Οι 200 της Καισαριανής αποκτούν πρόσωπο οκτώ και πλεόν δεκαετίες μετά, καθώς μερικές άγνωστες μέχρι πριν λίγες ημέρες φωτογραφίες ήρθαν να οπτικοποιήσουν την κτηνωδία των ναζί και τη θυσία των εκτελεσμένων που δίκαια απέκτησε θρυλικές διαστάσεις στη λαϊκή συνείδηση.
Τα ανεκτίμητα αυτά ντοκουμέντα αναβιώνουν τη «συνομιλία» μας με το παρελθόν και τη σύγχρονη ελληνική ιστορία, πυροδοτώντας ταυτόχρονα μία θυελλώδη δημόσια συζήτηση για το τι τελικά αποτελεί εθνική κληρονομιά.
Το υπουργείο Πολιτισμού κήρυξε το σύνολο της συλλογής φωτογραφιών Τ. de Craene/Χ. Χόιερ μνημείο, μετά τη γνωμοδότηση του Κεντρικού Συμβούλιου Νεωτέρων Μνημείων, «λόγω της ιδιαίτερης ιστορικής αξίας της, ως τεκμήριο διαμόρφωσης αντιλήψεων και στάσεων με εργαλείο την εικόνα, από την πλευρά των προπαγανδιστικών μηχανισμών των στρατευμάτων Κατοχής, στην Ελλάδα».
Η δε αυτοψία του κλιμακίου του υπουργείου Πολιτισμού που μετέβη στο Βέλγιο αποκάλυψε ότι το σύνολο της συλλογής Χόιερ αποτελείται από 262 φωτογραφίες, τραβηγμένες στην Ελλάδα, κατά τη διάρκεια της θητείας του, το 1943-1944, καθώς και κάποια έντυπα που ο ίδιος είχε συμπεριλάβει σε αυτή.
Τι καταγράφουν λοιπόν τα συγκεκριμένα ντοκουμέντα και τι νέο προσφέρουν στην έως τώρα ιστορική έρευνα;
«Εκτελέστηκαν για αυτό που ήταν»
«Το 1944 ήταν μία περίοδος απότομης κλιμάκωσης των γερμανικών αντιποίνων. Εκτός από την εκτέλεση των 200 της Πρωτομαγιάς, έχουμε άλλες τρεις ομαδικές εκτελέσεις κρατουμένων από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου, επίσης στην Καισαριανή, σε διαφορετικές ημερομηνίες: Στις 3, στις 10 και στις 13 Μαΐου», αναφέρει στο Reader.gr ο ιστορικός Ιάσονας Χανδρινός και συνεχίζει:
«Τα αντίποινα κλιμακώθηκαν γενικώς σε όλη τη χώρα, έξι μήνες πριν φύγουν οι Γερμανοί στο πλαίσιο καταπολέμησης της αντίστασης. Στα τέλη Απριλίου δολοφονούν 134 ομήρους, κρατούμενους φυλακών, στην περιοχή της Λιβαδειάς, πρακτικές που συνεχίζονται, παίρνοντας ακόμα πιο κτηνώδη μορφή, καθώς στις 10 Ιουνίου σημειώνεται η σφαγή του Διστόμου».
Ποια ήταν όμως η ταυτότητα των 200 της Καισαριανής που απασχολεί τη συζήτηση οκτώ δεκαετίες αργότερα, πυροδοτώντας σφοδρή αντιπαράθεση στο σύνολο του πολιτικού φάσματος;
Ανάμεσα στους εκτελεσθέντες βρισκόταν για παράδειγμα ο χωροφύλακας Μιχαήλ Γαντές, ο οποίος δεν «ταιριάζει» με τα προφίλ των υπόλοιπων. «Γνωρίζουμε όλη την ομάδα των 200, αλλά δεν έχουμε για όλους αναλυτικά βιογραφικά», επισημαίνει ο κ. Χανδρινός.
Ωστόσο, «οι 160 από τους 200 είναι σίγουρα πολιτικοί κρατούμενοι από το στρατόπεδο της Ακροναυπλίας. Οι πολιτικοί κρατούμενοι από την εποχή του Μεταξά, σχεδόν στο σύνολο τους, ήταν μέλη και στελέχη του ΚΚΕ, ενώ υπήρχαν επίσης μέλη και στελέχη τροτσκιστικών και αρχειομαρξιστικών οργανώσεων».
Οι τελευταίοι «υπολογίζονταν ως κομμουνιστές από το κράτος και τη δικτατορία του Μεταξά. Είχαν μεν μία διαφορά με το ΚΚΕ, αλλά εντάσσονταν αρμονικά στο σύνολο».
