Σε μια εποχή όπου η μετανάστευση κυριαρχεί στον πολιτικό λόγο, η παγκόσμια έρευνα της Gallup International Association αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο από τις κομματικές αντιπαραθέσεις: πώς οι κοινωνίες βλέπουν τον εαυτό τους. Τα δεδομένα από 60 χώρες δείχνουν ότι η στάση απέναντι στη μετανάστευση δεν είναι απλώς ζήτημα ιδεολογίας· είναι ζήτημα συλλογικής αυτοπεποίθησης. Και πουθενά η αντίθεση δεν είναι πιο έντονη από ό,τι ανάμεσα στην Ελλάδα και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η πρόσφατη παγκόσμια έρευνα της Gallup International Association, που καλύπτει 60 χώρες σε όλες τις ηπείρους, αποτυπώνει συγκριτικά τη στάση των κοινωνιών απέναντι στη μετανάστευση.

Η μεθοδολογία είναι απλή αλλά αποκαλυπτική: καταγράφεται αν οι πολίτες θεωρούν θετική ή αρνητική τη μετανάστευση από τη χώρα τους προς το εξωτερικό και προς τη χώρα τους από άλλες χώρες. Το ισοζύγιο προκύπτει από τη διαφορά θετικών και αρνητικών απαντήσεων.

Μέσα σε αυτό το παγκόσμιο πλαίσιο, η Ελλάδα και οι Ηνωμένες Πολιτείες εμφανίζονται ως δύο αντίθετα άκρα.

Η Ελλάδα

Το ελληνικό -87% για τη μετανάστευση προς το εξωτερικό αποτελεί το πιο αρνητικό ισοζύγιο μεταξύ των 60 χωρών της έρευνας.

Η έξοδος των Ελλήνων δεν βιώνεται ως κινητικότητα αλλά ως απώλεια.

Η δεκαετία της κρίσης, το μαζικό brain drain, η δημογραφική γήρανση και η αίσθηση ότι η χώρα δεν μπορεί να συγκρατήσει το παραγωγικό της δυναμικό διαμορφώνουν ένα κλίμα βαθιάς ανασφάλειας.

Στο σκέλος της εισόδου, το -17% δείχνει επιφυλακτικότητα, αλλά δεν είναι ακραίο. Το ακραίο στοιχείο είναι η έξοδος. Η ελληνική κοινωνία ανησυχεί περισσότερο για αυτούς που φεύγουν παρά για αυτούς που έρχονται.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες

Στις ΗΠΑ, η εικόνα είναι εντυπωσιακά διαφορετική:

• +10% για τη μετανάστευση προς το εξωτερικό
• +24% για τη μετανάστευση προς τη χώρα
• Το +24% συγκαταλέγεται στα υψηλότερα της παγκόσμιας έρευνας.

Το εύρημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία αν αναλογιστεί κανείς ότι τα τελευταία χρόνια – ιδίως κατά την προεδρία Τραμπ – η πολιτική ρητορική γύρω από τη μετανάστευση ήταν ιδιαίτερα ακραία επιθετική.

Η πολιτική Τραμπ περιλάμβανε:

• αυστηροποίηση ελέγχων στα σύνορα,
• περιορισμούς ασύλου,
• την ανέγερση τμημάτων του τείχους στα σύνορα με το Μεξικό, έντονη ρητορική περί «παράνομης μετανάστευσης». Ωστόσο, τα δεδομένα της Gallup International Association δείχνουν ότι η κοινωνική στάση δεν ταυτίζεται πλήρως με τη σκληρή πολιτική γραμμή. Η αμερικανική κοινωνία παραμένει σε σημαντικό βαθμό θετική απέναντι στη μετανάστευση. Αυτό υποδηλώνει ότι η κοινωνική αυτοπεποίθηση μιας χώρας – η πεποίθηση ότι μπορεί να απορροφήσει και να ενσωματώσει – λειτουργεί ανεξάρτητα από την εκάστοτε πολιτική ένταση.

Ευρώπη και Τουρκία

Η Δυτική Ευρώπη εμφανίζει ουδέτερη στάση απέναντι στην είσοδο (0%) και αρνητική απέναντι στην έξοδο (-17%). Η Ανατολική Ευρώπη είναι ακόμη πιο αρνητική για την έξοδο (-20%).

Η Γερμανία και το Ηνωμένο Βασίλειο εμφανίζονται θετικές απέναντι στην είσοδο, ενώ η Γαλλία είναι αρνητική (-11%).

Η Τουρκία καταγράφει ισχυρά αρνητικό ισοζύγιο (-46%) για τη μετανάστευση προς τη χώρα, ένδειξη κοινωνικής κόπωσης ύστερα από χρόνια έντονων προσφυγικών ροών.

Το βαθύτερο μήνυμα

Η παγκόσμια έρευνα της Gallup International Association δεν μετρά απλώς απόψεις για τη μετανάστευση· μετρά επίπεδα συλλογικής αυτοπεποίθησης. Η Ελλάδα εμφανίζεται ως φοβική κοινωνία που χάνει – ανθρώπινο δυναμικό, δημογραφική ισορροπία και προοπτική. Το -87% για τη μετανάστευση προς το εξωτερικό δεν είναι απλώς ένας αριθμός· είναι ένδειξη βαθιάς ανασφάλειας για το μέλλον. Αντίθετα, οι Ηνωμένες Πολιτείες εμφανίζονται ως κοινωνία που πιστεύει ότι μπορεί να κινηθεί, να απορροφήσει και να ανανεωθεί, με  +24% για τη μετανάστευση προς τη χώρα. Η Ευρώπη, συνολικά, παραμένει σε μια εύθραυστη ισορροπία, με έντονη εσωτερική πόλωση.

Πώς συμβιβάζεται, όμως, αυτή η αμερικανική θετική στάση με την εκλογή ενός προέδρου με αυστηρή μεταναστευτική ατζέντα; Η απάντηση βρίσκεται στην πολυπλοκότητα των κοινωνικών στάσεων. Οι πολίτες μπορεί να θεωρούν τη μετανάστευση συνολικά θετική, αλλά ταυτόχρονα να ζητούν αυστηρότερο έλεγχο των συνόρων. Επιπλέον, οι εκλογές δεν κρίνονται από ένα μόνο ζήτημα: η οικονομία, η πολιτισμική πόλωση και το αίσθημα απώλειας ελέγχου επηρεάζουν καθοριστικά την ψήφο. Ο λαϊκιστικός λόγος δεν ταυτίζεται πάντα με τον κοινωνικό μέσο όρο· συχνά εκφράζει και κινητοποιεί πιο έντονα τις ομάδες που αισθάνονται μεγαλύτερη ανασφάλεια.

Ισως, τελικά, αυτό να είναι το ουσιαστικό συμπέρασμα: η στάση απέναντι στη μετανάστευση αποκαλύπτει λιγότερο τι πιστεύουμε για τους «άλλους» και περισσότερο πόσο ασφαλείς αισθανόμαστε για τον εαυτό μας και το μέλλον μας.

Ο Αντώνης Παπακώστας είναι δρ Πληροφορικής, επιστημονικός συνεργάτης στο ΕΛΙΑΜΕΠ