο σχεδιασμό, περισσότερα έργα και ορθολογική διαχείριση, ακόμα και μέτριες χρονιές θα μπορούσαν να καλυφθούν, παρά τις πιέσεις από τον τουρισμό και τη γεωργία.

Σε αναμονή του Μαρτίου — και των αποφάσεων

Η Κρήτη βρίσκεται σε μια κρίσιμη καμπή. 4 προβληματικά, εκ των οποίων 3 ξηρασίας, βουνά με αμελητέα χιονοκάλυψη, υδροφόρος ορίζοντας υπό πίεση και ένα κλίμα που γίνεται ολοένα πιο ακραίο συνθέτουν ένα σκηνικό που δεν επιδέχεται περαιτέρω αναβολή. Ο Μάρτιος θα δείξει αν τα βουνά θα λάβουν το χιόνι που χρειάζονται οι πηγές για να αντέξουν ένα ακόμα καλοκαίρι. Τα φράγματα, ωστόσο, δεν χτίζονται σε έναν μήνα — ούτε σε έναν χρόνο.

Η απάντηση στο υδρικό πρόβλημα της Κρήτης δεν θα έρθει από τον ουρανό. Θα πρέπει να έρθει από αποφάσεις, χρηματοδοτήσεις και υλοποίηση — πριν ο επόμενος χειμώνας βρει και πάλι τις αρχές απροετοίμαστες.