Στις 18 Ιούνη του 2021, στον τόπο όπου στις 15 Οκτωβρίου 1987 εκτελέστηκε ο εμβληματικός ηγέτης της Μπουρκίνα Φάσο, Τομά Σανκαρά (Thomas Sankara), βρέθηκε ο επικεφαλής του κινήματος της «Ανυπότακτης Γαλλίας» (La France Insoumise), Ζαν-Λικ Μελανσόν (Jean-Luc Mélenchon), αποτίοντας φόρο τιμής σε μία ιστορική προσωπικότητα της αφρικανικής χειραφέτησης.
Συνοδευόμενος από τους Γάλλους βουλευτές Ματίλντ Πανό (Mathilde Panot) και Μπαστιέν Λασό (Bastien Lachaud), ο Μελανσόν εκφώνησε ομιλία μπροστά στο σημείο της δολοφονίας του Σανκαρά στην πρωτεύουσα Ουαγκαντούγκου, διακηρύσσοντας ότι το κίνημά του αναγνωρίζει τον εαυτό του ως πολιτικό κληρονόμο των ιδεών του. Συνδέοντας την τετραετή επαναστατική διακυβέρνηση του Σανκαρά (1983-1987) με τη Γαλλική Επανάσταση, ο Γάλλος πολιτικός ανέδειξε τον πρόωρα χαμένο ηγέτη ως πρωτοπόρο της πολιτικής οικολογίας, του φεμινισμού και της διατροφικής αυτάρκειας, παραλληλίζοντας την εμπειρία του Σαχέλ με τη σύγχρονη κλιματική αποσταθεροποίηση στη λεκάνη της Μεσογείου και στην Ευρώπη.
Η ιστορική επίσκεψη στην Ουαγκαντούγκου και το αίτημα για διαλεύκανση της δολοφονίας
Η παρουσία της γαλλικής κοινοβουλευτικής αντιπροσωπείας στο μνημείο του Τομά Σανκαρά στην Ουαγκαντούγκου εντάχθηκε σε έναν ευρύτερο κύκλο επαφών, ο οποίος περιλάμβανε συνάντηση με το κίνημα πολιτών «Balai Citoyen» και προγραμματισμένη διάλεξη στο Πανεπιστήμιο της πόλης. Απευθυνόμενος στους συγκεντρωμένους ως «φίλος και αδελφός στον κοινό αγώνα», ο Ζαν-Λικ Μελανσόν υπενθύμισε τις πρωτοβουλίες που ανέλαβαν οι βουλευτές της «Ανυπότακτης Γαλλίας» στο Παρίσι:
«Παρουσιάζομαι ενώπιόν σας με μία ομάδα της Ανυπότακτης Γαλλίας, κοινοβουλευτικούς όπως ο Μπαστιέν Λασό, βουλευτής της Σεν-Σεν-Ντενί, και η Ματίλντ Πανό, βουλευτής του Βαλ-ντε-Μαρν, με πρωτοβουλία της οποίας ξεκίνησε αυτός ο κύκλος… Όταν εκλεγήκαμε, στο ξεκίνημα της κοινοβουλευτικής μας θητείας, μας πρότεινε και μας έπεισε να καταθέσουμε ψήφισμα ζητώντας τη διαλεύκανση των συνθηκών κάτω από τις οποίες κατέστη δυνατή η δολοφονία του Τομά Σανκαρά και των συντρόφων του».
Ξεκαθαρίζοντας τη στάση της αντιπροσωπείας απέναντι στην αφρικανική ήπειρο, υπογράμμισε: «Δεν ήρθαμε για να ψάλουμε μελωδίες νοσταλγίας για όσα θα μπορούσαν να είχαν γίνει και διακόπηκαν από το έγκλημα… Ήρθαμε εδώ για να μάθουμε και όχι για να παραδώσουμε μαθήματα, όπως πολύ συχνά συνηθίζουν οι Ευρωπαίοι».
