Του Δημήτρη Καντηλιεράκη *
Υπάρχει ένα ερώτημα που πλανάται πάνω από τον δυτικό κόσμο, διατυπωμένο σπανίως ευθέως αλλά παρόν σε κάθε κρίση που τον διαπερνά: βρίσκεται η Δύση στη σωστή πλευρά της Ιστορίας; Ανταποκρίνεται, δηλαδή, στις επιταγές των καιρών; Το ερώτημα δεν είναι ηθικολογικό. Είναι συστημικό. Ρωτά αν το παράδειγμα που οργάνωσε τον δυτικό πολιτισμό για αιώνες εξακολουθεί να λειτουργεί, ή αν έχει φτάσει στο σημείο όπου η ίδια η επιτυχία του γίνεται η αιτία της κρίσης του.
Επιταγή των καιρών, όχι επιλογή
Για να απαντηθεί αυτό το ερώτημα χρειάζεται πρώτα να αναγνωρίσουμε ένα φαινόμενο που συμβαίνει μπροστά στα μάτια μας, συχνά παρεξηγημένο, την ανάδυση των άυλων αξιών. Σε όλον τον κόσμο, και ιδίως εκεί όπου η νεωτερικότητα είχε φαινομενικά θριαμβεύσει, παρατηρείται μια στροφή προς αξίες που δεν μετριούνται και δεν αγοράζονται, με την τεχνολογία να την επιταχύνει καταλυτικά. Αξίες που συνέχουν την κοινωνία και δίνουν στο άτομο ταυτότητα και νόημα. Η ανάδυση τους δεν είναι μια επιλογή ανάμεσα σε άλλες, αλλά επιταγή των καιρών, που αν και απειλεί να σαρώσει τα κεκτημένα της νεωτερικότητας, δεν αναχαιτίζεται με ηθικές καταγγελίες ή διοικητικές απαγορεύσεις. Αποτελεί ανάδραση ενός κοινωνικού συστήματος που έχει φτάσει στα όριά του. Όταν ο άκρατος ατομισμός, η αδιάκοπη εμπορευματοποίηση και οι αχαλιναγώγητες δυνάμεις της αγοράς έχουν διαβρώσει τους δεσμούς, τα νοήματα και τις συλλογικές αναφορές, το εκκρεμές της ιστορίας ταλαντώνεται προς την αντίθετη κατεύθυνση, ενεργοποιώντας αυτά που έχει απωθήσει. Δεν πρόκειται επομένως για απλή νοσταλγία του παρελθόντος. Πρόκειται για αποκατάσταση της εσωτερικής ισορροπίας. Με τη γλώσσα των ανοιχτών συστημάτων, είναι η θετική ανάδραση με την οποία το σύστημα παλεύει ενάντια στην εντροπία που απειλεί την επιβίωσή του.
Ένα ανάλογο κύμα άυλων αξιών αναδύθηκε κατά την ύστερη ελληνορωμαϊκή εποχή, όταν κυριαρχούσε ένας πρώιμος υλιστικός και ατομοκεντρικός τρόπος ζωής, ανάλογος με τον σύγχρονο. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι η σημερινή ανάδυση των άυλων αξιών δεν αποτελεί ιστορική εξαίρεση, αλλά ένα επαναλαμβανόμενο μοτίβο των κοινωνικών συστημάτων σε φάση κορεσμού. Ο Χριστιανισμός υπήρξε η ιστορική μορφή που έλαβε αυτό το κύμα στην ύστερη αρχαιότητα, αποτελώντας στη συνέχεια, τη ραχοκοκαλιά της μεσαιωνικής Δύσης. Η σημερινή αναβίωση αυτού του κύματος, αν και ακόμη αδιαμόρφωτη, σηματοδοτεί μια φάση ανασύνθεσης του δυτικού παραδείγματος.
