Σε τροχιά μετώπου και βαθιάς θεσμικής ρήξης εισέρχονται οι σχέσεις των Ηνωμένων Πολιτειών με το σύστημα διεθνούς δικαιοσύνης, μετά την επίσημη εκδήλωση της πρόθεσης της Ουάσιγκτον να επιδιώξει τη διάλυση του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου (ΔΠΔ).

Η αμερικανική πλευρά, η οποία διαχρονικά απέφευγε να ενταχθεί στη δικαιοδοσία του παγκόσμιου δικαστηρίου, προχωρά πλέον σε μια δραματική κλιμάκωση της στάσης της.

Ο Υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, ηγείται μιας νέας διπλωματικής εκστρατείας που θέτει την εθνική κυριαρχία πάνω από τους παγκόσμιους θεσμούς, προκαλώντας την άμεση αντίδραση των Ηνωμένων Εθνών, τα οποία υπεραμύνονται του ρόλου της Χάγης στην απόδοση ευθυνών για εγκλήματα πολέμου και γενοκτονίες.

Η αμερικανική στρατηγική και η ρητορική Ρούμπιο στη Wall Street Journal

Το πολιτικό και ιδεολογικό πλαίσιο της αμερικανικής αντεπίθεσης διατυπώθηκε ανάγλυφα από τον επικεφαλής του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, Μάρκο Ρούμπιο, σε άρθρο γνώμης που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα Wall Street Journal.

Ο κ. Ρούμπιο υποστήριξε ότι το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο απειλεί άμεσα τις επιχειρήσεις του αμερικανικού στρατού και των οργάνων επιβολής του νόμου, ενώ παράλληλα υπονομεύει την κυριαρχία των ΗΠΑ.

Η Ουάσιγκτον, η οποία δεν αποτελεί συμβαλλόμενο μέρος στο Καταστατικό της Ρώμης —τη συνθήκη του 1998 που ίδρυσε το εδρεύον στη Χάγη δικαστήριο— επιδιώκει πλέον να συσπειρώσει και άλλα κράτη γύρω από αυτή τη γραμμή.

Στο άρθρο του, ο Αμερικανός Υπουργός Εξωτερικών έθεσε ως προτεραιότητα την ανεξαρτησία των εθνικών δομών έναντι των υπερεθνικών οργανισμών:

«Η Αμερική δεν συμφώνησε ποτέ σε ένα παγκόσμιο δικαστήριο που μπορεί να υπερισχύει των δικών μας δικαστηρίων και του Συντάγματος».

Παράλληλα, ο κ. Ρούμπιο προσδιορίζει τον στόχο της νέας εξωτερικής πολιτικής των ΗΠΑ, αναφέροντας ότι η χώρα:

«ξεκινά μια διπλωματική εκστρατεία με ένα απλό μήνυμα – κυρίαρχα κράτη πάνω από την παγκοσμιοποίηση».

Η προσέγγιση αυτή εξειδικεύεται περαιτέρω με αιχμές κατά της φύσης του διεθνούς δικαίου, με τον ίδιο να σημειώνει ότι «η ανεξαρτησία είναι εκ γενετής δικαίωμά μας» και ότι οι ΗΠΑ δεν «σκοπεύουν να την ανταλλάξουν με τη διακυβέρνηση από ένα αυτοδιορισμένο ιερατείο του “διεθνούς δικαίου”».

Η απάντηση των Ηνωμένων Εθνών και η υπεράσπιση του Διεθνούς Δικαίου

Η αντίδραση της διεθνούς κοινότητας υπήρξε άμεση, με τον Οργανισμό Ηνωμένων Εθνών να τοποθετείται επίσημα κατά τη διάρκεια της τακτικής ενημέρωσης των μέσων ενημέρωσης.

Ο εκπρόσωπος του ΟΗΕ, Στεφάν Ντουζαρίκ (Stéphane Dujarric), κλήθηκε να σχολιάσει τις αναφορές περί σχεδίου του Μάρκο Ρούμπιο για τη «διάλυση» του Δικαστηρίου, το οποίο διώκει άτομα για γενοκτονία, εγκλήματα πολέμου, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και το έγκλημα της επιθετικότητας.

