Ο εκπαιδευτικός Λευτέρης Κουγιουμουτζής περιγράφει ένα φαινόμενο που συνδέει τη σχολική αδιαφορία, τον τοπικό κομματισμό και τη «σκλαβιά» των επιδοτήσεων — και θέτει ερωτήματα για τη δημόσια παιδεία, τη δημοκρατία και τον ρόλο της τοπικής αυτοδιοίκησης

Στα χωριά της Κρήτης, ένα σημαντικό ποσοστό μαθητών δεν πηγαίνει στο σχολείο για να μάθει. Πηγαίνει για να πάρει ένα απολυτήριο — ένα χαρτί που θα του ανοίξει την πόρτα σε κάποιο πρόγραμμα επιδοτούμενο από την Ευρωπαϊκή Ένωση, μέσω του τοπικού κομματάρχη. Ο μαθητής μπαίνει στο θρανίο χωρίς στόχους και χωρίς ενδιαφέρον, αποφοιτά με τη μίνιμουμ προσπάθεια, και στη συνέχεια εντάσσεται σε ένα πρόγραμμα νέων αγροτών ή νέων κτηνοτρόφων — ακόμη κι αν δεν έχει πραγματική παραγωγική δραστηριότητα.

Αυτός μας είπε ο Λευτέρης Κουγιουμουτζής, καθηγητής, μαθηματικός και οικονομολόγος, μέλος της εκπαιδευτικής παράταξης «Εκπαιδευτική Προοπτική» στο Ηράκλειο, ο οποίος μίλησε στον «Αγώνα της Κρήτης» και περιέγραψε ένα φαινόμενο που, κατά τον ίδιο, δεν αφορά μόνο το Ηράκλειο αλλά ολόκληρη την Κρήτη — και πιθανότατα πολλές ακόμη περιοχές της χώρας.

Το ενδιαφέρον της ανάλυσής του βρίσκεται στο ότι εξετάζει το φαινόμενο ως δομικό πρόβλημα που συνδέει την εκπαίδευση, την κομματοκρατία, τον ΟΠΕΚΕΠΕ, τη δημόσια παιδεία και τελικά τη λειτουργία της ίδιας της δημοκρατίας.

Μαθητές που «απλώς παρίστανται»

Αρκετοί εκπαιδευτικοί, όπως και ο ίδιος, έχουν υπηρετήσει στα σχολεία της ενδοχώρας του νομού Ηρακλείου. Εκεί, περιγράφει την ύπαρξη μιας κατηγορίας μαθητών που «έρχονται στο σχολείο απλώς για να πάρουν το απολυτήριό τους». Δεν εγκαταλείπουν τη σχολική φοίτηση, αλλά δεν συμμετέχουν ουσιαστικά σε αυτήν. Παρίστανται με τη μίνιμουμ δυνατή προσπάθεια.

Ο στόχος δεν είναι η μόρφωση ούτε κάποια μετέπειτα ακαδημαϊκή ή επαγγελματική σταδιοδρομία ή καταξίωση. Ο στόχος, σύμφωνα με τον Κουγιουμουτζή, είναι συγκεκριμένος: το τυπικό προσόν του απολυτηρίου λυκείου που είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την ένταξη σε επιδοτούμενα ευρωπαϊκά προγράμματα — για νέους αγρότες, νέους κτηνοτρόφους ή παρόμοιες δράσεις.

Αρκετοί από αυτούς τους νέους, παραδέχεται, έχουν κάποια πραγματική παραγωγική δραστηριότητα. Πολλοί άλλοι ωστόσο δεν φαίνεται να έχουν.

Αυτό δημιουργεί ένα διπλό πρόβλημα. Αφενός στο ίδιο το σχολείο:

«Όταν έχεις μαθητές οι οποίοι είναι αδιάφοροι και δεν βρίσκονται εκεί επειδή τους ενδιαφέρει η μόρφωση ή έχουν κάποιους στόχους — απλώς παρίστανται», η δυναμική του μαθήματος αλλοιώνεται, το σχολικό περιβάλλον υποβαθμίζεται. Όμως δημιουργεί πρόβλημα και στην ευρύτερη κοινωνία: η χώρα αποστερείται παραγωγικών ανθρώπων στην πιο δημιουργική τους ηλικία. Αντ’ αυτών δημιουργούμε ως κοινωνία ανθρώπους οι οποίοι έχουν ως μόνη φιλοδοξία, κατά τον Κουγιουμουτζή, «να μπουν και να εκταμιεύουν από επιδοτήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης προκειμένου να ζήσουν».

Ο κομματάρχης, η ψήφος, η εξάρτηση

Ο Κουγιουμουτζής δεν περιορίζεται στη σχολική αίθουσα. Η ανάλυσή του εισέρχεται στον πολιτικό μηχανισμό που τροφοδοτεί το φαινόμενο — αυτό που αποκαλεί «κακώς εννοούμενη κομματοκρατία» και «τοπικές βαρωνίες».

