Το περίφημο «Σπίτι των Εξόριστων» (γνωστό και ως «Σπίτι του Άρη») στην περιοχή Σαρακήνικο της Γαύδου αποτελεί το πλέον αναγνωρίσιμο ιστορικό τοπόσημο των πολιτικών εκτοπισμένων στο νησί.

Το κτίσμα κατασκευάστηκε τη δεκαετία του 1930 με προσωπική εργασία των ίδιων των κομμουνιστών πολιτικών κρατουμένων. Ανάμεσα στους εκατοντάδες εξόριστους που πέρασαν από εκεί περιλαμβάνονται εμβληματικές ιστορικές προσωπικότητες, όπως ο Άρης Βελουχιώτης και ο Μάρκος Βαφειάδης.

Θεσμικό καθεστώς και ιδιωτική εκμετάλλευση

Σήμερα, ο χώρος έχει χαρακτηριστεί επίσημα ως ιστορικό και διατηρητέο μνημείο από το Υπουργείο Πολιτισμού.

Ωστόσο, το καθεστώς προστασίας δεν εμπόδισε τον ιδιοκτήτη του να προχωρήσει σε εργασίες αναπαλαίωσης και να μετατρέψει το κτίριο σε τουριστικό κατάλυμα και πολυχώρο εστίασης (υπό τις ονομασίες Exoristoi Nature Suites και Exoristoi Cafe – Meze Bar), το οποίο άλλωστε ήταν και δικαίωμά του

Έντονες αντιδράσεις για τα «καλλιστεία ανδρών»

Ωστόσο, τις τελευταίες ημέρες υπήρξε κύμα αντιδράσεων, όταν ανακοινώθηκε η διεξαγωγής «καλλιστείων ανδρών με παρεό» για την ανάδειξη του… «πιο ωραίου τύπου» στον ίδιο ακριβώς χώρο που έχτισαν ο Βελουχιώτης και ο Βαφειάδης.

Η συγκεκριμένη εκδήλωση προκάλεσε την έντονη αμηχανία και την οργή μελών του ΚΚΕ, αλλά και απλών πολιτών που ευαισθητοποιούνται για τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης και οι οποίοι σημειώνουν ότι μία τέτοιου τύπου εκδήλωση δε συμβαδίζει με την ιστορική βαρύτητα του χώρου.

Πώς κτίστηκε “το σπίτι του Άρη”

Ο Κώστας Κυριακάκης αναφέρει για το πώς κτίστηκε “το σπίτι του Άρη”:

«Μια ομάδα εξόριστων, περίπου  δεκαπέντε , όλοι φυματικοί κι άρρωστοι βαριά, βρέθηκαν στο Σαρακήνικο. Αυτοί έχτισαν το δικό τους σπίτι για να κατοικήσουν. Ανάμεσά τους κι ο Άρης Βελουχιώτης, που μεταφέρθηκε για πρώτη φορά στη Γαύδο στις 23 Οκτώβρη 1931.

Το Σαρακήνικο ήταν μια έρημη, άνυδρη, ακατοίκητη κι ακαλλιέργητη περιοχή. Δεν υπήρχε ψυχή, μόνο θανατηφόροι σκορπιοί. Υπήρχαν, όμως, ιδιοκτήτες της γης, που ήταν ιδιώτες και μοναστήρια. Σεβόμενοι τις «ιδιοκτησίες», οι εξόριστοι ζήτησαν να τους επιτραπεί να χτίσουν ένα σπίτι. Το σπίτι τους… Έτσι κι έγινε.

Στο γραφείο της Κοινότητας, στις 14 Μαρτίου του 1933, υπογράφτηκε Ιδιωτικό Συμφωνητικό απ’ τον ιδιοκτήτη του οικοπέδου, τη γυναίκα του και τους αντιπροσώπους της Κολεχτίβας Εξόριστων Κομμουνιστών Γαύδου Λάιο Λαΐου, Θανάση Κλάρα – αυτό ήταν το όνομα του Άρη Βελουχιώτη, Νικόλα Παπαζήση και Χαράλαμπου Δελόλμα. Μάρτυρες, ο κοινοτάρχης της Γαύδου Νικ. Παπαδάκης και ο αστυνομικός σταθμάρχης, ενωμοτάρχης Νικ. Βλαζάκης.

Η συμφωνία προέβλεπε να χτιστεί από τους ίδιους τους εξόριστους, με δικά τους υλικά, πάνω σε μισό στρέμμα, ισόγειο σπίτι 237 τ.μ., εξωτερική κουζίνα, φούρνος και ν’ ανοιχτεί πηγάδι, χωρίς καμιά οικονομική επιβάρυνση του οικοπεδούχου, ο οποίος θα τους χορηγούσε τα παραθυρόφυλλα, τα «ανώφλια», όπως λέγονται στην ντοπιολαλιά.

Η συμφωνία ήταν οι εξόριστοι να χρησιμοποιήσουν για επτά χρόνια το σπίτι και μετά να το παραδώσουν στον οικοπεδούχο. Η προθεσμία έληγε στις 14 Μαρτίου του 1940.

Αφού πέρασαν τα επτά χρόνια, υπογράφτηκε νέο συμφωνητικό στις 20 Οκτώβρη 1940, απ’ τον Γιώργο Κοντοκώτσιο, εκπρόσωπο των εξόριστων κομμουνιστών και την ιδιοκτήτρια (ο σύζυγός της στο μεταξύ είχε πεθάνει).

Στα τέλη του Μάη του 1941 πολλοί εξόριστοι απέδρασαν από το νησί.

Ενώ με την αναστάτωση που επακολούθησε με τη γερμανική εισβολή, όλοι σχεδόν οι εξόριστοι διέφυγαν στην Κρήτη.

Η Γαύδος ως τόπος εξορίας λειτούργησε μέχρι 30 Μαΐου του 1941».