Δεν σημαίνει οπισθοδρόμηση
Αυτό όμως δεν σημαίνει οπισθοδρόμηση, ούτε επιστροφή σε ένα προνεωτερικό παρελθόν. Σημαίνει ότι το κοινωνικό σύστημα εισέρχεται σε φάση αναδίπλωσης, σε μια ενδιάμεση φάση ανασύνταξης και ανασυγκρότησης δυνάμεων, σ’ ένα νέο Μεσαίωνα. Θα μπορούσε να πει κανείς, ότι εισέρχεται σε έναν πολιτισμικό χειμώνα. Όπως το δέντρο ρίχνει τα φύλλα του και συγκεντρώνει την ενέργειά του στις ρίζες για να ξεχειμωνιάσει και να ετοιμαστεί για την άνοιξη, έτσι και ο πολιτισμός σε φάση καμπής καλείται να αποβάλει τις υπερβολές του, όχι τον πυρήνα επιτευγμάτων της προηγούμενης εποχής. Για την εποχή μας, τη δημοκρατία, τα δικαιώματα, το κράτος δικαίου και την κοινωνική προστασία. Καλείται να αποβάλει τις ακρότητές του, ό,τι έχει υπερτραφεί εις βάρος της ισορροπίας του όλου. Την υπερτροφία της ατομικής αυτονομίας όταν αυτή διαλύει κάθε δεσμό, την ατέρμονη ανάπτυξη που απειλεί τη βιόσφαιρα, την ελευθερία όταν αποκόπτεται από την ευθύνη και τη σχέση. Αυτή η αναδίπλωση δεν είναι αναγκαστικά παρακμή, είναι η στρατηγική με την οποία τα ζωντανά συστήματα επιβιώνουν στις περιόδους κρίσης, αποβάλλοντας το περιττό για να προστατεύσουν το ζωτικό. Λειτουργούν όπως ο χειμώνας για τη φύση, η νύχτα για τα έμβια όντα και η σχόλη για τον εργαζόμενο.
Η σκοτεινή όψη του κύματος
Η ανάδυση αυτού του ιστορικού κύματος ανάγει την πολιτισμική ισχύ σε βασικό παράγοντα της τάξης πραγμάτων. Σε εθνική κλίμακα, η ανάγκη για ταυτότητα, συνοχή και νόημα εμφανίζεται συχνά με τη διχαστική της μορφή. Αυτό αποτυπώνεται στην εδραίωση αυταρχικών καθεστώτων και γενικά στην άνοδο φονταμενταλιστικών και ακροδεξιών ιδεών και κινημάτων. Εδώ η ανάγκη συνοχής παίρνει τη διχαστική και πολωτική της μορφή, ταυτότητα που συνδέει όμοιους γίνεται το ίδιο εργαλείο που χωρίζει και αποκλείει τους ανόμοιους. Τα κινήματα αυτά δεν είναι η υγιής ανάδυση των άυλων αξιών, είναι εκμετάλλευση της. Λειτουργούν, θα μπορούσε να πει κανείς, σαν τα σαπρόφυτα. Δεν προκαλούν παρακμή, αλλά εμφανίζονται όπου το σύστημα ήδη παρακμάζει, επιταχύνοντας την αποσύνθεση του. Ωστόσο, οι εμφανιζόμενοι ως σωτήρες ρακοσυλλέκτες της Ιστορίας ντύνουν και πλασάρουν την ανάδυση των άυλων αξιών με θεσμικά σάβανα μιας ανεπιστρεπτί παρελθούσας εποχής, ακόμα και με φασιστική ή ναζιστική κοπή, ευαγγελιζόμενοι έτσι την κορμοτομή του δέντρου της κοινωνίας. Ως συνέπεια, οι πολιτικές δυνάμεις του συνταγματικού τόξου, παγιδευμένες στη στατική, τυπική λογική, αντιμετωπίζουν την ανάδυση των άυλων αξιών με τη λήψη μέτρων καταστολής και χειραγώγησης, καλλιεργώντας το έδαφος για τους σφετεριστές τους. Και έτσι να μη βλέπουν την ανάγκη για ταυτότητα και συνανήκειν και την κοινωνική απορρύθμιση που την γεννά, αλλά τον δημαγωγό που την καπηλεύεται, πετώντας έτσι το μωρό με τα απόνερα.