Όπως ξεκαθαρίζει ο ιστορικός, το γεγονός ότι οι εκτελεσθέντες ήταν κομμουνιστές πολιτικοί κρατούμενοι οδήγησε στο να επιλεγούν από τους Γερμανούς «ως η ταιριαστή “θυσία” για την απώλεια ενός στρατηγού και της ακολουθίας του και μάλιστα την Πρωτομαγιά. Επιλέχθηκαν ακριβώς επειδή ήταν αυτοί που ήταν».
«Ουσιαστικά είναι ο τρόπος των Γερμανών να πουν ότι “σε αντίποινα για την απώλεια ενός σημαντικού στρατιωτικού στελέχους μας, ενός στρατηγού, θα εκτελεστούν αυτοί που είναι ουσιαστικά οι εχθροί μας: Οι πολιτικοί κρατούμενοι κομμουνιστές που βρίσκονται στο Χαϊδάρι”. Αυτό είναι ξεκάθαρο και δεν επιδέχεται καμίας αμφισβήτησης», υπογραμμίζει.
«Τώρα αν ανάμεσα στους 200 υπήρχε μονοψήφιος αριθμός περιπτώσεων που δεν ανήκουν σε αυτή την κατηγορία, είναι εξαίρεση. Η ταυτότητα των ανθρώπων αυτών είναι πολύ συγκεκριμένη», τονίζει.
«Σκόπιμη διάσπαση της ελληνικής κοινωνίας σε κομμουνιστές και αντικομμουνιστές»
Σύμφωνα με τον Ιάσονα Χανδρινό την περίοδο που εκτελούνται οι 200 της Καισαριανής είχε συντελεστεί μία αλλαγή στη στάση των ναζί και την επιλογή των θυμάτων τους, συγκριτικά με την προηγούμενη περίοδο.
«Στην αρχή της κατοχής όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και στις υπόλοιπες κατεχόμενες χώρες τα Γερμανικά αντίποινα ήταν “τυφλά”, δηλαδή δολοφονούνταν και εκτελούνταν άνθρωποι από όλα τα κοινωνικά στρώματα στο πλαίσιο μίας λογικής “τυφλής” ανταπόδοσης».
Στη συνέχεια όμως, «από τα τέλη του 1943 και έπειτα, οι Γερμανοί κάνουν μία καλά μελετημένη στρατηγική επιλογή. Αρχίζουν να επιλέγουν τα θύματα των αντιποίνων μέσα από τους κύκλους των κομμουνιστών της κομμουνιστικής αντίστασης, δηλαδή του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ. Ακόμα και σε περιπτώσεις που τα θύματα δεν έχουν σχέση με την αντίσταση και είναι άμαχοι, “βαφτίζονται” κομμουνιστές».
Κατά τον ιστορικό, η μετατόπιση αυτή αποτελεί μία καλά μελετημένη στρατηγική των κατοχικών αρχών. Πρόκειται για «σκόπιμη διάσπαση της ελληνικής κοινωνίας σε κομμουνιστές και αντικομμουνιστές, κάτι που οι Γερμανοί υποδαυλίζουν συνέχεια. Η στρατηγική αυτή έχει μεγάλη σημασία για τις διαστάσεις που έλαβε ο διχασμός ήδη την περίοδο της κατοχής».
Τα δύο σενάρια για τις φωτογραφίες από την εκτέλεση των 200 της Καισαριανής
Για ποιο λόγο όμως ο Χέρμαν Χόιερ, λοχίας σε μία απλή μονάδα πεζικού της Wehrmacht και όχι των SS, χωρίς ειδική αποστολή ή ρόλο, να τραβήξει αυτές τις φωτογραφίες; Για τον Ιάσονα Χανδρινό, υπάρχουν δύο βάσιμες υποθέσεις:
Πρώτον, ο συγκεκριμένος υπαξιωματικός να έλαβε εντολή από τη μονάδα του να μεταβεί στον τόπο της εκτέλεσης και να τραβήξει κάποιες φωτογραφίες, ώστε να τεκμηριώσει την εκτέλεση στην οποία ενδεχομένως να συμμετείχε και η ίδια του η μονάδα.
Όπως σχολιάζει ο ιστορικός, «τα παραπάνω δεν τα γνωρίζουμε, όμως φαίνεται ότι οι φωτογραφίες προέρχονται από ένα μεγαλύτερο σύνολο, το προσωπικό αρχείο του υπαξιωματικού».
«Δεν φαίνεται να είναι φωτογραφίες προπαγάνδας, γιατί αν ήταν τέτοιες θα είχαν δημοσιευθεί και θα είχαν αξιοποιηθεί από τους ίδιους τους Γερμανούς. Είναι φωτογραφίες που λαμβάνονται από χαμηλότερα κλιμάκια, γιατί οι Γερμανοί θέλουν να αποτυπώσουν φωτογραφικά τα αντίποινα για την απώλεια του στρατηγού τους».
