Του Δημήτρη Καντηλιεράκη

Πριν από λίγες ημέρες, η Βαρκελώνη αποτέλεσε το σκηνικό μιας διεθνούς πολιτικής παράστασης με υψηλούς συμβολισμούς. Υπό την πρωτοβουλία του Ισπανού Πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ και με κεντρικό διοργανωτή τη Σοσιαλιστική Διεθνή, πραγματοποιήθηκε η «Διάσκεψη της Παγκόσμιας Προοδευτικής Κινητοποίησης» (Global Progressive Mobilisation). Με τη συμμετοχή αντιπροσώπων από 40 χώρες και την παρουσία 6.000 σοσιαλδημοκρατών, συνδικαλιστών και προοδευτικών στελεχών, η διάσκεψη φιλοδόξησε να αποτελέσει το εφαλτήριο για μια παγκόσμια αντεπίθεση των δημοκρατικών δυνάμεων.

Ωστόσο, πίσω από τους τίτλους και τα φώτα της δημοσιότητας, η ουσία των συμπερασμάτων που εξήχθησαν αποκαλύπτει μια βαθιά υπαρξιακή κρίση. Η διάσκεψη κατέληξε στη διαπίστωση ότι η άνοδος της ακροδεξιάς εδράζεται σε τρεις κεντρικούς πυλώνες: στην οικονομική ανασφάλεια, στην κρίση εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς και στη βιομηχανία των ψευδών ειδήσεων. Αν και η ανάλυση αυτή φαντάζει τεκμηριωμένη, στην πραγματικότητα αποσιωπά τα βαθύτερα αίτια της κοινωνικής αποσύνθεσης, αποκαλύπτοντας μια δομική αδυναμία, ή και απροθυμία των προοδευτικών δυνάμεων να αφουγκραστούν μια κοινωνία που κυριολεκτικά κοιλοπονά το νέο.

Η Κοινωνική Αποσάθρωση και το «Αφηνιασμένο Άλογο»

Η ανάλυση της Βαρκελώνης απέτυχε να διαγνώσει ότι η κοινωνία σήμερα δεν αποζητά απλώς επιδόματα, αλλά κοινωνική συνοχή και νοηματοδότηση του ατόμου. Η παράβλεψη αυτής της ανάγκης, αφήνει κοινωνικά και πολιτικά ανέστιους όλο και περισσότερους πολίτες, όχι μόνο από τα ευπαθή κοινωνικά στρώματα αλλά και από τη μεσαία τάξη, οι προοδευτικές δυνάμεις επιτρέπουν στον άκρατο ατομισμό και τις αγοραίες αξίες να διαβρώσουν τον κοινωνικό ιστό. Ο άνθρωπος σήμερα, ξεριζωμένος κοινωνικά, βιώνει μια βίαιη αποβολή από την παραγωγική διαδικασία, εγκλωβισμένος ανάμεσα στις αχαλιναγώγητες δυνάμεις της αγοράς και το «αφηνιασμένο άλογο» της ψηφιακής τεχνολογίας, που καλπάζει χωρίς ηθικό ή κοινωνικό χαλινάρι.

Τα μέτρα που προτάθηκαν στη Διάσκεψη, όπως η φορολόγηση των δισεκατομμυριούχων και οι ρυθμίσεις στην αγορά, είναι αναμφίβολα αναγκαία, αλλά επ’ ουδενί δεν επαρκούν για να χαρακτηριστούν πραγματικά «προοδευτικά». Όχι μόνο επειδή δεν ανταποκρίνονται στην επιτακτική ανάγκη για βαθιές δομικές αλλαγές, αλλά κυρίως γιατί λειτουργούν ως μηχανισμοί εκτόνωσης των λαϊκών πιέσεων, αφήνοντας στο απυρόβλητο τις παθογόνες δομές που γεννούν την αδικία. Σίγουρα, τέτοιες παρεμβάσεις στερούν πρόσκαιρα οξυγόνο από την ακροδεξιά, αλλά δεν αποτρέπουν την προέλασή της, επειδή αφήνουν ανέπαφο το κοινωνικό έδαφος πάνω στο οποίο αυτή φυτρώνει. Η ακροδεξιά τρέφεται από την ανασφάλεια και το φόβο, αλλά κυρίως από τη απόζήτηση ταυτότητας και νοήματος. Με αυτόν τον τρόπο, εργαλειοποιεί τις ανάγκες για κοινωνική συνοχή, ταυτότητα και κοινότητα. Ανάγκες τις οποίες οι δυνάμεις του δημοκρατικού τόξου συλλήβδην απορρίπτουν. Καθώς παραβλέπουν, ότι η ανάδυσή τους αποτελεί νομοτελειακή επιταγή ενάντια στην επαπειλούμενη αποσάθρωση της κοινωνίας και στην αλλοτρίωση και τον κοινωνικό ξεριζωμό  του σύγχρονου ανθρώπου από τον αχαλίνωτο ατομισμό και τις αξίες της αγοράς. Και τις απορρίπτουν επειδή πλασάρονται με το θεσμικό περίβλημα μιας ανεπιστρεπτί παρελθούσας εποχής, καταλήγοντας, εν τέλει, να “πετούν μαζί με τα απόνερα και το νεογνό”.