Σε διεθνή κλίμακα, το ίδιο κύμα αποτυπώνεται στην αναγωγή της πολιτισμικής ισχύος σε θεσμικό πυλώνα της εξωτερικής πολιτικής. Τα κράτη δεν εμφανίζονται πλέον απλώς ως φορείς συμφερόντων, αλλά ως ενσαρκώσεις ολόκληρων πολιτισμών με μη διαπραγματεύσιμες αξίες. Η ταυτότητα, η θρησκεία, η παράδοση, η ιστορική συνέχεια επιστρέφουν στο κέντρο της διεθνούς πολιτικής. Για παράδειγμα, η Κίνα προβάλλει τα «πέντε χιλιάδες χρόνια πολιτισμού» και την Κοινότητα Κοινού Μέλλοντος. Η Ρωσία την Ορθοδοξία και τον Ευρασιανισμό. Η Τουρκία τον Ισλαμισμό και Νεοθωμανισμό. Οι ΗΠΑ τον πολιτισμικό ρεαλισμό (NSS 2025), όπως και τόσα άλλα κράτη.
Πολιτισμική μήτρα
Η αντιμετώπιση του αναδυόμενου κύματος εξαρτάται από τη θεμελιώδη μήτρα του δυτικού πολιτισμού και την κοσμοθεώρηση που τη διέπει αλλά και από τη φάση που αυτός διέρχεται.
Κάθε πολιτισμός βασίζεται σε μια ιστορικά διαμορφωμένη μήτρα που συγκροτείται από τρία αλληλένδετα στοιχεία. Πρώτον, τη δομή, αφορά τον τρόπο οργάνωσης των μερών και ταλαντώνεται μεταξύ κάθετης ιεραρχίας και οριζόντιας δικτυακής οργάνωσης. Δεύτερον, την εσωτερική λογική, αφορά τον τρόπο σύνδεση τους και εκτείνεται ανάμεσα στη στατική, τυπική λογική και τη διαλεκτική. Και τρίτον τη μορφή, που είναι το αποτέλεσμα αυτής της σύνδεσης και κυμαίνεται ανάμεσα στην ομοιομορφία και τη πολυμορφία. Καθένα από αυτά είναι μια ενότητα αντιθέτων, όπου το ένα προϋποθέτει και τείνει να παράγει το άλλο. Η σχέση ανάμεσα στους δύο πόλους κάθε στοιχείου όσο και μεταξύ των στοιχείων δεν είναι σταθερή, διακυμαίνεται ανάλογα με τις περιβάλλουσες συνθήκες, τις ενυπάρχουσες δυνατότητες και το συσχετισμό των κοινωνικοπολιτικών δυνάμεων. Η ίδια πολιτισμική μήτρα μπορεί, σε φάση ανάπτυξης και ακμής, να ανέχεται ή και να ενσωματώνει το διαφορετικό, να παράγει πολυμορφία, δημιουργία, θεσμούς, σύνθεση, ανεκτικότητα και πρόοδο, ενώ σε φάση κρίσης να παράγει αποκλεισμό, αυταρχισμό, τυποποίηση και αποσύνθεση. Στην ιστορία δεν υπάρχουν καθαρές μήτρες κυριαρχίας ή συμβίωσης, αλλά συγκεκριμένες εκδοχές τους.
Δυτική πολιτισμική μήτρα
Στον δυτικό κόσμο καλλιεργήθηκε η ιδέα ότι ο άνθρωπος είναι ξεχωριστός και ανώτερος από τη φύση που απειλεί την επιβίωσή του. Από τη θεϊκή εντολή «κατακυριεύσατε [τὴν γῆν και όλα τα έμβια όντα]» και τη Scala Naturae του Αριστοτέλη, ως τον καρτεσιανό άνθρωπο «κύριο και κάτοχο της φύσης» και τη μαρξική πάλη για χειραφέτηση από τα δεσμά της φύσης. Αυτή η κοσμοθεώρηση διατρέχει ως κεντρική ιδέα τη δυτική σκέψη.
