Διπλωματική κρίση απειλεί να ξεσπάσει ανάμεσα σε Πολωνία και Ουκρανία, μετά την απόφαση του προέδρου της Πολωνίας Κάρολ Ναβρότσκι να αφαιρέσει από τον Ουκρανό ομόλογό του, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, την ανώτατη τιμητική διάκριση της χώρας. Η κίνηση αυτή ήρθε ως αντίδραση στη μετονομασία ουκρανικής στρατιωτικής μονάδας σε «Ήρωες του Ουκρανικού Επαναστατικού Στρατού (UPA)» – οργάνωση που ευθύνεται για σφαγές Πολωνών κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η απόφαση του Ναβρότσκι λαμβάνεται λίγες ημέρες πριν από τη διάσκεψη για την ανοικοδόμηση της Ουκρανίας στο Γκντανσκ.
«Υπό το πρίσμα της συγκατάθεσης του προέδρου Βολοντίμιρ Ζελένσκι να ονομάσει μία από τις μονάδες των Ενόπλων Δυνάμεων της Ουκρανίας “Ήρωες του UPA” (…) αποφάσισα να ανακαλέσω το Τάγμα του Λευκού Αετού από τον πρόεδρο της Ουκρανίας», ανέφερε ο Ναβρότσκι.
Από την πλευρά του, ο Ουκρανός υπουργός Εξωτερικών Αντρίι Σιμπίχα χαρακτήρισε την απόφαση «στρατηγικό λάθος». «Η απόφαση να αφαιρεθεί το Τάγμα του Λευκού Αετού από τον πρόεδρο της Ουκρανίας είναι ένα στρατηγικό λάθος του προέδρου της Πολωνίας που ωφελεί μόνο τη Μόσχα», έγραψε στο Facebook.
«Λυπούμαστε που αντί να αναζητήσει λύσεις, η πολωνική πλευρά αποφάσισε να κλιμακώσει αυτή τη σύγκρουση σε απαράδεκτο επίππεδο. Κανείς πρόεδρος άλλης χώρας δεν θα υπαγορεύσει την ιστορία μας», πρόσθεσε ο Σιμπίχα.
Ιστορικές πληγές και πολιτικές αντιδράσεις
Για πολλούς Ουκρανούς, ο UPA αποτελεί σύμβολο αντίστασης απέναντι στη Σοβιετική Ένωση. Ωστόσο, στην Πολωνία παραμένει συνδεδεμένος με τις σφαγές της Βολυνίας (1943–1945), όπου εκτιμάται ότι περίπου 100.000 Πολωνοί σκοτώθηκαν από Ουκρανούς εθνικιστές, ενώ υπήρξαν και χιλιάδες ουκρανικά θύματα αντιποίνων.
Τον Απρίλιο του 2023, η απονομή του Τάγματος του Λευκού Αετού στον Ζελένσκι από τον τότε πρόεδρο της Πολωνίας Αντρέι Ντούντα θεωρήθηκε κορυφαίο δείγμα αλληλεγγύης μεταξύ των δύο χωρών. Όμως η πρόσφατη μετονομασία της μονάδας σε UPA θεωρήθηκε προσβλητική από τον Ναβρότσκι. «Για τη συντριπτική πλειοψηφία της πολωνικής κοινωνίας, ο Ουκρανικός Επαναστατικός Στρατός παραμένει πάνω απ’ όλα μια οργάνωση που ευθύνεται για βάναυσα εγκλήματα σε βάρος των πολιτών της Δημοκρατίας της Πολωνίας κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο», ανέφερε ο Πολωνός πρόεδρος στο διάγγελμά του στην πλατφόρμα Χ.
Ο Ναβρότσκι, γνωστός για την κριτική του στάση απέναντι στο Κίεβο, είχε ταχθεί κατά της ένταξης της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ και την ΕΕ και είχε μπλοκάρει νομοσχέδιο για την παράταση της βοήθειας προς Ουκρανούς πρόσφυγες. Δεν έχει επισκεφθεί ποτέ το Κίεβο, παρά τις σχετικές προσκλήσεις.