Έχασε τον ιστορικό της ρόλο

Η ιστορική διαδρομή της σοσιαλδημοκρατίας είναι αποκαλυπτική για το σημερινό της αδιέξοδο. Όταν το 1919-1920 αποχώρησε από το επαναστατικό στρατόπεδο, το έπραξε γιατί ήθελε έναν σοσιαλισμό με «φυσική γέννα» και όχι με «καισαρική τομή»· δηλαδή με δημοκρατικές μεταρρυθμίσεις αντί για τη δικτατορία του προλεταριάτου. Για δεκαετίες, αυτός ο ρόλος ήταν επιτυχής, καθώς λειτούργησε ως διορθωτικός μηχανισμός του καπιταλισμού, εξανθρωπίζοντας σε σημαντικό βαθμό την αγορά και χτίζοντας το κοινωνικό κράτος.

Ωστόσο, αυτή η ισορροπία διαταράχθηκε ανεπανόρθωτα κατά την πρώτη μεγάλη μεταπολεμική οικονομική κρίση, όταν το σοσιαλδημοκρατικό σκάφος εισήλθε σε «φουρτουνιασμένες θάλασσες». Με την υιοθέτηση του «Τρίτου Δρόμου» από ηγέτες όπως ο Τόνι Μπλερ και ο Γκέρχαρντ Σρέντερ, η σοσιαλδημοκρατία απώλεσε τον ιστορικό της ρόλος. Καθώς μετατράπηκε από μέσο κοινωνικής απελευθέρωσης, εν πολλοίς σε μέρος του ίδιου του κεφαλαιοκρατικού συστήματος.

Έτσι, σήμερα, η σοσιαλδημοκρατία και γενικά οι προοδευτικές δυνάμεις φαίνονται εγκλωβισμένες στον ρόλο ενός επιμελητή σε μια μονάδα εντατικής θεραπείας, που προσπαθεί να παρατείνει τη ζωή ενός ετοιμοθάνατου. Και μάλιστα την ώρα που οι ρακοσυλλέκτες της ιστορίας επιχειρούν να γκρεμίσουν το νοσοκομείο. Αντί να λειτουργούν ως η μαμή του νέου κόσμου που πασχίζει να γεννηθεί, γίνονται άκαμπτοι στυλοβάτες μιας κληρονομιάς που φθίνει. Αυτή η στάση επιτρέπει στην ακροδεξιά να εμφανίζεται ως η μόνη αντισυστημική δύναμη αλλαγής, εργαλειοποιώντας τον φόβο και τη λαβωμένη ταυτότητα. Η ακροδεξιά δεν είναι η αιτία της κρίσης, αλλά το σύμπτωμα. Λειτουργεί σαν σαπρόφυτο που τρέφεται από τη σήψη του παρωχημένου μοντέλου, επιταχύνοντας την αποσύνθεσή του.