Για να επιβληθεί στη φύση, ο δυτικός άνθρωπος επινόησε μια μήτρα κυριαρχίας αντιστρέφοντας τα στοιχεία της φυσικής μήτρας. Όπου η φύση λειτουργεί οριζόντια/δικτυακά, εκείνος πρόκρινε την κάθε ιεραρχία, που οργανώνει τον έλεγχο μέσω εντολής από την κορυφή. Όπου η φύση συγκροτείται μέσα από αλληλεξάρτηση και συνύπαρξη των αντιθέτων, πρόταξε τη στατική, τυπική λογική του «ή το ένα ή το άλλο», που τεμαχίζει το όλον, τη γνώση σε ειδικότητες, τη φύση σε πόρους, τους λαούς σε ανώτερους και κατώτερους, που τυποποιεί εργασία εκπαίδευση, παραγωγή, προϊόντα. Και όπου η φύση παράγει πολυμορφία, επέβαλε την ομοιομορφία, θρησκευτική, εθνική, καταναλωτική, που σταθεροποιεί την ιεραρχία και μετατρέπει την πειθαρχία σε παράγοντα αποτελεσματικότητας.
Αυτή η μήτρα οδήγησε σταδιακά στη διαμόρφωση μιας κυρίαρχης πολιτισμικής μήτρας, η οποία όχι μόνο ενέχει την τάση επιβολής στη φύση αλλά και τείνει σε ατέρμονη γραμμική ανάπτυξη και συνεχή πάλη προς κατάκτηση, επέκταση. Τα σιαμαία της Νεωτερικότητας, καπιταλισμός και σοσιαλισμός και η αποικιοκρατία, μετέπειτα η παγκοσμιοποίηση υπήρξαν ιδεολογίες και μηχανισμοί με τους οποίους η Δύση προσπάθησε να επιβάλει το δικό της κοσμοείδωλο σε κάθε γωνιά του πλανήτη, βαφτίζοντας «υπανάπτυκτο» ή «ατελή» οποιονδήποτε πολιτισμό αρνιόταν να θυσιάσει την ιδιομορφία του στον βωμό της τυποποιημένης δυτικής ομοιομορφίας. Από την άλλη, όμως, βελτίωσε δραστικά τις συνθήκες διαβίωσης του ανθρώπου, εξασφάλισε αφθονία αγαθών και μαζική παιδεία και καθιέρωσε τα ανθρώπινα δικαιώματα, τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου και πρόνοιας. Δεν πρόκειται, επομένως, για μια «κακή» μήτρα, αλλά για τη μήτρα που επέτρεψε στον άνθρωπο να χειραφετηθεί σε σημαντικό βαθμό από τους φυσικούς περιορισμούς.
Από την κυριαρχία στην αντεστραμμένη εξάρτηση
Η δυτική μήτρα έχει σήμερα εκπληρώσει το σκοπό της, καθώς ο άνθρωπος κατέστη πάνοπλος απέναντι στη φύση. Αλλά και εξαντλήσει τα όριά της, όχι από αποτυχία, αλλά από επιτυχία. Από μήτρα εξωτερικής κυριαρχίας επί της φύσης, μετατράπηκε σταδιακά σε μήτρα εσωτερικής κυριαρχίας πάνω στον άνθρωπο, στην κοινωνία και στους λαούς. Ο μηχανισμός αυτής της αντιστροφής είναι αποκαλυπτικός. Ο άνθρωπος της Δύσης επινόησε τη μήτρα κυριαρχίας για να μειώσει την εξάρτησή του από τη φύση. Πέτυχε, και ακριβώς μέσα από την επιτυχία βρίσκεται τώρα να υποδουλώνεται στα δημιουργήματά του, Να εξαρτάται από ένα πολιτικό σύστημα που έχει αυτονομηθεί, από μια αγορά και μια τεχνολογία που δεν ελέγχει, από έναν παραγωγικό μηχανισμό που απειλεί τη βιόσφαιρα και διαρρηγνύει τις προσωπικές και κοινωνικές σχέσεις, καθιστώντας το άτομο μια αμυντική μονάδα. Έτσι, ο κύριος της φύσης κινδυνεύει να γίνει δούλος των μέσων που δημιούργησε για να την κυριεύσει. Αυτή είναι η νομοτελειακή κατάληξη της ίδιας της επιτυχίας, η αυτο-αναιρούμενη αντίφαση που φέρνει το δυτικό παράδειγμα στο όριό του.
