Του Ειρηναίου Μαράκη

Έπεσε μέρος του Φρουρίου Ιτζεδίν στο Καλάμι, παρατημένο στη φθορά του χρόνου αλλά κυρίως στην αδιαφορία των κρατικών και δημοτικών αρχών. Οι εικόνες που καταγράφουν οι φωτογραφίες της κ. Ειρήνης Καλαιτζάκη είναι συγκλονιστικές. Η εικόνα των τειχών είναι αποκαρδιωτική, ενώ η επικινδυνότητα είναι πλέον ορατή, καθώς αποκολλημένες πέτρες ενδέχεται να καταλήξουν στο οδόστρωμα, με άμεσες συνέπειες για την οδική ασφάλεια.

Σε αυτό το σημείο αξίζει να αναφέρουμε ότι τον Σεπτέμβριο του 2023, στις 27 του μήνα, το Δημοτικό Συμβούλιο Χανίων ενέκρινε κατά πλειοψηφία την παραχώρηση του Φρουρίου Ιτζεδίν από την ΕΤΑΔ στον Δήμο Χανίων, απόφαση την οποία καταψήφισα ως δημοτικός σύμβουλος, λόγω της διαφωνίας μου με την επιβολή εισιτηρίου. Η σύμβαση προβλέπει παραχώρηση για 40 χρόνια, με δυνατότητα παράτασης για άλλα 20, με σκοπό την αποκατάσταση, ανάδειξη και χρήση του μνημείου για πολιτιστικούς και μουσειακούς σκοπούς. Παράλληλα, περιλαμβάνει συμβολικό ετήσιο αντάλλαγμα, ποσοστό επί των εισιτηρίων και ρήτρα πενταετούς υλοποίησης, με εξαιρέσεις για μη υπαίτιες καθυστερήσεις. Μετά την παραχώρηση, οι διαδικασίες ωρίμανσης του έργου προχώρησαν με εξαιρετικά αργούς ρυθμούς, όπως συχνά συμβαίνει όταν πρόκειται για ζητήματα που αφορούν τη διάσωση και προστασία δημόσιων μνημείων. Συγκεκριμένα, τον Ιούνιο του 2025, παρουσία της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη, υπογράφηκε προγραμματική σύμβαση μεταξύ Δήμου Χανίων, Υπουργείου Πολιτισμού, Περιφέρειας Κρήτης και Πολυτεχνείου Κρήτης για την εκπόνηση μελετών αποκατάστασης και επανάχρησης του φρουρίου. Το έργο εντάχθηκε σε σχεδιασμό χρηματοδότησης μέσω ΕΣΠΑ, όμως μέχρι σήμερα όχι μόνο δεν έχουν ξεκινήσει οι κατασκευαστικές εργασίες, αλλά ούτε και οι βασικές, απολύτως απαραίτητες παρεμβάσεις για τη στήριξη και διάσωση του μνημείου.

Έτσι φτάσαμε στις 9 Μαΐου 2026, όταν κατέρρευσε μεγάλο τμήμα του δυτικού εξωτερικού τοίχου, επαναφέροντας με δραματικό τρόπο το ζήτημα της χρόνιας φθοράς και της ανάγκης άμεσων παρεμβάσεων. Η κατάρρευση έρχεται περίπου δυόμισι χρόνια μετά την παραχώρηση, ενώ η προγραμματική σύμβαση για τις μελέτες παραμένει ακόμη στο στάδιο της υλοποίησης, χωρίς ορατά έργα στο πεδίο.

Βέβαια, στο δημοτικό συμβούλιο εκείνης της περιόδου, τη συζήτηση μονοπώλησε η μελλοντική χρήση του μνημείου και όχι η ανάγκη άμεσης επίσπευσης των εργασιών αναστήλωσης και προστασίας του. Αναγνωρίζω ότι τότε δεν ήμουν αρκετά προετοιμασμένος ώστε να αναδείξω με την απαιτούμενη επιμονή και αυτή την κρίσιμη πλευρά του ζητήματος, πέρα από το σκέλος της εμπορευματοποίησης. Ωστόσο, έχω καθαρή τη συνείδησή μου ότι δεν συναίνεσα σε μια διαδικασία που τελικά αποδείχθηκε περισσότερο επικοινωνιακή παρά ουσιαστική για τον χανιώτικο λαό.