Ο μηχανισμός λειτουργεί ως εξής: ο τοπικός κομματάρχης λειτουργεί ως μεσάζων μεταξύ νέου ανθρώπου και ευρωπαϊκού προγράμματος. Το «δέλεαρ» είναι η εύκολη ένταξη σε διάφορα προγράμματα και επιδοτήσεις. Το αντάλλαγμα είναι η ψήφος.

«Γι’ αυτό γίνονται όλα», λέει.

Ο Κουγιουμουτζής επισημαίνει ότι αυτή η δομή δημιουργεί μια μορφή «σκλαβιάς».

Η εξάρτηση από τα προγράμματα είναι εύθραυστη και προσωρινή. Αν η επιδότηση σταματήσει, ο νέος δεν έχει ούτε τα εφόδια ούτε τη νοοτροπία για να σταθεί μόνος του. Δεν έμαθε να δουλεύει — έμαθε να εκταμιεύει. Δεν μπορεί να εξελιχθεί εύκολα στο αντίκειμενό του γιατί δεν έχει δημιουργήσει τις σωστές βάσεις. «Είναι μία εξάρτηση, είναι μία υποδούλωση, είναι μία σκλαβιά για τον νέο», λέει. «Και κανείς δεν του το έχει εξηγήσει αυτό. Δεν γνωρίζει ότι δεν είναι κάτι στο οποίο μπορείς να βασιστείς. Δεν γνωρίζει τον τρόπο για να σταθεί δυνατά στα πόδια σου.»

Αυτός που παράγει θεωρείται «βλάκας»

Αυτή η αδιαφορία εντός της τάξης δεν προέρχεται μέσω παρθενογέννησης· είναι το αποτέλεσμα μιας περιρέουσας ατμόσφαιρας όπου ο «έξυπνος» είναι αυτός που εξασφαλίζει την επιδότηση χωρίς απαραίτητα να παράγει, ενώ ο «βλάκας» είναι αυτός που επιλέγει τον δρόμο της πραγματικής εργασίας, της εξωστρέφειας και του μόχθου.

Το πρότυπο του επιτυχημένου αγρότη μεταλλάσσεται: από τον άνθρωπο που γνωρίζει τη γη και τις νέες τεχνικές, στον άνθρωπο που γνωρίζει τον σωστό «κομματάρχη».

Η κοινωνική επίπτωση είναι τρομακτική. Η ύπαιθρος αποστερείται από δημιουργικούς ανθρώπους στην πιο παραγωγική τους ηλικία.

Αντί για μια ζωντανή αγροτική οικονομία, δημιουργείται μια στρατιά εξαρτημένων πολιτών, των οποίων η μοίρα είναι δεμένη με τις διαθέσεις των κομματαρχών. Η σκλαβιά της επιδότησης, όπως την ονομάζει, αφαιρεί από τον νέο τη δυνατότητα να πατήσει στα πόδια του και να διεκδικήσει ένα αυτόνομο μέλλον για αυτόν και την κοινότητά του.

Η κρίση των προτύπων στην Κρήτη είναι εμφανής και στα χωριά. Ο μαθητής στο χωριό βλέπει τον καθηγητή του, έναν άνθρωπο με σπουδές και μόρφωση, να ζει στα όρια της ανέχειας, συχνά ως αναπληρωτής που μετακινείται κάθε χρόνο από τη μία άκρη της χώρας στην άλλη. Βλέπει τον γιατρό του ΕΣΥ να εξαντλείται σε εφημερίες χωρίς την ανάλογη αμοιβή. Και την ίδια στιγμή, παρατηρεί τον συγχωριανό του, ο οποίος με τη «βοήθεια» του κομματικού γραφείου, εισπράττει ποσά που ένας επιστήμονας θα χρειαζόταν χρόνια για να αποταμιεύσει.

Η σύγκριση είναι αναπόφευκτη και το συμπέρασμα για τον νέο άνθρωπο είναι κυνικό: η γνώση δεν πληρώνει, η πρόσδεση στον κομματικό μηχανισμό πληρώνει και χωρίς κόπο.

Αυτή η αναστροφή των αξιών οδηγεί τους ανήσυχους νέους, αυτούς που πραγματικά πονούν τη γη τους, είτε στην απομόνωση είτε στην ξενιτιά. Η «διαρροή εγκεφάλων» (brain drain) δεν αφορά μόνο τους επιστήμονες των πόλεων, αλλά και τους δυνητικά προοδευτικούς αγρότες της υπαίθρου που πνίγονται σε ένα τέτοιο περιβάλλον και τα παρατούν ή μπαίνουν σε ένα ιδιότυπο περιθώριο.

