Καθώς οι στρατιωτικές επιχειρήσεις των Ηνωμένων Πολιτειών στο Ιράν εισέρχονται πλέον στον τρίτο μήνα τους, η παγκόσμια οικονομία βρίσκεται αντιμέτωπη με μια κρίση που απειλεί να ανατρέψει την εύθραυστη ισορροπία που οικοδομήθηκε μετά την πανδημία. Ο Μοχάμεντ Ελ-Εριάν, κορυφαίος οικονομολόγος και πρώην αναπληρωτής διευθυντής του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου (ΔΝΤ), προειδοποιεί ότι το «παράθυρο ευκαιρίας» για την αποφυγή μιας γενικευμένης ύφεσης στενεύει επικίνδυνα. Με τη Στενωπό του Ορμούζ να παραμένει το επίκεντρο ενός παγκόσμιου ενεργειακού στραγγαλισμού, η ανάλυση των δεδομένων καταδεικνύει ότι δεν πρόκειται πλέον για μια θεωρητική απειλή, αλλά για μια αντίστροφη μέτρηση που αγγίζει την καθημερινότητα εκατομμυρίων πολιτών, από τις αντλίες των καυσίμων έως τα ράφια των φαρμακείων.

Η Γεωπολιτική της Αβεβαιότητας και η «Αορτή» του Παγκόσμιου Εμπορίου

Η συμπλήρωση τριών μηνών από την έναρξη των στρατιωτικών επιχειρήσεων στο Ιράν σηματοδοτεί μια κρίσιμη καμπή. Αυτό που αρχικά εκτιμήθηκε ως μια περιορισμένης διάρκειας σύρραξη, έχει μετεξελιχθεί σε μια δομική απειλή για το παγκόσμιο σύστημα. Ο Μοχάμεντ Ελ-Εριάν, μιλώντας για τις τελευταίες οικονομικές εξελίξεις, υπογραμμίζει ότι η διεθνής κοινότητα παρακολουθεί με κομμένη την ανάσα τη Στενωπό του Ορμούζ. Δεν πρόκειται για μια απλή γεωγραφική λεπτομέρεια, αλλά για την «αορτή» της παγκόσμιας ενέργειας, από την οποία εξαρτάται η ροή του αργού πετρελαίου και του υγροποιημένου φυσικού αερίου προς τις αγορές της Δύσης και της Ασίας.

Ο αποκλεισμός των ιρανικών λιμένων και η συνεχιζόμενη αστάθεια στη ναυσιπλοΐα έχουν δημιουργήσει μια κατάσταση που οι οικονομολόγοι αποκαλούν «γεωπολιτικό σοκ προσφοράς». Σύμφωνα με τον Ελ-Εριάν, η ιδιαιτερότητα της παρούσας κρίσης έγκειται στο γεγονός ότι δεν επηρεάζει μόνο τις τιμές, αλλά και τη φυσική διαθεσιμότητα των αγαθών. Αν η κανονική οικονομική δραστηριότητα δεν αποκατασταθεί άμεσα, οι προβλέψεις για μια παγκόσμια ύφεση στον ορίζοντα παύουν να αποτελούν απαισιόδοξα σενάρια και μετατρέπονται σε βασική γραμμή πρόβλεψης (baseline scenario) για τους διεθνείς οργανισμού

Η Ψυχολογία της Κρίσης: Το «Αίσθημα» του Κόστους Ζωής και η Κοινωνική Διάβρωση

Μια από τις πλέον ενδιαφέρουσες πτυχές της τρέχουσας οικονομικής συγκυρίας είναι η διάσταση μεταξύ των ψυχρών αριθμών και της βιωμένης πραγματικότητας των πολιτών. Αναφερόμενος στη ρήση του Lord Walker ότι «το κόστος ζωής είναι και συναίσθημα», ο Ελ-Εριάν προβαίνει σε μια διεισδυτική ανάλυση της κοινωνικής ψυχολογίας. Αν και οι οικονομολόγοι προτιμούν να μιλούν για δεδομένα και αγοραστική δύναμη, η αίσθηση της κρίσης είναι απόλυτα συνδεδεμένη με τις προσδοκίες και τις συγκρίσεις.

