Σε έναν κρίσιμο κόμβο για τη θωράκιση των ευάλωτων παράκτιων οικοσυστημάτων της χώρας αναδεικνύεται η έναρξη του ευρωπαϊκού προγράμματος LIFE terrAmare (GA: 101215969-LIFE24-NAT-IT-LIFE), με επίκεντρο παρεμβάσεων δύο περιοχές ιδιαίτερου φυσικού κάλλους και οικολογικής ευαισθησίας: τη Λιμνοθάλασσα Κορισσίων στην Κέρκυρα και το ακριτικό νησί της Γαύδου.

Το εξαετές πρόγραμμα, το οποίο συγχρηματοδοτείται κατά 60% από το χρηματοδοτικό εργαλείο LIFE της Ευρωπαϊκής Ένωσης και υλοποιείται από διακρατική σύμπραξη 12 ερευνητικώνและ επιστημονικών φορέων, επικεντρώνεται στη διάσωση και βιώσιμη διαχείριση του οικοτόπου προτεραιότητας του δικτύου Natura 2000 με κωδικό 2250* (παράκτιες θίνες με είδη αρκεύθου / Juniperus spp.).

Η πρωτοβουλία συνδυάζει εξειδικευμένες επιστημονικές δράσεις, όπως τη δημιουργία Τράπεζας Σπόρων και τη διαχείριση επισκεπτών, με την πρόσφατη θεσμική θωράκιση της παραλίας του Χαλικούνα ως «απάτητης παραλίας», θέτοντας τις βάσεις για την ανάσχεση των ανθρωπογενών πιέσεων και της κλιματικής κρίσης.

Η ευρωπαϊκή σύμπραξη και το σχέδιο δράσης με ορίζοντα το 2031

Το έργο «Παράκτιες κοινότητες για τη βιώσιμη διαχείριση θαλάσσιων και αμμοθινικών οικοτόπων στο δίκτυο NATURA 2000 – LIFE terrAmare» έχει συνολική διάρκεια έξι ετών και θα εξελιχθεί έως τον Σεπτέμβριο του 2031. Τον συντονισμό του εταιρικού σχήματος έχει αναλάβει ο ιταλικός οργανισμός D.R.E.A.M. Italia, ενώ η ελληνική επιστημονική εκπροσώπηση συγκροτείται από το Ινστιτούτο Μεσογειακών Δασικών Οικοσυστημάτων του ΕΛΓΟ «ΔΗΜΗΤΡΑ», την Ελληνική Εταιρεία Προστασίας της Φύσης, το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης και το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ).

Ο οικότοπος 2250* επιτελεί θεμελιώδεις οικοσυστημικές λειτουργίες, καθώς λειτουργεί ως φυσικό ανάχωμα απέναντι στη διάβρωση των ακτών, διατηρεί τη σπάνια παράκτια βιοποικιλότητα και ενισχύει τη συνολική ανθεκτικότητα των παράκτιων ζωνών απέναντι στην κλιματική αλλαγή. Ωστόσο, οι πιέσεις που δέχονται οι θίνες αρκεύθου είναι πολυεπίπεδες:

• Μη βιώσιμες τουριστικές δραστηριότητες που υπερβαίνουν τη φέρουσα ικανότητα των περιοχών.

• Διάβρωση του αμμοθινικού αναγλύφου και διάνοιξη παράνομων οδικών αξόνων.

• Επιπτώσεις της κλιματικής κρίσης και εξάπλωση χωροκατακτητικών ξενικών φυτικών ειδών.

Τράπεζα Σπόρων, αποκατάσταση θινών και «Οικολογικές Κοινότητες Παραλίας»

Στο πλαίσιο των επιχειρησιακών στόχων του LIFE terrAmare για την Κέρκυρα και τη Γαύδο, έχει σχεδιαστεί μια σειρά από στοχευμένες παρεμβάσεις μετρήσιμου αποτελέσματος.

Κεντρικό πυλώνα αποτελεί η χαρτογράφηση και η συστηματική παρακολούθηση της κατάστασης διατήρησης του οικοτόπου 2250*, καθώς και η συγκρότηση Τράπεζας Σπόρων για την εκτός τόπου (ex-situ) διατήρηση των κέδρων και άλλων κρίσιμων φυτικών ειδών που σταθεροποιούν τις αμμοθίνες. Στόχος της επιστημονικής ομάδας είναι η συλλογή 10.000 κώνων και η παραγωγή τουλάχιστον 15.000 νέων φυτών διαφόρων ειδών.

Παράλληλα, το πρόγραμμα προβλέπει:

1. Εργασίες ενεργητικής αποκατάστασης των αμμοθινών και στοχευμένη καταπολέμηση των χωροκατακτητικών φυτικών ειδών.

