Του Φώτη Ποντικάκη *

Η Μάθηση με Βάση τα Φαινόμενα (Phenomenon Based Learning) είναι μια δημιουργική μέθοδος μάθησης που εμφανίζεται στη Φινλανδία τα τελευταία χρόνια. Προσκαλεί τους εκπαιδευόμενους να εξερευνήσουν φαινόμενα του πραγματικού κόσμου – πχ το κλίμα, την τοπική φύση και τις τοπικές κοινότητες μέσα από πολλαπλά θέματα ταυτόχρονα. Έτσι αντί της απομνημόνευσης αριθμών και γεγονότων, οι εκπαιδευόμενοι ερευνούν αυθεντικά ερωτήματα, συνεργάζονται και δημιουργούν τις δικές τους λύσεις.

Είχαμε τη χαρά να συμμετάσχουμε σε Υπαίθριο Εργαστήριο σχετικά με αυτή τη μέθοδο στο δάσος του Τάμπερε της Φινλανδίας, οργανωμένο από το Φινλανδικό Ινστιτούτο Εκπαίδευσης για τη Φύση και το Περιβάλλον (Nature & Environmental Education Institute of Finland –NEEF) τον Ιούνιο που μας πέρασε στα πλαίσια Παρακολούθησης Εργασίας (Job Shadowing) Erasmus+ που πραγματοποιήθηκε με τη συνεργασία του οργανισμού SYKLI της Φινλανδίας και του Κέντρου Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφορία (ΚΕΠΕΑ) Βάμου, στο πλαίσιο του εγκεκριμένου από το ΙΚΥ σχεδίου Erasmus+ με αριθμό 2025-1-EL01-KA121-ADU-000333571 του ΚΕΠΕΑ Βάμου.

Όπως επισημάναμε και στη διάρκεια το εργαστηρίου, η Μάθηση με Βάση τα Φαινόμενα χρησιμοποιεί την ελληνική λέξη «Φαινόμενο» (Phenomenon) που σημαίνει «αυτό που φαίνεται», «αυτό που μπορούμε να αντιληφθούμε με τις αισθήσεις μας». Αυτή η ερμηνεία είναι για μας δεδομένη καθώς μιλάμε την Ελληνική Γλώσσα, δεν είναι όμως καθόλου δεδομένη σε μη γνώστες της Ελληνικής Γλώσσας και πρέπει να τους γίνεται ξεκάθαρη η σημασία του όρου.

Το δεύτερο σημείο που επισημάναμε τότε ήταν ότι η Μάθηση με Βάση τα Φαινόμενα είναι στην πραγματικότητα μια μέθοδος Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης, η οποία μάλιστα επαναφέρει την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση σε αυτό που πρέπει να είναι: Άμεσα συνδεδεμένη με το περιβάλλον, με αυτά που μας περιβάλλουν και μπορούμε να δούμε, να αντιληφθούμε με τις αισθήσεις μας και να εξερευνήσουμε αξιοποιώντας συνεργασία και κριτική σκέψη. Χρειάζεται να το επισημαίνουμε αυτό, επειδή ορισμένοι θεωρούν ότι Περιβαλλοντική Εκπαίδευση είναι απλά μια μελέτη βιβλιογραφίας ή μια έρευνα στο διαδίκτυο (με ή δίχως χρήση τεχνητής νοημοσύνης). Αυτά μπορεί να συμπεριλαμβάνονται στην Περιβαλλοντική Εκπαίδευση, όμως δεν αρκούν. Χρειάζεται η άμεση επαφή με τη φύση, η εξερεύνηση, ο εντοπισμός προβλημάτων, η αναζήτηση λύσεων, η χρήση κριτικής και δημιουργικής ανθρώπινης σκέψης.

Βήματα της Μάθησης με Βάση τα Φαινόμενα:

1. Δημιουργία ασφαλούς περιβάλλοντος για τους εκπαιδευόμενους με παιχνίδια, κοινές δραστηριότητες όπου συμμετέχουν όλοι.
2. Συζήτηση για το ευρύτερο θέμα (πχ «Τα ελληνικά δάση») όπου οι εκπαιδευόμενοι μοιράζονται πράγματα που γνωρίζουν. Κι αυτό μπορεί να γίνει με παιχνίδια, βίντεο, επισκέψεις σχετικές με το θέμα (πχ σε κοντινό δάσος) και συζητήσεις.
3. Επιλογή ενός πιο συγκεκριμένου φαινομένου με βάση την περιέργεια και τα ενδιαφέροντα των συμμετεχόντων.
4. Καθορισμός ρόλων (ποιος κάνει τι): Συλλογή στοιχείων, τεκμηρίωση, παρουσίαση, ανάλυση κλπ.
5. Απόφαση για τις μεθόδους εργασίας: Διαλέγουμε πώς θα μελετήσουμε το φαινόμενο –παρατηρήσεις, μετρήσεις, σχέδια, συνεντεύξεις κλπ. Το φαινόμενο θα πρέπει να εξερευνηθεί από πολλές διαφορετικές οπτικές τόσο με βάση τις φυσικές επιστήμες όσο και με βάση τις ανθρωπιστικές (τέχνη, πολιτισμός, κοινωνικές επιστήμες). Η πολυδιάστατη αυτή προσέγγιση βοηθάει την ομάδα να αποκτήσει μεγαλύτερη κατανόηση του φαινομένου.
6. Συγκέντρωση στοιχείων: Η ομάδα συγκεντρώνει στοιχεία με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους στη διάρκεια του χρόνου που διατίθεται και μπορεί να είναι από λίγες ώρες μέχρι αρκετούς μήνες.
7. Χτίζουμε το αποτέλεσμα: Η ομάδα συνδυάζει τα στοιχεία που έχουν συγκεντρωθεί και δημιουργεί μια παρουσίαση που δείχνει πώς κατανοούν το φαινόμενο μετά την έρευνά τους. Μπορεί να οργανώσουν παρουσίαση με θεατρικό παιχνίδι, τραγούδι, τέχνη ή συνδυασμό διαφορετικών τύπων παρουσίασης. Αυτή η διαδικασία είναι πιο σημαντική από την τελική παρουσίαση.
8. Παρουσίαση ευρημάτων: Οι ομάδες μοιράζονται με άλλους ό,τι έχουν βρει, εξηγώντας πώς εργάστηκαν και τι ανακάλυψαν.
9. Αναστοχασμός: Γίνεται αναστοχασμός πάνω στη διαδικασία, συζήτηση για τις δυσκολίες και τι μάθαμε για το φαινόμενο και την εργασία σε ομάδες.

Όλα τα παραπάνω βήματα αποτελούν ουσιαστικά στάδια της μεθόδου Project (Σχεδίου Εργασίας) που είναι η κατεξοχήν μέθοδος της Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης. Η Μάθηση με Βάση τα Φαινόμενα είναι μια μέθοδος Περιβαλλοντικής Εκπαίδευσης.

* Υπεύθυνος του Κέντρου Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφορία (ΚΕΠΕΑ) Βάμου