Σύμφωνα με τον πρώην αναπληρωτή διευθυντή του ΔΝΤ, οι πολίτες δεν κρίνουν την οικονομική τους κατάσταση μόνο με βάση το τι μπορούν να αγοράσουν σήμερα σε απόλυτους όρους, αλλά και με βάση δύο άλλες παραμέτρους:

1. Τις προσδοκίες τους: Το τι πίστευαν ότι θα μπορούν να προσφέρουν στις οικογένειές τους και στα παιδιά τους.

2. Τη σχετική τους θέση: Την αντίθεση ανάμεσα στη δική τους δυσκολία και την ευμάρεια μιας μικρής ελίτ που φαίνεται να ευνοείται από την κρίση.

Αυτή η τριπλή πίεση —λιγότερα διαθέσιμα χρήματα, χαμένες προσδοκίες και αυξανόμενη ανισότητα— δημιουργεί ένα εκρηκτικό κοκτέιλ που διαβρώνει την εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς και την πολιτική ηγεσία. Ο Ελ-Εριάν επισημαίνει ότι η χρήση του όρου «συναίσθημα» ίσως αδικεί τη σοβαρότητα του θέματος· πρόκειται για μια κρίση κρίσης που κρίνεται τόσο σε απόλυτους όσο και σε σχετικούς όρους, με σοβαρές επιπτώσεις στην κοινωνική συνοχή.

Το Βρετανικό Παράδοξο: Η Δημοσιονομική Βελτίωση υπό τη Σκιά του Πολέμου

Στην περίπτωση της βρετανικής οικονομίας, παρατηρείται ένα παράδοξο φαινόμενο. Τα επίσημα στοιχεία δείχνουν ότι ο κρατικός δανεισμός μειώθηκε κατά σχεδόν 20 δισεκατομμύρια στερλίνες κατά το έτος που έληξε τον Μάρτιο, σημειώνοντας το χαμηλότερο επίπεδο από την περίοδο 2022-2023. Υπό κανονικές συνθήκες, μια τέτοια είδηση θα αποτελούσε αφορμή για κυβερνητικούς πανηγυρισμούς. Ωστόσο, η Downing Street παραμένει εξαιρετικά φειδωλή στις δηλώσεις της.

Ο λόγος γι’ αυτή την αυτοσυγκράτηση είναι η συνειδητοποίηση ότι οι όποιες επιτυχίες του παρελθόντος κινδυνεύουν να εξανεμιστούν από τις επιπτώσεις του πολέμου. Παρά το γεγονός ότι η ανεργία υποχώρησε από το 5,2% στο 4,9% και ο πληθωρισμός έδειχνε τάσεις αποκλιμάκωσης προς το στόχο του 2%, τα «απόνερα» της σύρραξης στο Ιράν ανατρέπουν τα πάντα. Οι spillovers του πολέμου σημαίνουν χαμηλότερη ανάπτυξη, υψηλότερο πληθωρισμό και αυξημένη πίεση στη δημοσιονομική κατάσταση, περιορίζοντας το λεγόμενο «headroom» (δημοσιονομικό περιθώριο) του προϋπολογισμού. Η αισιοδοξία που υπήρχε στις αρχές του έτους δίνει πλέον τη θέση της στην προετοιμασία για μια παρατεταμένη περίοδο οικονομικής ασφυξίας.

