Έπειτα από σχεδόν έναν αιώνα ερευνών και σταδιακής εξέλιξης, οι θεραπείες που ενεργοποιούν το ίδιο το ανοσοποιητικό σύστημα για να καταπολεμήσει τον καρκίνο περνούν πλέον σε μια νέα εποχή.

Για ολοένα και περισσότερους ασθενείς, η ανοσοθεραπεία δεν αποτελεί απλώς μια εναλλακτική επιλογή, αλλά μια σωτήρια παρέμβαση που σε ορισμένες περιπτώσεις εξαφανίζει όγκους χωρίς χειρουργείο, χημειοθεραπεία ή ακτινοβολίες, γράφει το BBC σε ειδικό άρθρο.

Η 71χρονη Μορίν Σιντέρις από τη Νέα Υόρκη είχε υποβληθεί το 2008 σε χειρουργική επέμβαση για καρκίνο του παχέος εντέρου.

Η θεραπεία πέτυχε, όμως η μετεγχειρητική αποκατάσταση ήταν ιδιαίτερα δύσκολη. Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα διαγνώστηκε με καρκίνο του οισοφάγου και αυτή τη φορά συμμετείχε σε κλινική δοκιμή με εντελώς διαφορετική προσέγγιση.

Κάθε τρεις εβδομάδες μετέβαινε στο Memorial Sloan Kettering Cancer Center της Νέας Υόρκης για ενδοφλέβια χορήγηση του φαρμάκου dostarlimab, διάρκειας περίπου 45 λεπτών.

Ύστερα από μόλις τέσσερις μήνες θεραπείας, ο όγκος είχε εξαφανιστεί. Δεν χρειάστηκε επέμβαση, ούτε χημειοθεραπεία ή ακτινοθεραπεία. Η βασική παρενέργεια ήταν επινεφριδιακή ανεπάρκεια που προκαλούσε κόπωση.

«Είναι απίστευτο. Σαν επιστημονική φαντασία», λέει η ίδια.

Η θεραπεία που «ξεκλειδώνει» την άμυνα του οργανισμού

Η ανοσοθεραπεία βασίζεται στην ιδέα ότι το ανθρώπινο σώμα διαθέτει ήδη φυσικούς μηχανισμούς εντοπισμού και εξόντωσης κυττάρων που δεν ανήκουν φυσιολογικά στον οργανισμό ή έχουν υποστεί κακοήθη μετατροπή.

Ωστόσο, τα καρκινικά κύτταρα συχνά καταφέρνουν να κρύβονται, να μιμούνται υγιείς ιστούς ή να απενεργοποιούν την ανοσολογική απάντηση.

Στόχος της ανοσοθεραπείας είναι να «ξεσκεπάσει» αυτά τα κύτταρα και να ενισχύσει την ικανότητα του ανοσοποιητικού να τα αναγνωρίζει και να τα καταστρέφει.

Η Τζένιφερ Γουάργκο, καθηγήτρια χειρουργικής ογκολογίας και ερευνήτρια στο MD Anderson Cancer Center του Τέξας, περιγράφει τη σημασία της εξέλιξης αυτής με συγκίνηση: «Βλέπουμε ανθρώπους να ζουν, και να ζουν με καλή ποιότητα ζωής. Μιλάμε πλέον για θεραπείες που μπορούν να οδηγήσουν ακόμη και σε ίαση».

Οι δύο μεγάλες κατηγορίες ανοσοθεραπείας

Σήμερα, δύο από τις πιο γνωστές μορφές ανοσοθεραπείας είναι οι θεραπείες CAR-T και οι αναστολείς ανοσολογικών σημείων ελέγχου (checkpoint inhibitors).

Θεραπείες CAR-T

Στην περίπτωση αυτή, λαμβάνονται Τ-λεμφοκύτταρα από το αίμα του ασθενούς, τροποποιούνται στο εργαστήριο ώστε να αναγνωρίζουν τον καρκίνο και στη συνέχεια επανεισάγονται στον οργανισμό. Οι θεραπείες αυτές χρησιμοποιούνται ήδη με επιτυχία κυρίως σε αιματολογικούς καρκίνους.

Aναστολείς ανοσολογικών σημείων ελέγχου

Πρόκειται για φάρμακα που απενεργοποιούν τον «διακόπτη φρένου» του ανοσοποιητικού.

Ο μηχανισμός αυτός υπάρχει φυσιολογικά ώστε να αποτρέπονται υπερβολικές αντιδράσεις που θα έβλαπταν υγιείς ιστούς.

Ορισμένοι όγκοι όμως τον εκμεταλλεύονται για να περνούν απαρατήρητοι. Τα φάρμακα αυτά εμποδίζουν αυτή τη διαδικασία, επιτρέποντας στα Τ-κύτταρα να επιτεθούν στον όγκο.