Τα όρια και η εσωτερική ρήξη
Τα όρια αυτά δεν είναι μόνο εσωτερικά. Είναι και οικολογικά και ανθρώπινα. Το μοντέλο της ατέρμονης γραμμικής ανάπτυξης συναντά τα φυσικά όρια ενός πεπερασμένου πλανήτη· η λογική της διαρκούς μεγέθυνσης σε κλειστό σύστημα είναι, τελικά, μαθηματικά αδύνατη. Δοκιμάζονται οι αντοχές των κοινωνιών και των ατόμων, και η ανοχή της φύσης ως υπερκείμενου συστήματος έχει αρχίσει να αντιδρά, ακόμα και με τη μορφή της κλιματικής αλλαγής. Υπό αυτές τις συνθήκες, και τα τρία στοιχεία της μήτρας κινούνται προς τον ακραίο τους πόλο: η δομή προς τον συγκεντρωτικό αυταρχισμό, η λογική προς την άκαμπτη περιχαράκωση, η μορφή προς τη δαιμονοποίηση του διαφορετικού και τη μία και μοναδική αλήθεια.
Συνάμα, παρατηρείται μια εσωτερική ρήξη. Το πολιτικό σύστημα παραμένει παγιδευμένο στη στατική, τυπική λογική, ενώ η οικονομία λειτουργεί με βάση την ηρακλείτεια λογική της αέναης ροής και μεταβολής, της ενσωμάτωσης του διαφορετικού, η οποία, με όχημα την τεχνολογία, σαρώνει θεσμούς και δομές πάνω στις οποίες εδράζεται και το ίδιο το πολιτικό οικοδόμημα. Το κεφάλαιο κινείται με την ταχύτητα του φωτός, η κοινοβουλευτική διαδικασία με την ταχύτητα χελώνας. Η τεχνολογία εξελίσσεται με ασύλληπτη ταχύτητα, αλλά μέσα σε ένα ασύδοτο οικονομικό περιβάλλον καταλήγει να βαθαίνει την ανισοκατανομή του πλούτου, τις κοινωνικές ανισότητες, αλλά και το χάσμα θεσμικής νομιμοποίησης. Έτσι, η πολιτική εξουσία σύρεται ανήμπορη πίσω από τις ανεξέλεγκτες δυνάμεις της τεχνολογίας και της αγοράς.