Το Ιτζεδίν δεν είναι ένας οποιοσδήποτε χώρος. Είναι ένα μνημείο άρρηκτα δεμένο με την ιστορία του τόπου, ένας χώρος όπου φυλακίστηκαν και μαρτύρησαν αγωνιστές για την ελευθερία και τη δημοκρατία. Γι’ αυτό και προκαλεί ακόμη μεγαλύτερη οργή το γεγονός ότι, πίσω από τις πανηγυρικές ανακοινώσεις για την παραχώρησή του, δεν υπήρξε η στοιχειώδης μέριμνα για τη διάσωσή του. Άλλωστε, η τότε καταψήφιση της παραχώρησης συνδεόταν και με τη διαφωνία ως προς την αντιμετώπιση της ιστορικότητας και της σημασίας του μνημείου με όρους πολιτικού εντυπωσιασμού.

Από την άλλη, ας είμαστε ειλικρινείς. Αν το Φρούριο Ιτζεδίν αποτελούσε τμήμα κάποιας μεγάλης ξενοδοχειακής επένδυσης από αυτές που έχουν κατακλύσει το παραλιακό μέτωπο και το κέντρο της πόλης, αν επρόκειτο για ακόμη ένα εργολαβικό σχέδιο που εξυπηρετεί τον εξευγενισμό της πόλης προς όφελος του ντόπιου και ξένου τουριστικού κεφαλαίου, ή αν συνδεόταν με τις κάθε είδους «εξυπηρετήσεις» προς την αμερικανική βάση της Σούδας, τότε οι διαδικασίες θα είχαν κινηθεί με εντελώς διαφορετική ταχύτητα. Η δημοτική διοίκηση Σημανδηράκη αποδεικνύεται ιδιαίτερα δραστήρια όταν πρόκειται να καταστρατηγήσει εργατικά δικαιώματα -όπως στην περίπτωση του ωραρίου λειτουργίας των καταστημάτων στη Δημοτική Αγορά-, να στοχοποιήσει δημοκρατικές κινήσεις και συλλογικότητες πολιτών ή να αντιμετωπίσει εχθρικά κάθε δημόσια κριτική και δημοσιογραφικό έλεγχο. Το ίδιο γρήγορα αντανακλαστικά επιδεικνύει και όταν, για λόγους πολιτικού πρεστίζ και με το βλέμμα στην επόμενη εκλογική περίοδο, επιχειρεί να φορτώσει δραστηριότητες στο πρώην στρατόπεδο Μαρκοπούλου ή να αλλοιώσει τον χαρακτήρα της Δημοτικής Αγοράς, η οποία ακόμη δεν έχει καν παραδοθεί. Αλλά για το συγκεκριμένο ζήτημα δεν έχει τοποθετηθεί ακόμα, ούτε έχει διατυπώσει μέχρι σήμερα σαφή και επίσημη θέση, σε αντίθεση με το Δημοτικό Συμβούλιο Αποκορώνου όπου αυτό έχει ήδη συμβεί.

Παρόλα αυτά, δεν πρέπει να προσπεράσουμε και τις βαρύτατες ευθύνες του Υπουργείου Πολιτισμού στο συγκεκριμένο ζήτημα. Η εικόνα εγκατάλειψης του Ιτζεδίν δεν αποτελεί αποτέλεσμα κάποιας “ατυχούς στιγμής”, αλλά συνέπεια μιας διαχρονικής πολιτικής υποχρηματοδότησης και αδιαφορίας απέναντι στα δημόσια μνημεία. Είναι η ίδια κυβερνητική λογική που, όπως και στην περίπτωση του μνημείου στον λόφο της Παπούρας στο Καστέλι Πεδιάδος, επιλέγει τις “αναπτυξιακές” προτεραιότητες και τα μεγάλα έργα εις βάρος της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Το Ιτζεδίν, άλλωστε, δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση. Αντίστοιχα φαινόμενα παρατηρούνται και σε άλλα ιστορικά μνημεία των Χανίων, όπως στα Νεώρια του ενετικού λιμανιού, στην ενετική τειχοποιία της πόλης και στο φρούριο της Πύλης της Άμμου, όπου, παρά τις επαναλαμβανόμενες εξαγγελίες και τους σχεδιασμούς αποκατάστασης, οι διαδικασίες συντήρησης και ανάδειξης προχωρούν με εξαιρετικά αργούς ρυθμούς, γεγονός που αποτυπώνει μια συνολικότερη εικόνα υποχρηματοδότησης, γραφειοκρατικών καθυστερήσεων και έλλειψης ουσιαστικής πολιτικής βούλησης από τους αρμόδιους κρατικούς φορείς και τις υπηρεσίες προστασίας μνημείων.