Η Μάχη Οπισθοφυλακής

Η Διάσκεψη της Βαρκελώνης, στην ουσία, έδωσε μια μάχη οπισθοφυλακής για τη διατήρηση ενός κόσμου που δύει. Οι παραδοσιακές προοδευτικές δυνάμεις φαίνονται να ταυτίζουν την έννοια της προόδου αποκλειστικά με το απερχόμενο αξιακό μοντέλο της Νεωτερικότητας. Αυτή η προσκόλληση τους οδηγεί στη μοιραία ψευδαίσθηση ότι η κατάρρευση των παλαιών και θεσμικών μοντέλων ισοδυναμεί με το τέλος της ίδιας της ανθρωπότητας. Έτσι, αντί να οραματιστούν το μέλλον, μετατρέπονται στους πιο φανατικούς υπερασπιστές ενός παρελθόντος που φθίνει, νομίζοντας ότι έτσι προστατεύουν την ίδια την πολιτισμική μας ύπαρξη

Η άνοδος της ακροδεξιάς πηγάζει από μια βαθιά απειλή κατά της κοινωνικής συνοχής και της νοηματοδότησης του ατόμου. Ο πολίτης έχει μετατραπεί σε μια μονάδα που ορίζεται αποκλειστικά από τις αγοραίες αξίες του «έχειν» και του «καταναλώνειν». Όταν όμως το σύστημα αδυνατεί να προσφέρει πλέον υλική ευημερία, ο άνθρωπος μένει μετέωρος, χωρίς νόημα και χωρίς κοινότητα. Η σοσιαλδημοκρατία, εγκλωβισμένη στη δική της θεσμική ευμάρεια, αδυνατεί να κατανοήσει ότι ο άνθρωπος δεν φοβάται μόνο την οικονομική ανέχεια, αλλά κυρίως την απώλεια της κοινωνικής του υπόστασης και της ίδιας της ζωής του από νόημα και σκοπό.

Έτσι, από αυτή την απεμπόληση του ιστορικού ρόλου της σοσιαλδημοκρατίας και γενικά των προοδευτικών δυνάμεων, δημιουργείται ένα κενό που καλύπτεται από τους διαρκώς αυξανόμενους κοινωνικά και πολιτικά ανέστιους και θεσμικά αποξενωμένους, οι οποίοι, μη έχοντας άλλη διέξοδο, αποζητούν πολιτική στέγη στους κόλπους των ρακοσυλλεκτών της ιστορίας, που τους πλασάρουν σάβανα του παρελθόντος, φασιστικής, ναζιστικής ή άλλης αντιδραστικής κοπής.

Το ερώτημα που παραμένει αναπάντητο μετά τη Βαρκελώνη δεν είναι αν οι δισεκατομμυριούχοι θα πληρώσουν περισσότερους φόρους, κάτι που είναι δίκαιο αλλά διαχειριστικό, αλλά αν η πολιτική μπορεί ακόμα να νοηματοδοτήσει την ανθρώπινη ύπαρξη πέρα από τα ράφια των σουπερμάρκετ και τις οθόνες των αλγορίθμων.

Η απάντηση της σοσιαλδημοκρατίας ήταν, για άλλη μια φορά, διορθωτική όχι προς όφελος της κοινωνίας, αλλά για τη διάσωση του ίδιου του συστήματος. Όμως, αν δεν μπορέσει να μετασχηματιστεί από νοσοκόμο του καπιταλισμού σε μαία μιας νέας κοινωνικής θέσμισης, που θα υπερβαίνει τον ατομισμό και την κυριαρχία της αγοράς πάνω στην ανθρώπινη ψυχή, τότε η μοίρα της είναι προδιαγεγραμμένη. Η ιστορία περιμένει μια ριζοσπαστική αλλαγή, και όσο οι «προοδευτικοί» αρνούνται να την κυοφορήσουν, η ακροδεξιά θα συνεχίζει να τρέφεται από τη σήψη της άρνησής τους. Η προσπάθεια στη Βαρκελώνη να διορθωθούν τα «συμπτώματα» της σύγχρονης πολύπλευρης κρίσης χωρίς να αλλάξουν οι παθογόνες δομές που τα γεννούν, είναι μια καταδικασμένη απόπειρα αναστήλωσης ενός ερειπίου. Έδειξε, επιπλέον, ότι ο φόβος να αλλάξουν ρότα, ακόμα και αν το σκάφος κατευθύνεται στις ξέρες, παραμένει ο μεγαλύτερος εχθρός της πραγματικής προόδου.

dimkantilierakis@gmail.com