Ο Νίκος Κοσματόπουλος είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση ακαδημαϊκού που συνδυάζει την ανθρωπολογική έρευνα βάθους με την ενεργό πολιτική παρέμβαση. Η επιλογή του να ζει και να εργάζεται στη Βηρυτό δεν είναι τυχαία, καθώς η περιοχή αποτελεί το «πεδίο» της έρευνάς του. Σπούδασε στην Ελλάδα και το εξωτερικό, και η εργασία του κινείται στη διατομή της ανθρωπολογίας, της πολιτικής επιστήμης και των σπουδών ειρήνης και σύγκρουσης. Το όνομά του εμφανίζεται συχνά σε συζητήσεις που αφορούν τη Μέση Ανατολή, την ειρηνοποιία και τα κινήματα αλληλεγγύης.

Το έργο του εστιάζει σε αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «ανθρωπολογία της εμπειρογνωμοσύνης». Αναλύει πώς διεθνείς οργανισμοί, ΜΚΟ και «ειδικοί» παρεμβαίνουν σε εμπόλεμες ζώνες (όπως ο Λίβανος) και πώς αυτές οι παρεμβάσεις συχνά αναπαράγουν δομές εξουσίας αντί να επιλύουν τις συγκρούσεις. Μελετά τις μορφές διακυβέρνησης στη Μέση Ανατολή και τη σχέση τους με τις παγκόσμιες δυνάμεις.

Ο Νίκος Κοσματόπουλος δεν περιορίζεται στις πανεπιστημιακές αίθουσες. Είναι γνωστός για τη συμμετοχή του σε κινήματα αλληλεγγύης ειδικά προς τον παλαιστινιακό λαό ενώ  συμμετέχει στον δημόσιο διάλογο με άρθρα σε ελληνικά (π.χ. Εφημερίδα των Συντακτών) και διεθνή μέσα (π.χ. Al Jazeera), αναλύοντας τις γεωπολιτικές εξελίξεις με μια κριτική, αριστερή ματιά.

Σε μια περίοδο κατά την οποία η Μέση Ανατολή φλέγεται και οι διεθνείς ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο δοκιμάζονται, ο Νίκος Κοσματόπουλος, συνδέει την παρουσία των αμερικανικών βάσεων στην Κρήτη με τις πολεμικές επιχειρήσεις στον Λίβανο και την Παλαιστίνη.

 Με αφορμή την επικείμενη ομιλία του στα Χανιά, ο ακαδημαϊκός αναλύει τη στρατηγική σημασία της Σούδας, καταγγέλλει την κατάλυση του Διεθνούς Δικαίου από το κράτος του Ισραήλ και προτείνει ένα ριζοσπαστικό μοντέλο ειρήνης βασισμένο στην κυριαρχία των λαών της περιοχής και την αποτίναξη των αποικιακών δομών.

Η Βάση της Σούδας ως κόμβος πολεμικών επιχειρήσεων

Για τον κ. Κοσματόπουλο, η Βάση της Σούδας δεν αποτελεί απλώς μια στρατιωτική υποδομή εντός της ελληνικής επικράτειας, αλλά έναν κρίσιμο κρίκο στην αλυσίδα των πολεμικών επιχειρήσεων που διεξάγονται αυτή τη στιγμή στη Μέση Ανατολή. Ο ίδιος επισημαίνει ότι η Σούδα, σε συνδυασμό με τις βάσεις στο Ακρωτήρι της Κύπρου, λειτουργεί ως επιχειρησιακός κόμβος για τους στρατούς των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ, διευκολύνοντας τον έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου.

Η ανάλυσή του θέτει επιτακτικά το ζήτημα της εθνικής και λαϊκής κυριαρχίας. Σύμφωνα με τον καθηγητή, η περιοχή δέχεται μια επίθεση «καθαρά ιμπεριαλιστικού, αν όχι αποικιακού χαρακτήρα», στην οποία η Σούδα διαδραματίζει πρωταγωνιστικό ρόλο χωρίς την έγκριση των πολιτών της Κρήτης ή των υπολοίπων λαών της Μεσογείου. Υπογραμμίζει, μάλιστα, την ανάγκη να αντιμετωπίζεται η περιοχή ως ενιαίο σύνολο, καθώς οι πόλεμοι, οι προσφυγικές ροές αλλά και η αλληλεγγύη δεν περιορίζονται από τα εθνικά σύνορα.