Ο ρόλος του UPA και οι πρόσφατες κινήσεις του Κιέβου
Η ουκρανική κυβέρνηση επιμένει ότι η επιλογή του ονόματος της μονάδας δεν στρεφόταν κατά της Πολωνίας. Ο UPA υπήρξε στρατιωτικό σκέλος της Οργάνωσης Ουκρανών Εθνικιστών (OUN), που πολέμησε τον Κόκκινο Στρατό σε συνεργασία με τους ναζί, συγκρούστηκε και με την πολωνική αντίσταση, σκοτώνοντας Πολωνούς και στοχεύοντας Εβραίους πολίτες.
Ορισμένοι Ουκρανοί επέλεξαν να αντισταθούν και να πολεμήσουν τις γερμανικές δυνάμεις κατοχής και εντάχθηκαν είτε στον Κόκκινο Στρατό είτε στις άτακτες αντάρτικες μονάδες που διεξήγαγαν ανταρτοπόλεμο κατά των Γερμανών. Η πλειοψηφία όμως των Ουκρανών εθνικιστών συνεργάστηκαν με ή για τους Ναζί εναντίον των Συμμαχικών δυνάμεων.
Οι Ουκρανοί εθνικιστές ήλπιζαν ότι η ένθερμη συνεργασία θα τους επέτρεπε να επανιδρύσουν ένα ανεξάρτητο κράτος. Πολλοί ενεπλάκησαν σε μια σειρά από εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, συμπεριλαμβανομένου του Ολοκαυτώματος στην Ουκρανία και των σφαγών των Πολωνών στη Βολυνία και την Ανατολική Γαλικία.
Η εξόντωση των Εβραίων κατά τη διάρκεια του Ολοκαυτώματος στην Ουκρανία ξεκίνησε μέσα σε λίγες ημέρες από την έναρξη της ναζιστικής κατοχής.
Η Ουκρανική Βοηθητική Αστυνομία, η οποία σχηματίστηκε στα μέσα Αυγούστου του 1941, υποβοηθούμενη από το Einsatzgruppen C και τάγματα της Αστυνομίας, συγκέντρωσε Εβραίους και ανεπιθύμητους για τη σφαγή στο Μπάμπι Γιαρ, καθώς και για άλλες μεταγενέστερες σφαγές σε πόλεις και κωμοπόλεις της σημερινής Ουκρανίας, όπως το Κόλκι, το Στεπάν, το Λβιβ, το Λουτσκ και το Ζιτόμιρ.
Κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, σχηματίστηκε ο Ουκρανικός Επαναστατικός Στρατός (UPA) και πραγματοποιήθηκαν εθνοκαθάρσεις στη Βολυνία της Πολωνίας.
Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, την 1η Σεπτεμβρίου 1941, η χρηματοδοτούμενη από τους Ναζί ουκρανική εφημερίδα Volhyn έγραψε, σε ένα άρθρο με τίτλο “Zavoiovuimo misto” (Ας κατακτήσουμε την πόλη):
«Όλα τα στοιχεία που κατοικούν στη γη μας, είτε είναι Εβραίοι είτε Πολωνοί, πρέπει να εξαλειφθούν. Αυτή ακριβώς τη στιγμή επιλύουμε το εβραϊκό ζήτημα, και αυτή η επίλυση αποτελεί μέρος του σχεδίου του Ράιχ για τη συνολική αναδιοργάνωση της Ευρώπης.», «Ο κενός χώρος που θα δημιουργηθεί, πρέπει αμέσως και αμετάκλητα να γεμίσει από τους πραγματικούς ιδιοκτήτες και κυρίους αυτής της γης, τον ουκρανικό λαό».
Ενισχυμένος από τις θρησκευτικές προκαταλήψεις, ο αντισημιτισμός έγινε βίαιος τις πρώτες ημέρες της γερμανικής επίθεσης στη Σοβιετική Ένωση.
Ορισμένοι Ουκρανοί άντλησαν εθνικιστική δυσαρέσκεια από την πεποίθηση ότι οι Εβραίοι είχαν εργαστεί για Πολωνούς γαιοκτήμονες.