Ο κ. Ντουζαρίκ ξεκαθάρισε τη θέση του οργανισμού, υπογραμμίζοντας τη σημασία του θεσμού:

«Αν και το ΔΠΔ είναι ένας οργανισμός ξεχωριστός από τη Γραμματεία και τον ΟΗΕ, παραμένει για εμάς ένα κρίσιμο γρανάζι στο διεθνές σύστημα δικαιοσύνης. Υποστηρίζεται από έναν τεράστιο αριθμό κρατών μελών και βοηθά στην απόδοση ευθυνών για σοβαρά εγκλήματα».

Όταν ο εκπρόσωπος του ΟΗΕ ρωτήθηκε εάν ο Γενικός Γραμματέας αποδέχεται τον χαρακτηρισμό του κ. Ρούμπιο περί «αυτοδιορισμένου ιερατείου», ο κ. Ντουζαρίκ υπενθύμισε την προέλευση των διεθνών συνθηκών:

«Το διεθνές δίκαιο, ο Χάρτης των Ηνωμένων Εθνών, η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, δημιουργήθηκαν από κυρίαρχα κράτη μέλη. Έχουν φέρει προστασία, έχουν φέρει ανακούφιση σε εκατομμύρια ανθρώπους και βρίσκονται, όπως έχει πει συχνά ο Γενικός Γραμματέας, υπό απειλή και υπό επίθεση».

Το ιστορικό των κυρώσεων και οι εκτιμήσεις της ακαδημαϊκής κοινότητας

Η παρούσα κλιμάκωση δεν αποτελεί κεραυνό εν αιθρία, αλλά τη συνέχεια μιας σειράς ενεργειών που έλαβαν χώρα το περασμένο έτος. Η Ουάσιγκτον είχε ήδη προχωρήσει στην επιβολή κυρώσεων εναντίον εννέα στελεχών του ΔΠΔ —συμπεριλαμβανομένων δικαστών, του εισαγγελέα και των αναπληρωτών εισαγγελέων. Η κίνηση εκείνη είχε συνδεθεί άμεσα με τις προσπάθειες του δικαστηρίου να διερευνήσει εικαζόμενα εγκλήματα πολέμου που διαπράχθηκαν από τις δυνάμεις των Ηνωμένων Πολιτειών στο Αφγανιστάν, καθώς και από το Ισραήλ στη Γάζα.

Ωστόσο, η επιχειρηματολογία της αμερικανικής διοίκησης περί απειλής της εθνικής κυριαρχίας έρχεται σε αντίθεση με την πραγματική λειτουργία του θεσμού, σύμφωνα με τον Άλεξ Γουάιτινγκ (Alex Whiting), καθηγητή της Νομικής Σχολής του Χάρβαρντ. Μιλώντας στο δίκτυο DW και τον δημοσιογράφο Μπεν Φαϊζούλιν (Ben Fajzullin), ο καθηγητής επεσήμανε ότι, παρά την κριτική που είχε δεχθεί το ΔΠΔ στο παρελθόν για τη μονομερή εστίασή του σε υποθέσεις από αφρικανικά έθνη, πλέον επιτελεί ένα ζωτικό έργο. Κατά τον κ. Γουάιτινγκ, το δικαστήριο διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στην προάσπιση της δικαιοσύνης σε πολλές περιοχές του πλανήτη όπου καταγράφονται συστηματικές παραβιάσεις των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Η επόμενη ημέρα για την παγκόσμια διακυβέρνηση

Η μετωπική σύγκρουση των Ηνωμένων Πολιτειών με το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο αναδεικνύει μια βαθύτερη κρίση στις δομές της παγκόσμιας διακυβέρνησης. Η προσπάθεια μιας υπερδύναμης να αποδομήσει έναν διεθνή δικαστικό θεσμό, με το επιχείρημα της προστασίας της εθνικής της ανεξαρτησίας, θέτει σε δοκιμασία τη συνοχή των διεθνών συνθηκών που υπογράφηκαν μεταπολεμικά.