Η κρίση του Διεθνούς Δικαίου και το «Μεγάλο Ισραήλ»

Αναφερόμενος στην κατάσταση στον Λίβανο, όπου ζει και εργάζεται, ο κ. Κοσματόπουλος περιγράφει μια εικόνα πλήρους αποσάθρωσης του Διεθνούς Δικαίου. Παρά τις εξαγγελίες περί εκεχειρίας, οι ισραηλινές επιθέσεις συνεχίζονται, πλήττοντας ακόμη και τον αστικό ιστό της Βηρυτού. Ο καθηγητής καταγγέλλει τη δολοφονία διασωστών, δημοσιογράφων και αμάχων, σημειώνοντας ότι το Ισραήλ έχει καταστήσει τη βία «νόμο και μέθοδό του».

Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στην ιδεολογία του «Μεγάλου Ισραήλ», η οποία φαίνεται να κερδίζει έδαφος στην ισραηλινή πολιτική σκηνή. Χαρακτηρίζει τη στάση της Δύσης εγκληματική, καθώς συνεχίζει να παρέχει όπλα και πολιτική κάλυψη σε ένα κράτος που, κατά την άποψή του, καταπατά κάθε έννοια δικαίου από την ίδρυσή του το 1948. Για τον κ. Κοσματόπουλο, το κράτος του Ισραήλ λειτουργεί ως ένα μόρφωμα που στοχεύει στη διάλυση της Μέσης Ανατολής και στην αποτροπή οποιασδήποτε προσπάθειας ανάπτυξης και κυριαρχίας των τοπικών κοινωνιών.

Το μοντέλο της «Νότιας Αφρικής» ως προϋπόθεση ειρήνης

Στο κρίσιμο ερώτημα για το τι πρέπει να γίνει ώστε να υπάρξει ειρηνική συνύπαρξη στην περιοχή, ο κ. Κοσματόπουλος προκρίνει μια λύση που ξεκινά από τους ίδιους τους λαούς και την απομάκρυνση των εξωτερικών παρεμβάσεων. Υποστηρίζει ότι η περιοχή πρέπει να αποκτήσει ανεξαρτησία και αυτοβουλία, αποτινάσσοντας την εκατονταετή επιβολή της δυτικής θέλησης και την παρουσία ξένων στρατών, συμπεριλαμβανομένων των Ηνωμένων Πολιτειών.

Όσον αφορά το μέλλον του κράτους του Ισραήλ, η θέση του είναι ρηξικέλευθη: υποστηρίζει ότι το Ισραήλ πρέπει να πάψει να υπάρχει ως «αποικιακό μοντέλο» και να αντικατασταθεί από μια λύση τύπου Νότιας Αφρικής.

«Πρέπει να φτάσουμε σε μια λύση όπου όλοι οι λαοί της περιοχής —Χριστιανοί, Μουσουλμάνοι, Εβραίοι— στο βαθμό που θα αποτινάξουν αυτή την έννοια της “λευκής υπεροχής” και το απαρτχάιντ που έχουν επιβάλει, θα ζήσουν ειρηνικά σε ένα ενιαίο, παλαιστινιακό κράτος», δηλώνει χαρακτηριστικά.

Παρακάτω ακολουθεί η συνέντευξη που έδωσε στην εφημερίδα μας στα πλαίσια της παρουσίας του το Σάββατο στα Χανιά:

Ερώτηση: Λοιπόν, κύριε Κοσματόπουλε, θα βρεθείτε στα Χανιά το Σάββατο και θα δώσετε μία ομιλία. Με ποιον τρόπο θεωρείται ότι συνδέεται η ύπαρξη των συγκεκριμένων εγκαταστάσεων στα Χανιά με τους πολέμους που διεξάγονται τώρα και στον Λίβανο, όπου βρίσκεστε;

Νίκος Κοσματόπουλος: Δεν είναι μυστικό ότι η βάση της Σούδας, μαζί με τη βάση του Ακρωτηρίου στην Κύπρο, έχουν παίξει κομβικό ρόλο στις τελευταίες πολεμικές επιχειρήσεις στην Παλαιστίνη αλλά και στον Λίβανο, τη χώρα στην οποία ζω και εργάζομαι. Η βάση της Σούδας είναι κόμβος πολεμικών επιχειρήσεων και ελέγχου της Ανατολικής Μεσογείου για τους στρατούς των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ.