«Δεν είναι τα παιδιά που φταίνε»

Πάντως, όπως λέει ο κ. Κουγουμουτζής, «ως εκπαιδευτικοί μας ενδιαφέρει η θεραπεία και όχι η καταγγελία.» Τα παιδιά, αν φταίνε, «φταίνε τελευταία». Ο πρώτος υπεύθυνος, κατά τον ίδιο, είναι «η περιρρέουσα νοοτροπία, για την οποία προφανώς οι κύριοι υπεύθυνοι είναι η οικογένεια, η κοινωνία, το κράτος, η πολιτεία, και κυρίως η κακώς εννοούμενη κομματοκρατία».

Ένα σημείο που ο Κουγιουμουτζής θεωρεί ότι δεν αναδεικνύεται αρκετά στη δημόσια συζήτηση αφορά τις ηθικές συνέπειες της καταχρηστικής πρόσβασης σε επιδοτήσεις. «Αν πάρεις μία επιδότηση που δεν τη δικαιούσαι, δεν κλέβεις την Ευρωπαϊκή Ένωση, δεν κλέβεις το κράτος», λέει. «Κλέβεις τον συγχωριανό σου που παράγει, γιατί κανονικά αυτός θα την έπαιρνε. Γιατί η επιδότηση κανονικά θα πρέπει να επιδοτεί την παραγωγή.»

Ο ρόλος του σχολείου — και τα όριά του

Η κεντρική πρόταση του Κουγιουμουτζή, όπως τη διατυπώνει ως μέλος εκπαιδευτικής παράταξης, αφορά τη δημόσια παιδεία. Υποστηρίζει ότι η ενίσχυση του σχολείου είναι προαπαιτούμενο και οποιαδήποτε ουσιαστική αλλαγή. Αναγνωρίζει την ανάγκη αλλαγών σε τρία επίπεδα ταυτόχρονα:

Η υλικοτεχνική υποδομή των σχολείων στην ύπαιθρο της Κρήτης παραμένει σε πολλές περιπτώσεις απογοητευτική. Κτίρια που ρημάζουν και αίθουσες που δεν εμπνέουν τη δημιουργικότητα συνθέτουν ένα σκηνικό απαξίωσης. Όμως, όπως τονίζει ο κ. Κουγιουμουτζής, το «α και το ω» παραμένει η στήριξη του ανθρώπινου δυναμικού.

Οι σταθερές σχέσεις εργασίας για τους εκπαιδευτικούς και η διακοπή της χρήσης «αναλώσιμων» αναπληρωτών είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για να χτιστεί μια σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ δασκάλου και μαθητή.

Σχετικά με τα προγράμματα σπουδών ο κ. Κουγιουμουτζής μιλά για την ανάγκη δημιουργίας «δελεαστικών» προγραμμάτων αντί για ένα σύστημα που δεν τροφοδοτεί την περιέργεια και δεν εκφράζει τις ανάγκες των παιδιών “που χασμουριούνται μέσα στις τάξεις”.

Ο δήμαρχος, ο εκπαιδευτικός και το μήνυμα που στέλνεται

Όπως αναφέρει ο κ. Κουγιουμουτζής, ορισμένοι δήμοι της Κρήτης έχουν αρχίσει να αντιλαμβάνονται ότι η επένδυση στην παιδεία είναι η μόνη μακροπρόθεσμη λύση για να αλλάξουν τα πράγματα προς το καλύτερο.

Πρωτοβουλίες για την εξεύρεση κατοικιών για τους εκπαιδευτικούς ή η ενεργός στήριξη των σχολικών μονάδων δίνουν το μήνυμα στους πολίτες ότι η εκπαίδευση αξιολογείται υψηλά.

«Όταν ο κάτοικος βλέπει τον δήμαρχό του να ενδιαφέρεται να βρει σπίτια στους εκπαιδευτικούς, αυτομάτως αυτό σημαίνει ότι η εκπαίδευση αξιολογείται υψηλά», λέει. Και τα παιδιά βλέπουν…

Εν τέλει, όλα σχετίζονται με το τι είδους κοινωνία θέλουμε να ζούμε. Σχετίζονται με την ίδια τη Δημοκρατία.

 «Δεν είναι θέμα ιδεολογικό. Είναι θέμα πρακτικό. Είναι θέμα λειτουργίας της κοινωνίας», λέει.

Μια δημοκρατία που βασίζεται σε οικονομικά ανταλλάγματα, όπου η ψήφος εκχωρείται δεν είναι μια υγιής δημοκρατία. Αλλά και η οικονομία λειτουργεί πραγματικά για το κοινό όφελος μόνο όταν λειτουργούν οι θεσμοί και όταν αναγνωρίζεται η αξία των πραγματικά παραγωγικών ανθρώπων.