2. Ανάπτυξη και εφαρμογή Σχεδίων Διαχείρισης Επισκεπτών, τα οποία θα καθορίζουν σαφείς ζώνες δραστηριοτήτων και θα συνοδεύονται από βιώσιμες υποδομές ήπιας πρόσβασης.

3. Ενεργό εμπλοκή των τοπικών κοινωνιών μέσω της συγκρότησης «Οικολογικών Κοινοτήτων Παραλίας» (Ecological Beach Communities – EBC), διασφαλίζοντας την κοινωνική συμμετοχή στη διαχείριση των οικοσυστημάτων.

Η Λιμνοθάλασσα Κορισσίων και το καθεστώς προστασίας στον Χαλικούνα

Στο Ιόνιο, η Λιμνοθάλασσα Κορισσίων συνιστά έναν από τους πλέον εμβληματικούς υγροτόπους της Δυτικής Ελλάδας, ενταγμένο στο ευρωπαϊκό δίκτυο Natura 2000 ως Ειδική Ζώνη Διατήρησης (GR2230002), Ζώνη Ειδικής Προστασίας (GR2230007) και Σημαντική Περιοχή για τα Πουλιά (GR083) για διαχειμάζοντα, μεταναστευτικά και αναπαραγόμενα υδρόβια είδη. Στη νότια αμμώδη παραλία της, οι συστάδες αρκεύθου σε συνδυασμό με τις απολιθωμένες αμμοθίνες συνθέτουν ένα μοναδικό τοπίο και έναν από τους σημαντικότερους μεσογειακούς πυρήνες του οικοτόπου 2250*.

Η έναρξη του προγράμματος συνέπεσε με μια καθοριστική θεσμική απόφαση: την ένταξη της παραλίας του Χαλικούνα στο ειδικό καθεστώς των «απάτητων παραλιών», βάσει της σχετικής Κοινής Υπουργικής Απόφασης (ΦΕΚ Β’ 2364/19.04.2024).

Σύμφωνα με το θεσμικό πλαίσιο για τους «αιγιαλούς και παραλίες υψηλής προστασίας», απαγορεύεται αυστηρά κάθε δραστηριότητα που θέτει σε κίνδυνο τη μορφολογία και την οικολογική λειτουργία του χώρου, και συγκεκριμένα:

«α) Η παρουσία μηχανοκίνητων οχημάτων,

β) η διοργάνωση εκδηλώσεων με συμμετοχή περισσότερων από δέκα (10) άτομα,

γ) η μουσική ή η παραγωγή άλλων ήχων με χρήση συσκευής ηλεκτρικής αναπαραγωγής ή ενίσχυσης, για την άσκηση δραστηριοτήτων,

δ) η τοποθέτηση κινητών στοιχείων, όπως τραπεζοκαθισμάτων, ομπρελών, ξαπλωστρών κ.ά.,

ε) η άσκηση δραστηριοτήτων που εξυπηρετούν τους λουόμενους ή την αναψυχή του κοινού, για εκμίσθωση θαλάσσιων μέσων αναψυχής, και

στ) η λειτουργία αυτοκινούμενου ή ρυμουλκούμενου τροχήλατου αναψυκτηρίου».

Η αυστηρή αυτή οριοθέτηση δημιουργεί τις αναγκαίες συνθήκες για τον περιορισμό των ανθρωπογενών πιέσεων και τη διασφάλιση της μακροπρόθεσμης ακεραιότητας του υγροτόπου.

Ήπιες παρεμβάσεις και διατήρηση στο νοτιότερο άκρο της Ευρώπης στη Γαύδο

Στο νοτιότερο γεωγραφικό άκρο της ευρωπαϊκής ηπείρου, η Γαύδος φιλοξενεί μία από τις πλέον εύρωστες κοινότητες παράκτιων αμμοθινών με αρκεύθους. Παρά το γεγονός ότι ο μόνιμος πληθυσμός του νησιού δεν υπερβαίνει τους 50 κατοίκους και η τουριστική δραστηριότητα δεν έχει λάβει μαζικές διαστάσεις, ο ευαίσθητος οικότοπος καταγράφει σαφή σημάδια επιβάρυνσης από ανθρώπινες δραστηριότητες.

Μέσα από το LIFE terrAmare, δρομολογούνται στη Γαύδο έργα ήπιας παρέμβασης και η συγκρότηση ενός δικτύου κοινωνικών εταίρων, το οποίο θα αναλάβει ενεργό ρόλο στη συντήρηση, την επιτήρηση και την αποκατάσταση των αμμοθινικών πεδίων.