Κινεζική μήτρα ως μήτρα συμβίωσης
Ο κινεζικός παραδοσιακός πολιτισμός, δεν διαχωρίζει τον άνθρωπο από τη φύση ούτε τον τοποθετεί υπεράνω της, τον νοεί ως οργανικό μέρος της. Ο Ταοϊσμός και ο Κομφουκιανισμός αντιλαμβάνονται το σύμπαν ως έναν γιγαντιαίο, αυτοοργανώμενο οργανισμό που διέπεται από εγγενή αρμονία. Από αυτή τη μη-διάκριση απορρέει μια μήτρα που αντιγράφει τη φύση, καθώς τείνει προς την οριζόντια/δικτυακή οργάνωση, προς μια διαλεκτική λογική που διατηρεί την ενότητα των αντιθέτων και προς μια μορφή που επιδιώκει «αρμονία χωρίς ομοιομορφία», την πολυμορφία που υπάρχει στη φύση. Ακόμη και η κάθετη ιεραρχία, όπου υπάρχει, νοείται ως υπηρέτης της αρμονίας. Ο άνθρωπος δεν τη δέχεται ως κάτι ξένο που επιβάλλεται άνωθεν, αλλά σαν δική του εσωτερική ανάγκη. Είναι, κατά βάση, μια μήτρα συμβίωσης, που προτάσσει την ενότητα, τους δεσμούς αντί της πάλης που χαρακτηρίζει τον δυτικό πολιτισμό. Ο πόλεμος είναι εξαίρεση και δικαιολογείται μόνο για την αποκατάσταση της ουράνιας αρμονίας. Είναι διάλειμμα της ειρήνης και όχι ως λέγεται στη Δύση, η ειρήνη είναι διάλλειμα του πολέμου. Από αυτές τις αρχές διέπεται κατά βάση η σύγχρονη πολιτική της Κίνας, η οποία δεν δαιμονοποιεί και δεν εξοστρακίζει το διαφορετικό, αλλά επιδιώκει να το ενσωματώσει μέσα από την δημιουργία σχέσεων και δεσμών. Όπως για παράδειγμα, ρητά αποτυπώνεται στο συνταγματικό χάρτη της Κίνας, «Μία Χώρα δύο συστήματα», σοσιαλισμός και ελεύθερη οικονομία της αγοράς. Αλλά και στο ότι το Χονγκ Κονγκ (1997) και το Μακάο (1999) διατηρούν το δικό τους καπιταλιστικό και αγγλοσαξονικό νομικό σύστημα παρότι αποτελούν μέρος της σοσιαλιστικής Κίνας. Τις ίδιες αρχές εφαρμόζει και στην εξωτερική της πολιτική, έχοντας αναπτύξει ένα παγκόσμιο δίκτυο σχέσεων και δεσμών, με σεβασμό στην ιδιαιτερότητα κάθε χώρας.
Ώσμωση, όχι αφομοίωση
Για τον δυτικό κόσμο, η ανάδυση των εν λόγω άυλων αξιών έχει ξεχωριστή σημασία, επειδή τον βρίσκει σε φάση που εξέρχεται από τη δική του νεωτερικότητα, εξαντλημένος από μια φρενήρη αναπτυξιακή πορεία και χειμαζόμενος από τις οξυμένες εγγενείς αντιφάσεις του, αδυνατώντας να μετατρέψει σε συνοχή την ισχύ του. Ενώ την ίδια στιγμή η Κίνα εισέρχεται στην δική της νεωτερικότητα με την ορμή και το σφρίγος του νεοφώτιστου. Με άλλα λόγια, η Δύση δύει και η Ανατολή ανατέλλει. Όμως το «δύει» δεν σημαίνει εξαφάνιση και το «ανατέλλει» δεν σημαίνει επικράτηση. Σημαίνει ότι το κέντρο βάρους μετατοπίζεται προς την Ανατολή και ότι καμία από τις δύο μήτρες, μόνη της, δεν αρκεί για το επόμενο αναγκαίο βήμα, που είναι η μεταμόρφωση του ατόμου σε πρόσωπο.
Πού και πώς, λοιπόν, θα βρεθεί η Δύση στη σωστή πλευρά της Ιστορίας; Η απάντηση δεν είναι η επιστροφή στο παρελθόν, ούτε η εγκατάλειψη της δυτικής μήτρας, για να υιοθετήσει την κινεζική. Δεν υπάρχει τρόπος ούτε λόγος να γίνει ο δυτικός άνθρωπος ταοϊστής, ούτε χρειάζεται, ούτε ο ταοϊστής να γίνει δυτικός. Ο μετασχηματισμός αυτός μπορεί να γίνει μέσα από την ώσμωση ανάμεσα στους δύο πολιτισμικούς χώρους. Όχι αφομοίωση του ενός από τον άλλο, αλλά αμοιβαία γονιμοποίηση, όπου η δυναμική της μιας μήτρας συναντά τη συστημική σύνεση της άλλης, δημιουργώντας νέα μήτρα που δεν προϋπήρχε σε κανέναν από τους δύο πολιτισμικούς χώρους.
