Του Χρήστου Αναστασάκη *

Στον 20ό αιώνα, η ελληνική κοινωνία μετασχηματίζεται, η αστική τάξη επικρατεί και ο εκσυγχρονισμός ταυτίζεται με τον εξευρωπαϊσμό. Η πόλη, ο αστικός ιστός και η αρχιτεκτονική γίνονται βασικά πεδία έκφρασης αυτής της μετάβασης, η οποία παρουσιάζεται ως αναγκαία πορεία προς την πρόοδο.

Ωστόσο, ενώ σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις ο εκσυγχρονισμός συνδέθηκε με τη διατήρηση και την αποκατάσταση του παλιού, διαφυλάσσοντας την ιστορική συνέχεια ως θεμέλιο της ταυτότητας, στην ελληνική περίπτωση ταυτίστηκε συχνά με την κατεδάφιση και την αντικατάστασή του.

Σε αυτό το πλαίσιο εντάσσονται και τα Χανιά, όπου η ίδια λογική εκδηλώνεται με ιδιαίτερη ένταση. Από το «τα τείχη πρέπει να γκρεμιστούν για λόγους υγιεινής και εκσυγχρονισμού» μέχρι το σημερινό «το κτίριο είναι στατικά ανεπαρκές και μη λειτουργικό», η ίδια λογική επανέρχεται με διαφορετικό λεξιλόγιο. Όμως αυτή η αφήγηση, όσο πειστική κι αν ακούγεται, αποκρύπτει το ουσιώδες. Πίσω από τον «εκσυγχρονισμό» δεν κρύβεται μόνο η ανάγκη, αλλά μια βαθιά τομή, η απώλεια της αρχιτεκτονικής συνέχειας. Τα Χανιά δεν έχασαν μόνο κτίρια, αλλά και τον προσανατολισμό τους, καθώς η ανάπτυξη δεν βασίστηκε σε σχέδιο ούτε σε όραμα, αλλά προχώρησε αποσπασματικά, χωρίς ταυτότητα και χωρίς στόχο.

Κι όμως, η πόλη υπήρξε ιστορικά ένα ζωντανό σύνολο εποχών. Μινωίτες, Κλασικοί Έλληνες, Βυζαντινοί, Ενετοί, Οθωμανοί και Αιγύπτιοι άφησαν το αποτύπωμά τους, δημιουργώντας μια ιδιαίτερη συνέχεια. Οι εποχές αυτές δεν διαδέχονταν απλώς η μία την άλλη, αλλά συνυπήρχαν, συγκροτώντας ένα πολυεπίπεδο αστικό τοπίο. Η συνέχεια αυτή δεν χάθηκε από ανάγκη, αλλά από επιλογές, καθώς το παλιό αντιμετωπίστηκε συχνά ως εμπόδιο και όχι ως στοιχείο αξίας. Στο ίδιο πλαίσιο, η αντιπαροχή και η άναρχη δόμηση δεν έλυσαν μόνο στεγαστικά προβλήματα, αλλά διέλυσαν τη συνοχή του αστικού ιστού, δημιουργώντας μια πόλη χωρίς ενιαία λογική και χαρακτήρα, όπου το νέο δεν συνομιλεί με το παλιό, αλλά το αντικαθιστά.

Ποιοι θυμούνται σήμερα την Porta Retimiota στην οδό Μουσούρων; Πόσοι θυμούνται το κτίριο της Τράπεζας Κρήτης, στη θέση του σημερινού κτιρίου της ΔΟΥ; Τι έχει απομείνει από την βιομηχανία της ΑΒΕΑ στη Νέα Χώρα ή από τα βυρσοδεψεία της Χαλέπας; Η απώλεια δεν είναι μόνο υλική, αλλά και απώλεια αστικής μνήμης. Το αποτέλεσμα είναι μια πόλη διηρημένη. Από τη μία η παλιά πόλη -διατηρημένη και προβεβλημένη- και από την άλλη ένα κέντρο χωρίς ιδιαίτερο χαρακτήρα.

Η συζήτηση για το κτίριο του πρώην ΙΚΑ δεν είναι μεμονωμένη, αλλά αποτελεί συνέχεια αυτής της πορείας. Ο στόχος της δημοτικής αρχής είναι σαφής. Η δημιουργία ενός νέου διοικητικού χώρου, που θα λειτουργεί συμπληρωματικά με το νέο Δημαρχείο στους πρώην Ιταλικούς Στρατώνες. Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, δεν είναι ο στόχος, αλλά ο τρόπος. Η Υπηρεσία Νεωτέρων Μνημείων Κρήτης αναγνωρίζει το κτίριο ως αξιόλογο δείγμα μεταπολεμικής αρχιτεκτονικής, ενταγμένο σε έναν ευαίσθητο ιστορικό και πολεοδομικό χώρο.

Το δίλημμα είναι ξεκάθαρο: συνέχεια ή διαγραφή; Σήμερα, η διεθνής πρακτική είναι σαφής. Η προσαρμοσμένη επανάχρηση αποτελεί τον κανόνα και όχι την εξαίρεση για τη βιώσιμη ανάπτυξη των πόλεων. Δεν πρόκειται για μια «ρομαντική» επιλογή διατήρησης, αλλά για μια τεκμηριωμένη στρατηγική που μειώνει το περιβαλλοντικό αποτύπωμα, εξοικονομεί πόρους και διατηρεί τη μνήμη ενεργή στον αστικό ιστό.

Σε αυτό το πλαίσιο, η κατεδάφιση ενός αξιόλογου μεταπολεμικού κτιρίου, όπως το πρώην ΙΚΑ, δεν συνιστά εκσυγχρονισμό, αλλά οπισθοδρόμηση. Η επανάχρησή του μπορεί να υποστηρίξει πλήρως τον στόχο της Δημοτικής Αρχής, χωρίς να διαγράψει ένα ακόμη κομμάτι της πόλης.

Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν «χωρά» το παλιό στο νέο, αλλά αν είμαστε διατεθειμένοι να σχεδιάσουμε το νέο πάνω στο παλιό, με συνέχεια, ευθύνη και επίγνωση. Κάθε κατεδάφιση δεν αφαιρεί μόνο ένα κτίριο, αλλά και ένα κομμάτι της αστικής μνήμης. Μία πόλη που ξεχνά, αργά ή γρήγορα, παύει να ανήκει στους ανθρώπους της.

* Αρχιτέκτων Μηχανικός

Μέλος Αντιπροσωπείας ΤΕΕ ΤΔΚ