Η «Αόρατη» Φορολογία: Ο Μηχανισμός του Fiscal Drag και η Έκθεση του ΟΟΣΑ

Μία από τις πλέον επίμαχες πτυχές της οικονομικής πολιτικής στη Βρετανία είναι η αύξηση της φορολογικής επιβάρυνσης των εργαζομένων, παρά τις αντίθετες προεκλογικές δεσμεύσεις. Σύμφωνα με στοιχεία του ΟΟΣΑ (Οργανισμός Οικονομικής Συνεργασίας και Ανάπτυξης), η φορολογία στο Ηνωμένο Βασίλειο αυξάνεται ταχύτερα από ό,τι σε άλλες παρόμοιες οικονομίες. Συγκεκριμένα, η διαφορά ανάμεσα σε αυτά που πληρώνουν οι εργαζόμενοι και οι εργοδότες αυξήθηκε κατά 2,45 ποσοστιαίες μονάδες, τη στιγμή που στη Γερμανία η αύξηση περιορίστηκε στη μία μονάδα.

Ο Ελ-Εριάν εξηγεί ότι αυτό επιτυγχάνεται μέσω ενός μηχανισμού που οι οικονομολόγοι ονομάζουν «Fiscal Drag» (δημοσιονομική ολίσθηση). Πρόκειται στην ουσία για έναν «κρυφό φόρο» (stealth tax):

• Η κυβέρνηση παγώνει τα φορολογικά όρια (thresholds) μέχρι το 2028.

• Καθώς ο πληθωρισμός αυξάνεται, οι ονομαστικοί μισθοί ανεβαίνουν για να καλύψουν μέρος των απωλειών.

• Λόγω των παγωμένων ορίων, οι εργαζόμενοι μεταπηδούν αυτόματα σε υψηλότερες φορολογικές κλίμακες, παρόλο που η πραγματική τους αγοραστική δύναμη παραμένει στάσιμη ή μειώνεται.

Το αποτέλεσμα είναι η κυβέρνηση να εισπράττει περισσότερα χωρίς να χρειάζεται να ανακοινώσει αύξηση των φορολογικών συντελεστών. Αυτή η πολιτική επιδεινώνει το αίσθημα αδικίας στους πολίτες, οι οποίοι βλέπουν τον εαυτό τους να εργάζεται περισσότερο, συχνά σε δύο ή τρεις δουλειές, χωρίς να μπορούν να αντεπεξέλθουν στις βασικές ανάγκες της ζωής τους. Όπως σημειώνει ο Ελ-Εριάν, αυτή η κατάσταση δεν είναι μόνο οικονομικά επιζήμια, αλλά και πολιτικά επικίνδυνη, καθώς δηλητηριάζει το εθνικό κλίμα.

Η Δομική Ευαλωτότητα της Γηραιάς Αλβιώνας: Το «Τρικλοπόδισμα» της Παραγωγικότητας

Το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, σε μια πρόσφατη τοποθέτησή του, επισήμανε ότι η οικονομία του Ηνωμένου Βασιλείου ενδέχεται να πληγεί περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη ανεπτυγμένη οικονομία, εάν η σύρραξη παραταθεί. Ο Ελ-Εριάν αναλύει τους λόγους αυτής της «αρνητικής πρωτιάς», εστιάζοντας σε τρεις κεντρικούς άξονες.

Πρωτίστως, η Βρετανία υποφέρει από χρόνια χαμηλή παραγωγικότητα. «Η ικανότητά μας να παράγουμε αποτελεσματικά δεν έχει αυξηθεί», σημειώνει ο κορυφαίος οικονομολόγος. Χρησιμοποιώντας μια γλαφυρή παρομοίωση, εξηγεί ότι κάθε φορά που η βρετανική οικονομία «σκοντάφτει» σε ένα παγκόσμιο εμπόδιο, της παίρνει πολύ περισσότερο χρόνο να ανακάμψει σε σχέση με τους ανταγωνιστές της, καθώς στερείται την απαραίτητη ευελιξία και ταχύτητα αντίδρασης.

Δευτερευόντως, η χώρα έχει εξαντλήσει τη χρηματοοικονομική της ανθεκτικότητα. Οι διαδοχικές κρίσεις της πανδημίας και του πολέμου στην Ουκρανία άφησαν τα δημόσια ταμεία χωρίς το απαραίτητο «μαξιλάρι» ασφαλείας. Σε αντίθεση με άλλες οικονομίες που κατάφεραν να συνδυάσουν την ανάκαμψη με τη δημιουργία εισοδήματος, η Βρετανία υστερεί, γεγονός που την καθιστά ανήμπορη να απορροφήσει νέους κραδασμούς χωρίς περαιτέρω δανεισμό ή φορολογικές επιβαρύνσεις.