Η έννοια της «ανυπακοής» και ο παραλληλισμός με τη Γαλλική Επανάσταση
Σκιαγραφώντας το πολιτικό προφίλ του Σανκαρά, ο Μελανσόν τον χαρακτήρισε κορυφαία ενσάρκωση των αξιών της ανυπακοής («insoumission»), απορρίπτοντας τις αιτιάσεις ότι πρόκειται για επιδίωξη διαρκούς χάους:
«Η ανυπακοή δεν είναι μια κατάσταση διαρκούς αταξίας, όπως μπορεί να πιστεύουν ορισμένοι. Είναι πρωτίστως η άρνηση της παραίτησης, η άρνηση υποταγής στην υπάρχουσα πραγματικότητα, όποια κι αν είναι η φύση των αντιξοοτήτων. Ο Τομά Σανκαρά τέθηκε από τις περιστάσεις και το προσωπικό του θάρρος επικεφαλής μιας επαναστατικής διαδικασίας… Θα μπορούσε, όπως άλλοι πριν από αυτόν, να αρκεστεί στην εξουσία για τον εαυτό του ή να θεωρήσει ότι ορισμένα όρια δεν μπορούσαν να ξεπεραστούν. Πώς, σε μία χώρα τόσο φτωχή και χτυπημένη από τη φύση, μπορούσε κανείς να έχει το θράσος να φανταστεί ότι θα διέκοπτε την κρίση της ξηρασίας; Πώς μπορούσε να φανταστεί την κατάκτηση της διατροφικής κυριαρχίας μιας χώρας που φαινόταν καταδικασμένη στην πείνα και στην εξάρτηση, και να το πετύχει μέσα σε τέσσερα χρόνια;».
Παραλληλίζοντας τη σύντομη αυτή περίοδο με τα κρίσιμα τέσσερα πρώτα χρόνια της Γαλλικής Επανάστασης —από τη σύγκληση των Γενικών Τάξεων τον Μάιο του 1789 έως την πτώση του Μαξιμιλιανού Ροβεσπιέρου—, ο Μελανσόν σημείωσε ότι τέτοιες ιστορικές τομές υποχρεώνουν κάθε γενιά να ανανεώνει τη δέσμευσή της στις αρχές της ελευθερίας, της ισότητας και της αδελφοσύνης.
Πρωτοπόρος της πολιτικής οικολογίας: Από την «Πράσινη Ζώνη» στην υπερθέρμανση της Μεσογείου
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στη συμβολή του Σανκαρά στη διαμόρφωση της οικολογικής σκέψης, σε μία εποχή όπου η περιβαλλοντική διάσταση απουσίαζε από τον κυρίαρχο πολιτικό λόγο:
«Ο Τομά Σανκαρά ήταν ο πρώτος, σε μία εποχή που δεν το ενέτασσε στους πολιτικούς συλλογισμούς, που διατύπωσε τις βασικές αρχές της πολιτικής οικολογίας: την κατανόηση ότι τα φαινόμενα που αποδίδονταν αποκλειστικά σε απορρυθμίσεις της φύσης είχαν την προέλευσή τους στην ανθρώπινη δραστηριότητα και ιδιαίτερα στη μορφή που λαμβάνει όταν ο καπιταλισμός κυριαρχεί στο οικονομικό καθεστώς. Εκείνος είπε ότι αυτοί που έβαλαν φωτιά στα δάση της Μπουρκίνα Φάσο ήταν οι κατέχοντες, ήταν οι ιμπεριαλιστές».
Όπως ανέφερε, η ριζοσπαστική αυτή διάγνωση οδήγησε στη συγκρότηση μιας «επανορθωτικής οικολογίας» με συγκεκριμένες παρεμβάσεις, όπως το εγχείρημα της «Πράσινης Ζώνης» και η καθιέρωση της δενδροφύτευσης σε κάθε σημαντικό γεγονός της ζωής των πολιτών, κινητοποιώντας τη λαϊκή βάση μέσα από δημοκρατική συναίνεση.
Συνδέοντας την οικολογική κρίση της Αφρικής με τα φαινόμενα που πλήττουν πλέον τη νότια Ευρώπη, ο επικεφαλής της γαλλικής αριστεράς προειδοποίησε για τις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής:
«Η Γαλλία θα έκανε καλά να αναλογιστεί, αυτή που ζούσε σε ένα είδος καταπράσινου παραδείσου χωρίς να φαντάζεται ότι θα είχε ποτέ όρια, πως ήρθε η σειρά μας να γνωρίσουμε τις μεγάλες ξηρασίες. Ήρθε η σειρά μας να γνωρίσουμε τον αντίκτυπο ενός κλίματος που τροπικοποιείται… Ήρθε η σειρά μας να αντιμετωπίζουμε ακραία καιρικά φαινόμενα που προκύπτουν από την ανθρώπινη δραστηριότητα, όπως εκείνα που απορρέουν από τη σταδιακή και επιταχυνόμενη υπερθέρμανση της Μεσογείου Θάλασσας, η οποία πυροδοτεί τα λεγόμενα “μεσογειακά επεισόδια” (épisodes méditerranéens) —αυτό που εσείς στους τροπικούς ονομάζετε βροχή που πέφτει ξαφνικά σε απίστευτες ποσότητες και έπειτα εξαφανίζεται. Ήρθε η σειρά μας να σας κοιτάξουμε και να μάθουμε από τους πολίτες της Μπουρκίνα Φάσο την πολιτική βούληση για μία σχέση αρμονίας με τη φύση».
