Οι πολίτες είναι υπερχρεωμένοι και σε αδυναμία να ανταπεξέλθουν στις υποχρεώσεις όμως …δόξα τω Θεό… ο φορολογικός μηχανισμός λειτουργεί εφαρμόζοντας μάλιστα τις τελευταίες εξελίξεις της τεχνολογίας με στόχο την αφαίμαξη μέχρι και της τελευταίας ρανίδας του αίματος του Έλληνα φορολογούμενου. 

Φανταστείτε ένα σύστημα που χαρτογραφεί κάθε εισόδημα, κάθε κίνηση στους τραπεζικούς λογαριασμούς και κάθε καθυστέρηση πληρωμής, για να διαμορφώσει μια ψηφιακή εικόνα για την οικονομική σας κατάσταση. Η Ελλάδα εισέρχεται σε μια νέα εποχή διαχείρισης των ληξιπρόθεσμων οφειλών. Με το νέο σύστημα PARE, το οποίο αναμένεται να ενεργοποιηθεί στο πλαίσιο της Νέας Στρατηγικής Είσπραξης, η φορολογική διοίκηση επιστρατεύει την τεχνητή νοημοσύνη και τα Data Analytics για να κατηγοριοποιήσει τους οφειλέτες, στοχεύοντας στην αποτελεσματικότερη είσπραξη χρεών που πλέον αγγίζουν το δυσθεώρητο νούμερο των 114,5 δισ. ευρώ.

Τι είναι το PARE και πώς σχεδιάστηκε

Το νέο σύστημα PARE, το οποίο θα ενσωματωθεί στο υφιστάμενο Eispraxis, στοχεύει στη δημιουργία ενός διαρκώς επικαιροποιημένου ψηφιακού φακέλου για κάθε οφειλέτη. Η ΑΑΔΕ υπόσχεται ότι με αυτόν τον τρόπο θα αντικατασταθεί η μέχρι τώρα οριζόντια και τυφλή αντιμετώπιση των πολιτών από ένα πιο έξυπνο, αναλογικό και εξατομικευμένο μοντέλο.

Το σύστημα έχει σχεδιαστεί να αξιολογεί σε πραγματικό χρόνο τέσσερις βασικές παραμέτρους. Πρώτον, την παράμετρο Payment capacity, η οποία αφορά την οικονομική δυνατότητα μέσω της αξιολόγησης εισοδημάτων, περιουσιακών στοιχείων και τραπεζικών κινήσεων. Δεύτερον, την παράμετρο Attitude, η οποία ελέγχει τη στάση του φορολογουμένου, τη συνέπειά του στις δηλώσεις και την προθυμία συνεργασίας του με τις αρχές. Τρίτον, την παράμετρο Recency, η οποία εστιάζει στην παλαιότητα του χρέους και στον χρόνο που μεσολάβησε από την τελευταία καθυστέρηση. Τέταρτον, την παράμετρο Event, η οποία προσμετρά κρίσιμα γεγονότα της ζωής του οφειλέτη, όπως μια ξαφνική απώλεια εισοδήματος ή μια πτώχευση.

Ωστόσο, ενώ η επίσημη ρητορική κάνει λόγο για ένα σύστημα που θα εντοπίζει με ακρίβεια ποιοι πραγματικά αδυνατούν να πληρώσουν και ποιοι είναι στρατηγικοί κακοπληρωτές, κοινωνικοί παρατηρητές προειδοποιούν ότι η μεταφορά της ανθρώπινης πολυπλοκότητας σε αλγοριθμικά καλούπια εγείρει σοβαρούς κινδύνους αδικίας και κοινωνικής περιθωριοποίησης.

Η παγίδα της αλγοριθμικής δικαιοσύνης

Οι αλγόριθμοι και τα προγνωστικά μοντέλα υπόσχονται αντικειμενικότητα, αλλά στην πράξη η ψυχρή λογική των αριθμών κινδυνεύει να εξαφανίσει την πραγματική ιστορία πίσω από κάθε χρέος.