Τέλος, υπάρχει το τεχνικό αλλά κρίσιμο ζήτημα της εξάρτησης από τις διεθνείς αγορές για την αγορά κρατικών ομολόγων. Το Ηνωμένο Βασίλειο βασίζεται σε ξένους επενδυτές για τη χρηματοδότηση του χρέους του περισσότερο από άλλες χώρες, γεγονός που εκτινάσσει το κόστος δανεισμού και, κατ’ επέκταση, το κόστος των στεγαστικών δανείων, κάθε φορά που η παγκόσμια αβεβαιότητα αυξάνεται.

Η Στενωπός του Ορμούζ: Το Παγκόσμιο Ενεργειακό Chokehold

Η γεωγραφική σημασία της Στενωπού του Ορμούζ μεταφράζεται πλέον σε ωμά οικονομικά δεδομένα. Ο αποκλεισμός των ιρανικών λιμένων και η διακοπή της ομαλής ναυσιπλοΐας έχουν ήδη οδηγήσει την τιμή του ντίζελ σε αύξηση που αγγίζει το 40%. Αυτή η εκτίναξη δεν περιορίζεται στις τιμές των καυσίμων, αλλά μετακυλίεται άμεσα στο κόστος μεταφοράς όλων των αγαθών, συμπεριλαμβανομένων των τροφίμων.

Παρά τις καθησυχαστικές δηλώσεις κυβερνητικών στελεχών και παραγόντων της αγοράς, όπως του Lord Walker, ότι οι προμήθειες τροφίμων δεν κινδυνεύουν άμεσα, ο Ελ-Εριάν εμφανίζεται επιφυλακτικός. «Κατανοώ γιατί το λένε — δεν θέλουν να προκαλέσουν πανικό και αποθεματοποίηση», αναφέρει. Ωστόσο, προειδοποιεί ότι αν ο αποκλεισμός συνεχιστεί, η Ευρώπη θα βρεθεί σύντομα στην ίδια δυσχερή θέση στην οποία βρίσκεται σήμερα η Ασία: αντιμέτωπη όχι μόνο με υψηλές τιμές, αλλά με τη φυσική έλλειψη βασικών πόρων, όπως τα λιπάσματα και η ενέργεια.

Η Εφοδιαστική Αλυσίδα υπό Κατάρρευση: Φάρμακα και Αερομεταφορές

Οι κραδασμοί της κρίσης έχουν ήδη αρχίσει να διεισδύουν σε ζωτικούς τομείς της καθημερινότητας. Τα φαρμακεία σε όλη τη χώρα προειδοποιούν για σημαντικές αυξήσεις στο κόστος των φαρμάκων, που ενδέχεται να φτάσουν το 30%, καθώς και για ελλείψεις σε βασικά σκευάσματα. Η εξάρτηση από τις διεθνείς μεταφορές καθιστά τον κλάδο της υγείας άμεσα εκτεθειμένο στις γεωπολιτικές εξελίξεις.

Ταυτόχρονα, ο τομέας των αερομεταφορών δέχεται ένα πρωτοφανές πλήγμα. Οι αεροπορικές εταιρείες αναγκάζονται να ακυρώνουν χιλιάδες πτήσεις —ήδη υπολογίζονται σε 20.000— σε μια προσπάθεια να εξοικονομήσουν καύσιμα. Οι προειδοποιήσεις ότι η Ευρώπη διαθέτει αποθέματα αεροπορικών καυσίμων για μόλις έξι εβδομάδες αναδεικνύουν το μέγεθος της απειλής. Αυτό το «ενεργειακό δελτίο» δεν αποτελεί μόνο ταλαιπωρία για τους ταξιδιώτες, αλλά ένα σοβαρό οικονομικό πλήγμα για τις εταιρείες και τους τουριστικούς προορισμούς, υπονομεύοντας περαιτέρω την παγκόσμια ανάπτυξη.

