Του Κωστή Πετράκη *

Ογδόντα δύο χρόνια μετά τη δολοφονία των διακοσίων Ελλήνων κομμουνιστών από τους ναζί Γερμανούς κατακτητές  ένα τυχαίο γεγονός επαναφέρει αυτό το φρικτό έγκλημα στο προσκήνιο με τραγικό, θα έλεγα,  τρόπο, αφού οι  τελευταίες στιγμές των μελλοθάνατων, αποτυπωμένες σε ασπρόμαυρες φωτογραφίες που λήφθηκαν λίγο πριν την εκτέλεση τους, βρέθηκαν να αποτελούν αντικείμενο διαδικτυακού πλειστηριασμού, δηλαδή μιας από τις πιο αγοραίες εκδοχές του σύγχρονου καπιταλισμού.

Οι φωτογραφίες του εγκλήματος αποτελούν αναπόσπαστο και  αδιάσειστο στοιχείο του ιστορικού γεγονότος και θεωρώ ότι θα έπρεπε να αποδοθούν εξ αρχής, χωρίς χρηματικό αντίτιμο, εκεί  όπου δικαιωματικά ανήκουν, δηλαδή στον ελληνικό λαό και στο ΥΠΟ.ΠΟ. Πώς, όταν σκάβεις στο χωράφι σου και ανακαλύπτεις ένα αρχαίο αντικείμενο, υποχρεούσαι να το παραδώσεις στις νόμιμες αρχές; Θα πρέπει, νομίζω, να θεσμοθετηθεί αντίστοιχη νομολογία και για όλα τα μνημεία ιστορικής μνήμης, αρχαία και νεότερα.

Είναι πάντως εντυπωσιακή και πρωτοφανής (βεβαίως ,θεμιτή )η έκταση που έλαβε το γεγονός με το  πλήθος των άρθρων και των σχολίων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όταν  δημοσιεύθηκαν ορισμένες (λίγες σχετικά) φωτογραφίες που αποδείχθηκε από τους ειδικούς ότι αποτυπώνουν τις τελευταίες στιγμές των διακοσίων  Ελλήνων που εκτελέστηκαν από τους Γερμανούς ναζί στο σκοπευτήριο της Καισαριανής την 1η Μαΐου 1944. Πρόκειται πράγματι για συγκλονιστικά ντοκουμέντα, τα μόνα οπτικά, που επισφραγίζουν το ήδη αποδεδειγμένο και αδιαμφισβήτητο ιστορικό γεγονός για όσους μελετούν και γνωρίζουν ιστορία. Πάντως η απήχηση που είχε αυτή η δημοσίευση θεωρώ ότι δεν μπορεί να ερμηνευθεί μόνο από την «παντοδυναμία της εικόνας», την οποία εκμεταλλεύονται και επιτείνουν τα σύγχρονα μέσα μαζικής επιβολής (και αποβλάκωσης…).

Πιστεύω ότι ένα μεγάλο μέρος ,των καλοπροαίρετων,σχολιασμών στα Μ.Μ.Ε. για τις φωτογραφίες της εκτέλεσης στην Καισαριανή πηγάζει από το συλλογικό ασυνείδητο ενός λαού που αγαπά μεν την ελευθερία, αλλά εδώ και χρόνια έχει σταματήσει στην ουσία να αγωνίζεται γι’ αυτήν, με αποτέλεσμα η χώρα του να παραδοθεί σε δανειστές και σε μνημόνια. Τέτοιους ελεύθερους συνειρμούς ευνοεί και το ασπρόμαυρο στις φωτογραφίες που επιτρέπει σε αρχετυπικές εικόνες και μύχια συναισθήματα να έρθουν στην επιφάνεια.

Όμως εκτιμώ ότι, δυστυχώς, ένα σημαντικό ποσοστό από αυτές τις αντιδράσεις, κυρίως οι  κακόβουλες, προέρχονται από συμπολίτες μας που αντιμετώπισαν τις φωτογραφίες του εγκλήματος στην Καισαριανή ως «τύπους των ήλων» και έθεσαν απλώς τους οφθαλμούς τους επί αυτών, για να παραφράσω τη σχετική ρήση του Ευαγγελίου. Χαρακτηριστική περίπτωση τέτοιων συμπολιτών μας  τα “πνευματικά τέκνα”των ναζί, που με αφορμή τις φωτογραφίες αυτές ξέσπασαν το αιώνιο μίσος τους στο μνημείο στην Καισαριανή και έξυσαν για μια ακόμη φορά τις πληγές του Εμφυλίου. Μάλιστα  ορισμένα από αυτά αποκαλούν τώρα τους ήρωες της Καισαριανής «πατριώτες», ενώ οι παππούδες τους (δωσίλογοι)είναι αυτοί που στην ουσία τους είχαν στείλει στο εκτελεστικό απόσπασμα– “ουαί υμίν, γραμματείς και Φαρισαίοι…”

Ως φωτογράφος θεωρώ (αν και η άποψη αυτή χρειάζεται ανάλυση που δεν μπορεί να γίνει εδώ) ότι καμιά φωτογραφία και κανένα ρεπορτάζ δεν μπορεί να μεταδώσει πλήρως και σε βάθος τη φρίκη και τη δυσωδία ενός πολέμου ή ενός αποτρόπαιου ιστορικού γεγονότος. Ειδάλλως, θα είχαν μειωθεί ή εξαλειφθεί οι δεκάδες σύγχρονοι πόλεμοι, και δεν θα υπήρχαν παιδάκια που πεθαίνουν  από την πείνα στην Αφρική και αλλού σε όλη τη Γη.

Γι’ αυτό παρακαλώ όλους τους ενδεχομένως «άπιστους Θωμάδες» να μην εξαντλήσουν την εύλογη και δίκαιη τωρινή συγκίνηση τους για τους ήρωες της Καισαριανής μόνο στις όντως συγκλονιστικές φωτογραφίες της εκτέλεσης που πρόσφατα ανακαλύφθηκαν, αλλά να λάβουν από αυτές την αφορμή και το ερέθισμα να προχωρήσουν σε μια βαθύτερη και πληρέστερη μελέτη της ιστορίας της αντίστασης του ελληνικού λαού ενάντια στο ναζισμό.

Και αν,πράγματι, θέλουν να τιμήσουν τους τους ήρωες της Καισαριανής, ας συνταχθούν στον αγώνα για δικαιοσύνη και άμεση καταβολή των γερμανικών οφειλών και αποζημιώσεων.

* κοινωνιολόγος και φωτογράφος, μέλος του Ε.Ε.Τ.Ε.