Όσον αφορά τον κίνδυνο παρερμηνείας της στάσης του φορολογούμενου, το PARE υπόσχεται ότι ένας συνεπής αλλά προσωρινά αδύναμος οφειλέτης δεν θα αντιμετωπίζεται με τον ίδιο τρόπο με έναν συστηματικό παραβάτη. Ποιος εγγυάται, όμως, ότι η συμπεριφορά μπορεί να μετρηθεί δίκαια με ψηφιακά κριτήρια; Ένας πολίτης σε πραγματική οικονομική απόγνωση, που λόγω ψυχολογικού βάρους ή αντικειμενικής δυσκολίας αδυνατεί να ανταποκριθεί έγκαιρα σε μια ψηφιακή ειδοποίηση ή να διαχειριστεί τις γραφειοκρατικές διαδικασίες, κινδυνεύει να βαθμολογηθεί από το σύστημα ως μη συνεργάσιμος και να κατηγοριοποιηθεί λανθασμένα ως στρατηγικός κακοπληρωτής.

Αντίστοιχα, η εισαγωγή της παραμέτρου που εξετάζει τα κρίσιμα γεγονότα της ζωής για την καταγραφή καταστάσεων όπως η απώλεια εισοδήματος ή μια ασθένεια, γίνεται με καλή πρόθεση για μια πιο δίκαιη αντιμετώπιση. Ωστόσο, η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν διαθέτει ενσυναίσθηση για να κατανοήσει τις αποχρώσεις και το βάθος αυτών των καταστάσεων. Αν η απώλεια εργασίας ή η κρίση σε μια μικρή οικογενειακή επιχείρηση μεταφράζεται απλώς σε ένα τυποποιημένο δεδομένο εισόδου, η αυτοματοποιημένη πρόταση μέτρων είσπραξης κινδυνεύει να στερηθεί κάθε ίχνος ανθρωπιάς, οδηγώντας σε σκληρά αναγκαστικά μέτρα τη στιγμή που ο πολίτης είναι πιο ευάλωτος.

Υπερ-τεχνοκρατία και η απουσία του ανθρώπινου παράγοντα

Αν και το PARE ορίζεται ως φάκελος που θα τροφοδοτεί το Eispraxis με προτάσεις διαχείρισης, ο μεγαλύτερος κίνδυνος κρύβεται στην τυφλή εμπιστοσύνη της φορολογικής διοίκησης στα Data Analytics. Όταν οι δημόσιες υπηρεσίες αρχίζουν να βασίζονται αποκλειστικά σε προγνωστικά μοντέλα για τη στόχευση των δράσεών τους, η ανθρώπινη κρίση τείνει να αδρανοποιείται.

Οι πιο ευάλωτοι οικονομικά πολίτες, όπως χαμηλόμισθοι, μικροί επαγγελματίες και ηλικιωμένοι, είναι αυτοί που θα βρεθούν πρώτοι στο μικροσκόπιο της αλγοριθμικής επιτήρησης. Αν οι εισηγήσεις του συστήματος υιοθετούνται άκριτα και οριζόντια από τους ελεγκτικούς μηχανισμούς, τότε η υπόσχεση για εξατομικευμένη διαχείριση μετατρέπεται στην πράξη σε μια σιωπηλή μηχανή αυτοματοποιημένης πίεσης.

Ιδιωτικότητα υπό διαρκή παρακολούθηση

Η συγκέντρωση τόσο εκτεταμένων και λεπτομερών οικονομικών δεδομένων σε ένα κεντρικό σύστημα που λειτουργεί σε πραγματικό χρόνο δεν είναι απλώς ένα τεχνικό επίτευγμα, αλλά μια μόνιμη πρόκληση για την ιδιωτική ζωή. Ακόμη και αν το σύστημα λειτουργεί με απόλυτη ασφάλεια, η ίδια η ύπαρξή του σημαίνει ότι η καθημερινότητα του οφειλέτη τελεί υπό διαρκή ψηφιακή αξιολόγηση. Η ελευθερία των οικονομικών αποφάσεων περιορίζεται, καθώς κάθε επιλογή ή αναγκαστική καθυστέρηση μετατρέπεται σε αρνητικό σημείο στο αλγοριθμικό προφίλ του πολίτη.

Η ανάγκη για αποτελεσματική διαχείριση των 114,5 δισ. ευρώ των ληξιπρόθεσμων οφειλών είναι αναμφισβήτητη. Όμως, η μετάβαση σε αυτή τη νέα ψηφιακή στρατηγική δεν πρέπει να γίνει με τίμημα την κοινωνική δικαιοσύνη. Αν η τεχνολογία μετατραπεί σε έναν ψυχρό και αλάθητο κριτή της επιβίωσης των πολιτών, τότε η έννοια της ανθρώπινης αλληλεγγύης και της ουσιαστικής κατανόησης των κοινωνικών προβλημάτων κινδυνεύει να χαθεί πίσω από ποσοστά, γραφήματα και αλγοριθμικά αποτελέσματα.