Επιπλέον, ο κ. Χανδρινός στέκεται στο γεγονός ότι μαζί με τις φωτογραφίες που απεικονίζουν μερικούς από τους 200 και δημοσιεύθηκαν στο ebay, υπάρχουν και άλλες που δεν έτυχαν αντίστοιχης προσοχής και αφορούν την κηδεία του στρατηγού για τον οποίο έγινε η εκτέλεση.
Πρόκειται για ντοκουμέντα που βρίσκονται στην ίδια συλλογή, «περιφερειακές φωτογραφίες», όπως τις χαρακτηρίζει, κάτι που δείχνει ότι «οι Γερμανοί ενδιαφέρονται να έχουν φωτογραφικό ντοκουμέντο από την εκτέλεση ως φυσικό επακόλουθο της απώλειας του στρατηγού τους, ενδεχομένως για να τον τιμήσουν».
Αποτελούν βέβαια ντοκουμέντα «εσωτερικής καταναλώσεως», καθώς «δεν έχουν χρήση, δεν δημοσιεύτηκαν, δεν αξιοποιήθηκαν, αλλά βρέθηκαν στο προσωπικό αρχείο ενός υπαξιωματικού».
Δεύτερον, υπάρχει ενδεχόμενο τις φωτογραφίες να τράβηξε ο συγκεκριμένος υπαξιωματικός με δική του πρωτοβουλία, επειδή διέθετε φωτογραφική μηχανή, για να τις κρατήσει ως αναμνηστικές.
«Αυτή η υπόθεση βασίζεται στη διαπίστωση ότι υπάρχουν εκατομμύρια φωτογραφίες από τον πόλεμο, τραβηγμένες από μέλη του κατοχικού στρατιωτικού μηχανισμού, τα οποία φωτογραφίζουν απλώς ό,τι τους κάνει εντύπωση. Ο όγκος του υλικού που προέρχεται με αυτόν τον τρόπο είναι τεράστιος», αναφέρει ο κ. Χανδρινός.
Τα «αόρατα» σημεία και το «πρόσωπο» των θυμάτων της εκτέλεσης
Τι προσφέρουν όμως οι φωτογραφίες από την Πρωτομαγιά του 1944 στην ιστορική έρευνα; Καταρχάς, «δεν αποκαλύπτουν το ιστορικό γεγονός, το οποίο το γνωρίζουμε από μαρτύριες, καταγραφές. Έτσι κι αλλιώς πρόκειται για εμβληματικό γεγονός, αρκετά μυθοποιημένο -και δικαίως- στην ιστορική μνήμη».
Υπάρχουν όμως σημεία που για το ευρύ κοινό είναι ως επί το πλείστον «αόρατα», όχι όμως στη ματιά του ιστορικού ή του ερευνητή. Όπως επισημαίνει ο Ιάσονας Χανδρινός, σε επίπεδο πρώτης τεκμηρίωσης οι φωτογραφίες προσθέτουν μικρές ενδιαφέρουσες λεπτομέρειες:
- Οι 200 εκτελέστηκαν ανά 20άδες, διά τυφεκισμού από ένα εκτελεστικό απόσπασμα, καθώς κάποιοι Γερμανοί φαίνονται να έχουν ντουφέκια και όχι πολυβόλα, ενώ υπήρχε η υπόθεση ότι εκτελέστηκαν με πολυβόλο λόγω του μεγάλου αριθμού τους.
- Υπάρχουν πεταμένα ρούχα έξω από το Σκοπευτήριο.
- Ένας Έλληνας αστυνομικός παραβρίσκεται στην είσοδο του χώρου.
- Ένας Ιταλός βοηθητικός βρίσκεται στη φάλαγγα των οχημάτων κλειστών φορτηγών που μεταφέρει τους κρατούμενους από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου στην Καισσαριανή και το Σκοπευτήριο.
Πέραν αυτών, κατά τον ιστορικό, δεν αποκαλύπτουν κάτι για το ίδιο το γεγονός, «δίνουν όμως εικόνα και πρόσωπο στα θύματα της εκτέλεσης». «Γνωρίζουμε τα ονόματα, έχουμε αρκετά βιογραφικά στοιχεία, κάποιες φωτογραφίες, σημειώματα που άφησαν πριν την εκτέλεση. Αλλά πρώτη φορά τους βλέπουμε τόσο καθαρά σε φωτογραφίες εξαιρετικά καθαρές και ευκρινείς».