Η ανακάλυψη αυτής της τεχνολογίας τιμήθηκε με Νόμπελ Ιατρικής το 2018.

Τα όρια και οι δυσκολίες

Παρά τα θεαματικά αποτελέσματα, η ανοσοθεραπεία δεν λειτουργεί σε όλους τους ασθενείς.

Συνολικά, μόνο το 20% έως 40% των ασθενών ανταποκρίνεται ουσιαστικά στις υπάρχουσες θεραπείες.

Οι λόγοι ποικίλλουν: από τη δομή του όγκου, που δυσκολεύει την πρόσβαση των ανοσοκυττάρων, έως τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ίδιου του ανοσοποιητικού συστήματος κάθε ανθρώπου.

Επιπλέον, οι παρενέργειες δεν είναι αμελητέες. Μπορεί να εμφανιστούν εξανθήματα, διάρροια, κόπωση, ενώ σε σπανιότερες περιπτώσεις φλεγμονές στο ήπαρ, την καρδιά ή τους νεφρούς.

Η εξατομικευμένη ιατρική αλλάζει τα δεδομένα

Οι επιστήμονες στρέφονται πλέον σε πιο στοχευμένες λύσεις, επιλέγοντας ποιοι ασθενείς θα ωφεληθούν περισσότερο από κάθε θεραπεία.

Στο Memorial Sloan Kettering, ερευνητές διαπίστωσαν ότι όγκοι με συγκεκριμένο γενετικό προφίλ ανταποκρίνονται εξαιρετικά στο dostarlimab.

Σε μελέτη με 117 ασθενείς που είχαν διαφορετικούς τύπους καρκίνου — μεταξύ αυτών οισοφάγου, ουροδόχου κύστης και στομάχου — 84 από τους 103 που ολοκλήρωσαν τη θεραπεία είδαν πλήρη εξαφάνιση του όγκου, ενώ μόνο δύο χρειάστηκαν στη συνέχεια χειρουργείο.

Ο Λουίς Ντίαζ, επικεφαλής ογκολογίας συμπαγών όγκων στο ίδιο κέντρο, δηλώνει: «Πρέπει να περάσουμε από τον Μεσαίωνα στη σύγχρονη εποχή. Δεν γίνεται να αφαιρούμε ορθό, στομάχι ή κύστη όταν μπορούμε να κάνουμε κάτι καλύτερο».

Βέβαια, μόλις το 5% των όγκων διαθέτει σήμερα το κατάλληλο γενετικό προφίλ για τέτοιου τύπου θεραπείες χωρίς επέμβαση.

Εμβόλια κατά του καρκίνου: Η επόμενη μεγάλη υπόσχεση

Ιδιαίτερη αισιοδοξία προκαλούν και τα θεραπευτικά εμβόλια κατά του καρκίνου.

Σε αντίθεση με τα κλασικά εμβόλια που προλαμβάνουν λοιμώξεις, αυτά στοχεύουν στην αντιμετώπιση ήδη υπάρχοντος καρκίνου.

Οι ερευνητές εκπαιδεύουν το ανοσοποιητικό σύστημα να αναγνωρίζει πρωτεΐνες που βρίσκονται στην επιφάνεια των καρκινικών κυττάρων.

Σε πρόσφατη αμερικανική μελέτη, εννέα ασθενείς με καρκίνο νεφρού έλαβαν εξατομικευμένο εμβόλιο μετά τη χειρουργική αφαίρεση του όγκου.

Όλοι εμφάνισαν ισχυρή ανοσολογική αντίδραση και παρέμειναν χωρίς καρκίνο για χρόνια.

Παρόμοια ενθαρρυντικά στοιχεία υπάρχουν και για το μελάνωμα.

Το μέλλον της ογκολογίας

Παρά την πρόοδο, οι ειδικοί τονίζουν ότι απαιτείται ακόμη πολλή δουλειά.

Πολλές ελπιδοφόρες θεραπείες δεν ξεπέρασαν ποτέ τα πρώτα στάδια κλινικών δοκιμών, ενώ ορισμένοι καρκίνοι ίσως να μην ανταποκρίνονται ποτέ πλήρως στην ανοσοθεραπεία.

Ωστόσο, για τους ασθενείς που ανταποκρίνονται, τα αποτελέσματα είναι ήδη επαναστατικά.

Η Μορίν Σιντέρις θεωρεί ότι συμμετέχει σε μια ιστορική μετάβαση: «Πηγαίνουμε προς μια εξαιρετική κατεύθυνση. Ένας γιατρός μου είπε ότι σε δέκα χρόνια η χημειοθεραπεία και η ακτινοβολία θα μοιάζουν με αφαίμαξη – τόσο ξεπερασμένες».