Με αυτή την έννοια, είναι και ένα τεράστιο ζήτημα κυριαρχίας —εθνικής και λαϊκής, αλλά και περιφερειακής κυριαρχίας των λαών της περιοχής. Είναι ένα ζήτημα που πρέπει να μπει με όρους «περιοχής» και όχι μόνο με όρους «έθνους», γιατί όλη η περιοχή βρίσκεται αυτή τη στιγμή υπό μία επίθεση καθαρά ιμπεριαλιστικού, αν όχι αποικιακού χαρακτήρα. Δυστυχώς, η βάση της Σούδας παίζει πάρα πολύ μεγάλο ρόλο σε αυτό, χωρίς να έχουν ρωτηθεί ούτε οι πολίτες της Κρήτης και της Ελλάδας, αλλά ούτε και οι υπόλοιποι λαοί της περιοχής.

Νομίζω ότι πρέπει να τη βλέπουμε όλο και περισσότερο ως μία ενιαία περιοχή και όχι ως μία περιοχή που χωρίζεται με σύνορα, γιατί οι πόλεμοι δεν γνωρίζουν σύνορα. Οι προσφυγικές ροές δεν γνωρίζουν σύνορα, όπως ξέρετε, αλλά ούτε και η αλληλεγγύη γνωρίζει σύνορα.

Η Κατάσταση στον Λίβανο και η «Εκεχειρία»

Ερώτηση: Τώρα, τι συμβαίνει στον Λίβανο; Βλέπουμε πως υποτίθεται ότι υπάρχει μία εκεχειρία, το Ισραήλ όμως δεν την τηρεί· συνεχίζει τις επιχειρήσεις, ίσως όχι με την ίδια σφοδρότητα όπως στην αρχή, αλλά συνεχίζει. Βλέπουμε ότι στο Ισραήλ υπάρχουν τοποθετήσεις, ακόμα και από κορυφαία στελέχη της κυβέρνησης, για ένα «Μεγάλο Ισραήλ». Διαφαίνεται, λοιπόν, πως υπάρχει μία ιδέα που θέλει να επαναχαράξει τη γύρω περιοχή σύμφωνα με τα στρατηγικά συμφέροντα μιας συγκεκριμένης χώρας και των συμμάχων της. Ποια είναι η κατάσταση τώρα στον Λίβανο; Οι πολίτες εκεί πώς το βιώνουν όλο αυτό; Έχουν συνηθίσει; Γιατί στον Λίβανο αυτή η κατάσταση δεν είναι κάτι καινούργιο· εδώ και χρόνια το Ισραήλ προχωρά σε επιθέσεις και αμφισβητεί σύνορα.

Ν. Κοσματόπουλος: Ναι, όπως είπατε ακριβώς, αυτή τη στιγμή ο πόλεμος συνεχίζεται στον Νότιο Λίβανο κανονικά. Μερικές φορές οι Ισραηλινοί χτυπάνε και μέσα στη Βηρυτό, όπως πριν από μερικές μέρες, δολοφωνώντας αδιακρίτως και καταστρέφοντας κτίρια μέσα στον αστικό ιστό. Είναι αδιανόητο αυτό που συμβαίνει. Είναι αδιανόητη, επίσης, η σιωπή της Δύσης, των δυτικών ΜΜΕ και των διεθνών οργανισμών.

Το Ισραήλ έχει σκοτώσει γύρω στους 500 ανθρώπους από την έναρξη της εκεχειρίας και μετά. Και όταν μιλάμε για ανθρώπους, πολλοί από αυτούς ήταν δημοσιογράφοι και διασώστες. Έχει δολοφονήσει πάνω από 150 διασώστες, αν δεν κάνω λάθος — ανθρώπους των οποίων η δουλειά είναι να σώζουν και να βοηθούν όσους εκτίθενται σε κίνδυνο. Το Ισραήλ έχει κάνει τη βία νόμο και μέθοδό του.

Δεν προλαβαίνουμε να μετράμε πια. Αυτή τη στιγμή που μιλάμε, είδα στο internet ότι στον Λίβανο χτυπήθηκαν πάλι δύο οχήματα σε οδικά δίκτυα, με αυτοκίνητα μπροστά και πίσω. Έχει χαθεί οποιαδήποτε έννοια Διεθνούς Δικαίου και Δικαίου του Πολέμου από πλευράς Ισραήλ.

Και αυτό, φυσικά, έχει να κάνει με το ότι η Δύση τού δίνει όχι μόνο εύσημα, αλλά και «καύσιμα»· του δίνει όπλα. Είναι αδιανόητο, απαράδεκτο και εγκληματικό, και θα έχει τρομακτικές συνέπειες. Το γεγονός ότι μία χώρα μπορεί να καταπατά οποιαδήποτε έννοια δικαίου και να μη συμβαίνει τίποτα, δίνει το παράδειγμα και σε άλλους να πράξουν το ίδιο. Αυτή τη στιγμή, το Ισραήλ ανοίγει ένα «παράθυρο» ατιμωρησίας και βαρβαρότητας που οδηγεί την ανθρωπότητα σε πολύ σκοτεινά μονοπάτια.