Ομότιμη οργάνωση
Η βάση αυτής της νέας μήτρας μπορεί να αναζητηθεί εκεί όπου η φύση έχει ήδη λύσει το πρόβλημα, στην ομότιμη οργάνωση των ζωντανών συστημάτων, δηλαδή στην επαναφορά των στοιχείων της κυριαρχικής της μήτρας στη θέση που έχουν στη συμβιωτική μήτρα της φύσης.
Η ομότιμη μορφή οργάνωσης είναι ένα σύστημα κοινωνικής ή παραγωγικής συγκρότησης που βασίζεται σε ένα οριζόντιο δίκτυο ισότιμων μελών, τα οποία διατηρούν σχετική ελευθερία και συνεργάζονται αυτόνομα και συλλογικά για την επίτευξη ενός κοινού σκοπού, χωρίς την ύπαρξη ιεραρχικής εξουσίας ή κεντρικού ελέγχου, παράγοντας «αρμονία χωρίς ομοιομορφία». Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το ανθρώπινο σώμα.
Παράδειγμα η μήτρα του σώματος
Το ανθρώπινο σώμα έχει μεν ιεραρχική ανατομία, αλλά δεν λειτουργεί με κάθετη διοίκηση, όπου ο εγκέφαλος-αφέντης δίνει εντολές και αφαιρεί την αυτονομία από τα όργανα, τους ιστούς και τα κύτταρα. Η λειτουργία του είναι οριζόντια και δικτυακή, με παράλληλα κέντρα αποφάσεων, με κατανεμημένη ρύθμιση, όπου κάθε επίπεδο διατηρεί τη δική του αυτονομία και το όλον παρεμβαίνει επικουρικά, όταν, δηλαδή, η αστάθεια ενός υποσυστήματος απειλεί τη σταθερότητα του υπερκείμενου. Δηλαδή, είναι δομημένο στη βάση της ομότιμης οργάνωσης (Peer-to-Peer Structure) και της αρχής της επικουρικότητας.
Μια υβριδική μήτρα
Μια νέα μήτρα οργάνωσης, εμπνευσμένη από αυτό το πρότυπο, θα ήταν υβριδική. Δεν θα αντικαθιστούσε απλώς την κάθετη ιεραρχία με την οριζόντια, γιατί ακόμη και το σώμα έχει κατακόρυφη διαφοροποίηση: ο εγκέφαλος δεν είναι ισοδύναμος με το νεφρό στη ρύθμιση. Θα ήταν μια ομότιμη οργάνωση που λειτουργεί σε συνδυασμό με την αρχή της επικουρικότητας, όπου συνυπάρχουν και η κάθετη και η οριζόντια δομή, με τη διαφορά ότι η οριζόντια υπερισχύει της κάθετης. Η ιεραρχία παύει να είναι μόνιμη κυριαρχία και γίνεται προσωρινός, ανακλητός συντονισμός, όπου άλλο επίπεδο αναλαμβάνει την ηγεσία ανάλογα με το πρόβλημα. Στο επίπεδο της εσωτερικής λογικής, η διαλεκτική σκέψη υπερέχει της τυπικής, χωρίς να την καταργεί, αλλά ενσωματώνοντάς την. Η τυπική λογική είναι απαραίτητη για την ανάπτυξη, τη μετρησιμότητα, τις διακρίσεις και τα σταθερά όρια, είναι η ακρίβεια που κρατά όρθια μια γέφυρα. Η διαλεκτική, όμως, εισάγει την ενοποιητική, σχεσιακή σύνθεση. Αυτή η σύμπραξη πραγματώνει την “αρμονία χωρίς ομοιομορφία. Όπως κάθε νέα μήτρα βρίσκει τα υλικά της στηρίγματα στα εργαλεία της εποχής της, έτσι και αυτή: η σύγχρονη τεχνολογία και η διαφαινόμενη αύξηση του ελεύθερου χρόνου δημιουργούν τις προϋποθέσεις για οριζόντιο συντονισμό σε μεγάλη κλίμακα και για μορφές ακόμη και άμεσης δημοκρατίας, που μέχρι σήμερα έμοιαζαν τεχνικά ανέφικτες.