Η Ασία στην Πρώτη Γραμμή του Κινδύνου: Ο «Προάγγελος» της Ευρώπης

Η Ασία αποτελεί αυτή τη στιγμή το «καναρίνι στο ορυχείο» για την παγκόσμια οικονομία. Λόγω της συντριπτικής εξάρτησής της από την ενέργεια που διέρχεται από τη Στενωπό του Ορμούζ, η περιοχή βιώνει ήδη την κρίση στην πιο οξεία της μορφή. Εκεί, το πρόβλημα δεν είναι πλέον η ακρίβεια, αλλά η ίδια η διαθεσιμότητα των αγαθών.

Ο Ελ-Εριάν επισημαίνει μια ιεραρχία ευαλωτότητας: η κρίση πλήττει πρώτα την Ασία, ακολουθούν τμήματα της Ευρώπης και, τελευταίο, το Ηνωμένο Βασίλειο λόγω της κάπως πιο διαφοροποιημένης εφοδιαστικής του αλυσίδας. Ωστόσο, αυτή η χρονική υστέρηση δεν πρέπει να δημιουργεί εφησυχασμό. Η ειρωνεία της κατάστασης, όπως σημειώνει ο οικονομολόγος, είναι ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες —που αποτελούν τον κεντρικό δρώντα της σύρραξης— παραμένουν σε σχετικά καλύτερη θέση από οποιονδήποτε άλλον, χάρη στην ενεργειακή τους ανεξαρτησία και την ευελιξία της οικονομίας τους.

Η Αμερικανική «Νήσος» και το Γεωπολιτικό Παράδοξο

Σε αυτή την παγκόσμια καταιγίδα, οι Ηνωμένες Πολιτείες εμφανίζονται ως μια ιδιότυπη «νήσος» σχετικής σταθερότητας. Η ειρωνεία, όπως την επισημαίνει ο Ελ-Εριάν, είναι δυσεξήγητη για τον μέσο πολίτη: η χώρα που ηγείται της στρατιωτικής επιχείρησης είναι εκείνη που πλήττεται λιγότερο από τις οικονομικές της συνέπειες.

Ο λόγος είναι διττός. Πρώτον, η ενεργειακή ανεξαρτησία των ΗΠΑ λειτουργεί ως θώρακας απέναντι στον ενεργειακό εκβιασμό της Στενωπού του Ορμούζ. Δεύτερον, η αμερικανική οικονομία διακρίνεται από μια μοναδική «ατζιλίτιδα» (agility), μια ικανότητα γρήγορης ανακατανομής πόρων που η Ευρώπη και η Βρετανία στερούνται. Αυτή η ασυμμετρία στις επιπτώσεις δημιουργεί ένα νέο γεωπολιτικό χάσμα, καθώς οι σύμμαχοι της Ουάσιγκτον καλούνται να επωμιστούν ένα δυσανάλογο οικονομικό βάρος για μια σύρραξη που διεξάγεται σε μεγάλο βαθμό με αμερικανικά μέσα.

Η «Ταχύτητα Απώλειας Στήριξης» και η Δραματική Αναθεώρηση του ΔΝΤ

Η πιο ανησυχητική εξέλιξη των τελευταίων ημερών είναι η αναθεώρηση των προβλέψεων του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου για τη βρετανική ανάπτυξη, η οποία υποχώρησε από το 1,2% στο 0,7%. Για να γίνει κατανοητή η σοβαρότητα αυτού του αριθμού, ο Ελ-Εριάν χρησιμοποιεί την αεροπορική αναλογία της «ταχύτητας απώλειας στήριξης» (stall speed).