Φεμινισμός, διατροφική αυτάρκεια και η απελευθέρωση της Γαλλοφωνίας
Πέρα από το περιβάλλον, ο Μελανσόν στάθηκε στη δυναμική προώθηση της ισότητας των φύλων από τον Σανκαρά, τονίζοντας ότι η αμφισβήτηση της πατριαρχίας στα τέλη της δεκαετίας του 1980 συνιστούσε ιστορική τομή απέναντι σε βαθιά ριζωμένες κοινωνικές δομές.
Παράλληλα, εξήρε τη στάση του απέναντι στη γαλλική γλώσσα, υποστηρίζοντας ότι ο Σανκαρά κατόρθωσε να απελευθερώσει τη Γαλλοφωνία από τις ιμπεριαλιστικές πολιτικές επιρροές, μετατρέποντάς την σε εργαλείο διεθνιστικής συνεννόησης και διαλεκτικής πάλης κατά της καταπίεσης.
Στρεφόμενος στο ζήτημα της διατροφής, ο Μελανσόν χρησιμοποίησε το παράδειγμα της Μπουρκίνα Φάσο για να ασκήσει δριμεία κριτική στο ισχύον μοντέλο της παγκοσμιοποιημένης αγροδιατροφικής αγοράς:
«Όταν μεταφέρω στη Γαλλία το μήνυμα του Τομά Σανκαρά για τη διατροφική κυριαρχία, της λέω: Κοίταξε τον εαυτό σου, γαλλικέ λαέ. Είχες διατροφική κυριαρχία και σήμερα, όπως έλεγε ο Σανκαρά, κοίταξε τι υπάρχει στο πιάτο σου: κοίταξε το ρύζι, τις γαρίδες, τα λαχανικά, τα φρούτα… Σχεδόν τίποτα δεν παράγεται στο δικό σου έδαφος, επειδή αποδέχθηκες να μπεις σε αυτό το ασύλληπτο καθεστώς της παγκόσμιας αγοράς τροφίμων. Η Γαλλία έχασε τη διατροφική της κυριαρχία και εφησυχάζει πιστεύοντας ότι παίζει ρόλο στο παγκόσμιο εμπόριο. Ο μόνος χρήσιμος ρόλος της πολιτικής είναι να διασφαλίζει ότι η γεωργία μίας χώρας μπορεί να θρέψει τον λαό της, χωρίς εξωφρενικές επιθυμίες όπως το να τρώει κανείς φράουλες στην καρδιά του χειμώνα».
«Το μέλλον είναι αυτό που θα φτιάξουμε»
Ολοκληρώνοντας την ομιλία του μπροστά στο μνημείο του ηγέτη της Μπουρκίνα Φάσο, ο Ζαν-Λικ Μελανσόν διακήρυξε ότι οι διεκδικήσεις των κινημάτων της Αφρικής και της Ευρώπης συγκλίνουν απέναντι στην καταστροφή των οικοσυστημάτων και τις κοινωνικές ανισότητες.
Επικαλούμενος τη φιλοσοφική σκέψη του Γκαστόν Μπασελάρ (Gaston Bachelard) και τις επαναστατικές παρακαταθήκες του Σανκαρά, απηύθυνε κάλεσμα συλλογικής δράσης:
«Η δύναμή μας βρίσκεται στον αριθμό μας. Αυτή θα μας επιτρέψει να υπερνικήσουμε εκείνους που οδηγούν τον κόσμο στην καταστροφή. Μπορούμε να ανατρέψουμε την πορεία των πραγμάτων, αρκεί να τολμήσουμε να επινοήσουμε το μέλλον. Όπως έλεγε ο Γκαστόν Μπασελάρ, το μέλλον δεν είναι αυτό που πρόκειται να συμβεί, το μέλλον είναι αυτό που εμείς θα φτιάξουμε. Και για να κάνουμε αυτό που οφείλουμε, έχουμε ανάγκη τη ζωντανή μνήμη του Τομά Σανκαρά. Τον καλούμε να πάρει τη θέση του στο πάνθεον των ιδεών που μας είναι απαραίτητες για να πορευθούμε ως ολοκληρωμένα ανθρώπινα όντα».