Ομότιμοι θύλακες
Και δεν πρόκειται για ουτοπία χωρίς ρίζες. Όπως στον Μεσαίωνα υπήρχαν ήδη καπιταλιστικοί θύλακες μέσα στη φεουδαρχία, συντεχνίες, έμποροι, χρηματοπιστωτικοί οίκοι, όπως των Μεδίκων, των Φούγκερ, αλλά και Ελεύθερες πόλεις που προμήνυαν το επόμενο παράδειγμα. Έτσι και σήμερα υπάρχουν εν σπέρματι ομότιμες μορφές οργάνωσης. Όπως το ελεύθερο λογισμικό και ο ανοιχτός κώδικας, η Wikipedia, τα δίκτυα κοινών αγαθών, η αυτοδιαχείριση πόρων που λειτουργεί χωρίς ιεραρχική επιβολή. Αυτό που θα προκύψει χτίζεται από τα κάτω προς τα πάνω, και συνάμα δοκιμάζεται και παίρνει τη μορφή που του επιβάλλουν οι περιβάλλουσες συνθήκες, καθιστούν δυνατή οι ενυπάρχουσες δυνατότητες και ο εκάστοτε συσχετισμός των κοινωνικοπολιτικών δυνάμεων.
Η σωστή πλευρά της Ιστορίας
Επιστρέφουμε, λοιπόν, στο αρχικό ερώτημα. Η Δύση δεν βρίσκεται αυτομάτως στη σωστή ούτε στη λάθος πλευρά της Ιστορίας. Βρίσκεται σε ένα σημείο διακλάδωσης, δηλαδή μετασχηματισμού ή κατάρρευσης, όπου η ίδια η έννοια της «σωστής πλευράς» κρίνεται. Θα βρεθεί στη σωστή πλευρά αν αναγνωρίσει το παλιρροϊκό κύμα των άυλων αξιών όχι ως απειλή προς εξουδετέρωση, αλλά ως πρόκληση στην οποία οφείλει να ανταποκριθεί, μετασχηματίζοντας τη μήτρα της προς την κατεύθυνση της συμβίωσης, της ομότιμης οργάνωσης. Αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να διασωθούν τα θεμελιώδη κεκτημένα της Νεωτερικότητας, αλλά και να επιτευχθεί η μεταμόρφωση του ατόμου σε πρόσωπο, χωρίς να διολισθήσει η κοινωνία σε έναν νέο μεσαιωνικό σκοταδισμό ή σε μια χαοτική κατάρρευση. Εφόσον, φυσικά, το δέντρο της κοινωνίας ρίξει τα φύλλα του. Διαφορετικά θα καταστεί αναπότρεπτη η κορμοτομή, την οποία ευαγγελίζονται οι εμφανιζόμενοι ως επίδοξοι σωτήρες αρχαιοκάπηλοι της Ιστορίας. Το κόστος, όμως, θα είναι τεράστιο σε ανθρώπινες οδύνες και πόρους.
Αν, αντίθετα, αφεθεί το κύμα να εκτονωθεί στη διαιρετική και διασπαστική του μορφή, στον φονταμενταλισμό, στον δικαιωματισμό, στον ταυτοτικό αποκλεισμό, τότε θα έχει επιλέξει την αποσύνθεση. Η ίδια ενέργεια που θα μπορούσε να συνέχει μια κοινωνία και να γεφυρώσει πολιτισμούς θα έχει γίνει διαχωριστικό τείχος περιχαράκωσης. Από την επιλογή αυτή θα εξαρτηθεί αν η Δύση θα βρεθεί στη σωστή ή στη λάθος πλευρά της ιστορίας.
* dimkantilierakis@gmail.com