Ερώτηση: Εσείς αισθάνεστε πως αυτή η ένταση της ασέβειας προς το διεθνές δίκαιο και κάθε κανόνα έχει ενταθεί μετά την εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ ή ήταν πάνω-κάτω η στάση του Ισραήλ ήταν ίδια ανεξαρτήτως του ποιος βρίσκεται σε θέση ισχύος στις ΗΠΑ;

Ν. Κοσματόπουλος: Οι πρώτες επιθέσεις στον Λίβανο έγιναν το 1948· δεν έγιναν το 1978, ούτε με την PLO, ούτε με τη Χεζμπολάχ. Είναι μια πάγια τακτική του Ισραήλ να καταπατά το διεθνές δίκαιο από τη στιγμή κιόλας της ίδρυσής του. Η στιγμή της κήρυξης και της ίδρυσής του αποτελεί καταπάτηση του διεθνούς δικαίου, γιατί συνοδεύτηκε από τη γενοκτονία της Νάκμπα (Nakba) και τη βίαιη εκτόπιση 800.000 γηγενών Παλαιστινίων από τη γη τους.

Το Ισραήλ είναι, λοιπόν, συνώνυμο της καταπάτησης του διεθνούς δικαίου από την ίδρυσή του. Το γεγονός βέβαια ότι η Δύση το στηρίζει για τους δικούς της λόγους —και αυτό δεν αφορά το Ολοκαύτωμα, γιατί αυτό είναι πραγματικά «στάχτη στα μάτια» και το συζητάμε κάποια άλλη στιγμή αν θέλετε— δείχνει ότι θέλει να στηρίξει αυτό το μόρφωμα για να διαλύσει τη Μέση Ανατολή. Για να διαλύσει οποιαδήποτε έννοια κυριαρχίας των λαών της περιοχής και οποιαδήποτε ελπίδα ανάπτυξης των κοινωνιών τους. Αυτή είναι μια μεγάλη κουβέντα, αλλά νομίζω είναι πια ξεκάθαρο ότι αυτός είναι ο ρόλος του Ισραήλ στη Μέση Ανατολή.

Αυτό που συμβαίνει εδώ και 2,5 χρόνια είναι ότι όλοι πια, ακόμα και όσοι δεν ήθελαν να το βλέπουν πριν, τώρα το βλέπουν καθαρά. Έχει αφαιρεθεί οποιοδήποτε «περιτύλιγμα» ή «φτιασίδωμα» αυτού του εγκληματικού καθεστώτος και πια μιλάμε με τη γλώσσα της ωμής βίας, της καταπάτησης των ανθρωπίνων δικαιωμάτων αλλά και της ανθρωπιάς γενικότερα. Ο Τραμπ είναι η μετουσίωση αυτού του νέου βάρβαρου καθεστώτος που ζούμε, αλλά δεν είναι κάτι καινούργιο.

Το Ισραήλ ανέκαθεν είχε τέτοιους ηγέτες. Απλά, σας ξαναλέω, ο τρόπος με τον οποίο μιλάνε οι Ισραηλινοί στους Άραβες, στους δικούς τους αλλά και στους Δυτικούς, είναι πολύ διαφορετικός. Στους Άραβες μιλάνε ως μια καθαρά αποικιακή δύναμη ήδη από το ’48 και πιο πριν, από το ’20, όταν είχαν φτάσει οι πρώτοι Σιωνιστές άποικοι στην Παλαιστίνη. Στους Δυτικούς μιλάνε με λόγια που οι Δυτικοί θέλουν να ακούνε, για να νομίζουν ότι βρίσκονται στο ίδιο μήκος κύματος.

Στους ίδιους τους Ισραηλινούς, όμως, πολλές φορές λένε τα πράγματα με την ωμή αλήθεια. Όπως βλέπετε, για παράδειγμα, τον Μπεν-Γκβιρ, αυτόν τον αδιανόητο φασίστα, ο οποίος είναι καθαρά ακροδεξιός. Η τούρτα που του έφερε η γυναίκα του στα γενέθλιά του είχε πάνω μια αγχόνη και τον χάρτη του «Μεγάλου Ισραήλ». Πανηγυρίζουν τη μαζική δολοφονία ανθρώπων και μάλιστα φυλακισμένων. Υποτίθεται ότι υπάρχει ένα νομικό πλαίσιο στο Ισραήλ, το οποίο όμως έχει καταπατηθεί πλήρως.