«Αυτό που προσωπικά κρατάω σαν ιστορικός είναι η ίδια ύπαρξη των φωτογραφιών. Και μόνο ότι οι Γερμανοί τράβηξαν τέτοια ντοκουμέντα λειτουργεί ως υπενθύμιση της εγκληματικής φύσης του Ναζισμού, ότι είχαν τη μέριμνα να φωτογραφήσουν τις αγριότητές τους», αναφέρει ο κ. Χανδρινός, ο οποίος εντάσσει το υλικό, αναμφίβολα όπως λέει, στην πολιτισμική κληρονομιά της Ελλάδας.
Έλληνες, Γερμανοί και οι «VIP κρατούμενοι» στο στρατόπεδο Χαΐδαρίου
Η δημόσια συζήτηση επεκτάθηκε και στο ζήτημα της συνεργασίας των ελληνικών αρχών με τις φασιστικές και ναζιστικές αρχές κατοχής. Όσον αφορά στους 200, προκύπτουν τα εξής ερωτήματα: Ποιός τούς φυλάκισε, ποιός τούς κράτησε σιδηροδέσμιους και ποιός τούς παρέδωσε στο εκτελεστικό απόσπασμα.
«Η κατοχή, σε πολλαπλά επίπεδα, αποτελεί από πολλές απόψεις συνέχεια του κρατικού μηχανισμού που υπήρχε πριν τον πόλεμο. Τα σώματα ασφαλείας στη συγκεκριμένη περίοδο -η αστυνομία και η χωροφυλακή- συνέχιζαν να υπηρετούν τις νέες κυβερνήσεις οι οποίες ήταν δοτές από τις δυνάμεις κατοχής», σημειώνει ο Ιάσονας Χανδρινός.
«Πολλοί φυσικά αντιστάθηκαν, αλλά ο θεσμικός ρόλος του κράτους συνεχίζεται. Στο δε επίπεδο της κράτησης πολιτικών κρατουμένων υπάρχει κοινή ελληνογερμανική διοίκηση σε πάρα πολλές φυλακές και στρατόπεδα», όμως «αυτό δεν σημαίνει ότι οι Έλληνες αστυφύλακες και χωροφύλακες έχουν το ίδιο μερίδιο ευθύνης με τους Γερμανούς, η παρουσία τους όμως είναι καταγεγραμμένη και αδιαμφισβήτητη».
«Η συνέχεια του κράτους όμως ισχύει και στην κατοχή», τονίζει και επισημαίνει: «Ελληνικά ενόπλα σώματα -σώματα ασφαλείας και αργότερα τάγματα ασφαλείας και ευζώνων- έχουν μεγάλο και σε μερικές περιπτώσεις πρωταγωνιστικό ρόλο, ενώ είναι διαπαιδαγωγημένα με τις ίδιες αντικομμουνιστικές αρχές που τούς επιτρέπουν να διώκουν αντιστασιακούς του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ σε συνεργασία με τους Γερμανούς».
«Όσον αφορά τους κομμουνιστές κρατουμένους της Ακροναυπλίας που μεταφέρθηκαν στο Χαϊδάρι, ήταν όμηροι των Γερμανών», αναφέρει ο κ. Χανδρινός, δίνοντας μία επιπλέον διάσταση:
«Ο Γερμανοί χρησιμοποιούσαν το Χαϊδάρι ως στρατόπεδο – “αποθήκη” για τα θύματα των εκτελέσεων ως αντίποινα, καθώς αντλούσαν από εκεί για τα εκτελεστικά τους αποσπάσματα. Είναι σαν να λέγαμε οι “VIP κρατούμενοι” των ναζιστικών αρχών κατοχής, μία ιδιαίτερη περίπτωση».
«Να συζητήσουμε σαν κοινωνία τι αξίζει να ενταχθεί στην εθνική μας μνήμη»
Για τον Ιάσονα Χανδρινό, η αποκάλυψη των φωτογραφιών των 200 εκτελεσμένων της Καισαριανής αποτελεί «εξαιρετική πρωτοβουλία να συζητήσουμε γενικώς ως κοινωνία μέσα από φορείς -κρατικούς και ιδιωτικής πρωτοβουλίας- οργανώσεις και κόμματα, τι αξίζει επιτέλους να ενταχθεί στην εθνική μας μνήμη».
Όπως λέει, «υπάρχει έντονη συζήτηση για τον εμφύλιο και τον πολιτικό διχασμό ήδη από εκείνη την περίοδο, αλλά κάποια στιγμή πρέπει να αποκατασταθούν πλήρως και χωρίς ερωτηματικά τα θύματα της γερμανικής κατοχής είτε πρόκειται για εθνικιστές είτε για κομμουνιστές. Δηλαδή είναι μια βάση την οποία πρέπει να κατακτήσουμε για να συζητήσουμε από εκεί και πέρα όλα τα υπόλοιπα».