Ένα αεροπλάνο χρειάζεται μια ελάχιστη ταχύτητα προώθησης για να διατηρήσει την άνωση και να μην πέσει. Στην οικονομία, το 0,7% αποτελεί αυτή ακριβώς την οριακή ταχύτητα. Όταν μια οικονομία κινείται τόσο αργά, παύει να έχει την ορμή που απαιτείται για να απορροφήσει τυχαίους κραδασμούς. Κάθε μικρή αναταραχή —μια περαιτέρω αύξηση στο ντίζελ ή μια νέα καθυστέρηση στην εφοδιαστική αλυσίδα— μπορεί να οδηγήσει σε «πτώση», δηλαδή σε ύφεση. Η Βρετανία δεν βρίσκεται απλώς σε επιβράδυνση· βρίσκεται σε μια κατάσταση όπου ο κινητήρας της ανάπτυξης δεν παράγει πλέον αρκετή ισχύ για να την κρατήσει με ασφάλεια στον αέρα.

Το Παράθυρο των 4-8 Εβδομάδων: Η Τελευταία Γραμμή Άμυνας

Η ανάλυση του Ελ-Εριάν καταλήγει σε ένα συγκεκριμένο και αμείλικτο χρονοδιάγραμμα. Η παγκόσμια οικονομία διανύει τις τελευταίες εβδομάδες πριν από ένα πιθανό σημείο χωρίς επιστροφή. «Είναι πιθανό η Βρετανία και ο κόσμος να αποφύγουν την ύφεση, υπό μία βασική προϋπόθεση: ότι η Στενωπός του Ορμούζ θα ανοίξει ξανά μέσα στις επόμενες 4 έως 8 εβδομάδες», τονίζει.

Αν το «φράγμα» στο Ορμούζ παραμείνει πέραν αυτού του ορίου, οι εφοδιαστικές αλυσίδες θα διαρραγούν οριστικά. Το κόστος μεταφοράς θα ενσωματωθεί μόνιμα στις τιμές των αγαθών, οι βιομηχανίες θα αναγκαστούν σε περικοπές παραγωγής λόγω έλλειψης καυσίμων και η ψυχολογία των καταναλωτών θα μεταβεί από την επιφυλακτικότητα στον πανικό. Μετά το δίμηνο, η παγκόσμια ύφεση δεν θα είναι πλέον ένα πιθανό σενάριο, αλλά μια αναπόφευκτη πραγματικότητα.

Προς μια Νέα Οικονομική Αρχιτεκτονική;

Η παρέμβαση του Μοχάμεντ Ελ-Εριάν αναδεικνύει μια πικρή αλήθεια: η παγκόσμια ευημερία είναι πολύ πιο εύθραυστη από ό,τι θέλαμε να πιστεύουμε, εξαρτημένη από λίγα γεωγραφικά σημεία και μια λεπτή γραμμή παραγωγικότητας. Η βρετανική κυβέρνηση, όπως και οι ηγεσίες των περισσότερων δυτικών κρατών, βρίσκεται εγκλωβισμένη ανάμεσα στις γεωπολιτικές της υποχρεώσεις και την εσωτερική οικονομική ασφυξία.

Το «δύσκολο ταξίδι προς έναν καλύτερο προορισμό», για το οποίο μιλούν οι κυβερνητικοί εκπρόσωποι, μοιάζει όλο και περισσότερο με μια πορεία σε τεντωμένο σκοινί. Η διάβρωση του «εθνικού αισθήματος», η φορολογική πίεση μέσω του fiscal drag και η απειλή της φυσικής έλλειψης αγαθών συνθέτουν ένα σκηνικό που δοκιμάζει τις αντοχές των κοινωνιών.

Καθώς η αντίστροφη μέτρηση των οκτώ εβδομάδων ξεκινά, το ερώτημα παραμένει: θα προλάβει η διπλωματία να δώσει τη λύση που η οικονομία δεν μπορεί πλέον να εγγυηθεί; Η απάντηση θα καθορίσει αν το 2026 θα μείνει στην ιστορία ως το έτος μιας οδυνηρής αλλά ελεγχόμενης προσαρμογής ή ως η αφετηρία μιας νέας παγκόσμιας οικονομικής περιδίνησης.