Ερώτηση: Εσείς τι θεωρείτε; Για να μπορέσει να υπάρξει κάποια στιγμή μια ειρηνική συνύπαρξη στην περιοχή, τι πρέπει να γίνει εκ μέρους του Ισραήλ για να αλλάξει αυτή η κατάσταση; Τι πρέπει να σταματήσει να κάνει;

Ν. Κοσματόπουλος: Κατά τη γνώμη μου, αυτό είναι ένα ζήτημα των λαών της περιοχής. Πρέπει επιτέλους οι λαοί να «σηκώσουν κεφάλι» και να αποφασίσουν ότι αυτή η περιοχή τούς ανήκει και δεν ανήκει σε ανθρώπους που έχουν έρθει απέξω. Οι περισσότεροι ηγέτες του Ισραήλ δεν είναι από την περιοχή· ο ίδιος ο Νετανιάχου έχει ρίζες από την Ουκρανία, σχεδόν όλοι οι ηγέτες προέρχονταν από τα σύνορα Ουκρανίας, Πολωνίας, Γερμανίας κ.λπ.

Οι Ασκεναζί Εβραίοι, λοιπόν, οι οποίοι ήρθαν ως άποικοι στην Παλαιστίνη, επιβλήθηκαν και στους ντόπιους Εβραίους, οι οποίοι ζούσαν για χιλιαετίες ειρηνικά με τους Μουσουλμάνους και τους Χριστιανούς της περιοχής. Αυτή είναι, λοιπόν, μια εξωτερικά επιβαλλόμενη λύση, όπως είναι φυσικά και η πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών στην περιοχή. Οι ΗΠΑ δεν ανήκουν εδώ, δεν πρέπει να έχουν λόγο και ειδικά δεν πρέπει να έχουν στρατό στην περιοχή.

Η μόνη λύση που βλέπω είναι οι λαοί —και όταν λέω «της περιοχής», εννοώ όλη την Ανατολική Μεσόγειο— να αποφασίσουν ότι πρέπει να τα βρουν, ώστε η περιοχή να αποκτήσει ανεξαρτησία, κυριαρχία και αυτοβουλία. Να υπάρξει μια συνεργασία των λαών για να πετάξουν από πάνω τους την εκατονταετή επιβολή της θέλησης των Δυτικών. Και αυτό έχει να κάνει, φυσικά, και με τη βάση της Σούδας. Η βάση αυτή δεν έχει να κάνει με την Ελλάδα ή τα Βαλκάνια· δεν υπηρετεί τα συμφέροντα των Ελλήνων πολιτών. Το μόνο που μπορεί να φέρει είναι πόλεμο, καταστροφή και τη μετατροπή της χώρας σε μια «νέα Ουκρανία».

Ερώτηση: Κύριε Κοσματόπουλε, όμως τώρα έχουμε μια κατάσταση στην οποία υπάρχει ένας πληθυσμός, είναι το κράτος του Ισραήλ. Θα πρέπει να συνεχίσει να υπάρχει; Ποια είναι η θέση σας σε αυτό;

Ν. Κοσματόπουλος: Η θέση μου είναι ξεκάθαρη: Το Ισραήλ από την αρχή ήταν ένα αποικιακό μοντέλο επιβαλλόμενο στην περιοχή. Δυστυχώς, η Σοβιετική Ένωση έκανε μεγάλο λάθος το ’48 που ψήφισε και στήριξε αυτή την αποικιακή μορφή επιβολής στο τοπικό πολιτικό και ανθρωπολογικό πεδίο.

Το Ισραήλ πρέπει να σταματήσει να υπάρχει ως αποικιακό μοντέλο. Πρέπει να φτάσουμε σε μια λύση τύπου «Νότιας Αφρικής», όπου όλοι οι λαοί της περιοχής —Χριστιανοί, Μουσουλμάνοι, Εβραίοι— στο βαθμό που θα αποτινάξουν αυτή την έννοια της «λευκής υπεροχής» και το απαρτχάιντ που έχουν επιβάλει, θα ζήσουν ειρηνικά σε ένα ενιαίο, παλαιστινιακό κράτος. Είναι απολύτως εφικτό να ζήσουν σε μια περιοχή χωρίς πολέμους και αποκλεισμούς.

Ξέρω ότι αυτά δεν είναι πράγματα που τα σκέφτονται όλοι αμέσως, αλλά είναι η μόνη διέξοδος.