Όλα τα παραπάνω έρχονται μόλις λίγες ημέρες μετά την απόφαση του Κεντρικού Συμβουλίου Νεωτέρων Μνημείων, τον Απρίλιο του 2026, να γνωμοδοτήσει ομόφωνα αρνητικά σχετικά με τον χαρακτηρισμό του παλιού κτηρίου του ΙΚΑ Χανίων, στην οδό Πλουμιδάκη, ως νεότερου μνημείου. Η περίπτωση του Ιτζεδίν αποτελεί ακόμη μία επιβεβαίωση, με τον πιο οδυνηρό τρόπο, ότι η σημερινή δημοτική διοίκηση δεν αντιμετωπίζει ούτε την αρχιτεκτονική κληρονομιά ούτε την πολιτική και πολιτιστική ιστορία του τόπου ως αγαθά που αξίζουν προστασία, παρά μόνο όταν μπορούν να ενταχθούν σε έναν ευρύτερο σχεδιασμό εμπορικής αξιοποίησης και αλλοίωσης της φυσιογνωμίας της πόλης. Ακόμη και η μελλοντική ανακατασκευή των Ιταλικών Στρατώνων στην οδό Τζανακάκη παρουσιάζεται στο όνομα μιας δήθεν «σύγχρονης και λειτουργικής πόλης», δηλαδή μιας πόλης-βιτρίνας προσαρμοσμένης στις ανάγκες του τουριστικού κεφαλαίου. Την ίδια στιγμή, εργατικές γειτονιές και ολόκληρες περιοχές εκτός του τουριστικού κέντρου παραμένουν εγκαταλελειμμένες, χωρίς ουσιαστικές παρεμβάσεις και υποδομές. Ακόμη όμως και στην περίπτωση των Ιταλικών Στρατώνων δεν υπάρχει καμία ουσιαστική πρόβλεψη για άμεση συντήρηση και προστασία του κτηρίου, το οποίο παραμένει ερειπωμένο μετά την πυρκαγιά του 2018.

Σήμερα, η άμεση προτεραιότητα πρέπει να είναι η προστασία του μνημείου και η αποφυγή περαιτέρω καταρρεύσεων. Απαιτούνται άμεσα: η διάθεση έκτακτης χρηματοδότησης για τη στερέωση και υποστήριξη των ετοιμόρροπων τμημάτων, η διενέργεια ανεξάρτητου τεχνικού ελέγχου από εξειδικευμένη επιστημονική ομάδα, η επιτάχυνση των εγκεκριμένων μελετών και η έναρξη των πρώτων έργων στήριξης εντός του 2026. Παράλληλα, είναι απαραίτητη η τακτική και διαφανής ενημέρωση του Δημοτικού Συμβουλίου και των πολιτών για την πρόοδο των διαδικασιών.

Είναι κοινό μυστικό ότι τα πολιτικά σχέδια του παρόντος, όπως εκφράζονται διαχρονικά από τις δημοτικές διοικήσεις της πόλης και την κυβερνητική πολιτική, με αποκορύφωμα τη σημερινή περίοδο, έχουν αποτύχει βαθιά και έχουν ήδη απονομιμοποιηθεί στη συνείδηση του χανιώτικου λαού. Συνεπώς, η πραγματική διέξοδος δεν βρίσκεται στην επιτάχυνση των ίδιων λογικών που οδήγησαν στην εγκατάλειψη, αλλά σε μια ριζικά διαφορετική προτεραιοποίηση: δημόσια χρηματοδότηση με διαφάνεια, άμεσες παρεμβάσεις συντήρησης, συμμετοχή και έλεγχο από τους εργαζόμενους, την τοπική κοινωνία και τις κοινότητες, και σχέδιο που αντιμετωπίζει την πολιτιστική κληρονομιά ως κοινό αγαθό και όχι ως ευκαιρία εκμετάλλευσης. Μόνο έτσι μπορεί να σπάσει ο φαύλος κύκλος της φθοράς και της εγκατάλειψης που επαναλαμβάνεται ως κανονικότητα. Και αυτό είναι το πραγματικό διακύβευμα μιας δημοκρατικής κοινωνίας.

Ειρηναίος Μαράκης