Οι σφαγές κρατουμένων της NKVD από τη σοβιετική μυστική αστυνομία καθώς υποχωρούσε προς τα ανατολικά αποδόθηκαν στους Εβραίους. Το αντισημιτικό ιδεολόγημα του εβραιομπολσεβικισμού παρείχε δικαιολογία για τις δολοφονίες εκδίκησης από την υπερεθνικιστική Ουκρανική Λαϊκή Πολιτοφυλακή, η οποία συνόδευε τα γερμανικά Einsatzgruppen που κινούνταν προς τα ανατολικά.
Στο Μπορισλάβ (προπολεμικό Borysław, Πολωνία, πληθυσμός 41.500), ο διοικητής των SS έδωσε σε ένα εξοργισμένο πλήθος, το οποίο είχε δει πτώματα ανδρών δολοφονημένων από την NKVD εκτεθειμένα στην πλατεία της πόλης, 24 ώρες για να δράσει όπως επιθυμούσε εναντίον των Πολωνοεβραίων, οι οποίοι εξαναγκάστηκαν να καθαρίσουν τα νεκρά σώματα και να χορέψουν, και στη συνέχεια δολοφονήθηκαν με χτυπήματα από τσεκούρια, σωλήνες κ.λπ.
Το ίδιο είδος μαζικών δολοφονιών έλαβε χώρα στο Μπρζεζάνι. Κατά τη διάρκεια των πογκρόμ του Λβιβ, 7.000 Εβραίοι δολοφονήθηκαν από Ουκρανούς εθνικιστές, με επικεφαλής την Ουκρανική Λαϊκή Πολιτοφυλακή. Ακόμη και το 1945, Ουκρανοί μαθητές εξακολουθούσαν να συγκεντρώνουν και να δολοφονούν Εβραίους.
Τον Μάιο, η Ουκρανία επαναπάτρισε και ενταφίασε στο «Πάνθεον Εθνικών Ηρώων» τα λείψανα του εθνικιστή ηγέτη Αντρίι Μέλνικ, παρουσία του Ζελένσκι. Ο Μέλνικ υπήρξε επικεφαλής παρακλαδιού της OUN του Στεπάν Μπαντέρα, οργάνωσης που συνεργάστηκε με τη ναζιστική Γερμανία και συμμετείχε στο Ολοκαύτωμα. Ο Ζελένσκι έχει ανακοινώσει σχέδια επαναπατρισμού και άλλων «Ουκρανών ηρώων», όπως του Γιεβχέν Κονοβάλετς και του ίδιου του Μπαντέρα.
Ανοιχτές πληγές και πολιτικές ισορροπίες
Το Κίεβο έχει ζητήσει συγγνώμη για τις σφαγές των Πολωνών από τον UPA, αλλά αρνείται τον χαρακτηρισμό «γενοκτονία» που υιοθέτησε το 2016 το πολωνικό κοινοβούλιο. Το 2025 οι δύο χώρες ξεκίνησαν ξανά τις εκταφές θυμάτων των σφαγών της Βολυνίας, σε μια προσπάθεια ιστορικής συμφιλίωσης.
Η νέα κρίση προκάλεσε αντιδράσεις σε όλο το πολιτικό φάσμα της Πολωνίας. Ο πρωθυπουργός Ντόναλντ Τουσκ χαρακτήρισε την απόφαση του Ζελένσκι «ανησυχητική» και κάλεσε τους δύο προέδρους «να βρουν έναν καλύτερο τρόπο από την ανταλλαγή πληγμάτων». Παράλληλα, υπογράμμισε ότι η στήριξη της Ουκρανίας στον πόλεμο κατά της Ρωσίας παραμένει προς το συμφέρον της Πολωνίας.
Η κοινή γνώμη και οι πρόσφυγες
Στην Πολωνία διαμένουν περίπου 1 εκατομμύριο Ουκρανοί πρόσφυγες, σύμφωνα με την Eurostat. Δημοσκόπηση της Onet.pl έδειξε ότι το 65% των Πολωνών θεωρεί πως η απόφαση του Ζελένσκι θα έχει αρνητική επίδραση στις σχέσεις των δύο χωρών. Σε παλαιότερη έρευνα, σχεδόν οι μισοί Πολωνοί υποστήριζαν τη φιλοξενία Ουκρανών, ποσοστό που έχει μειωθεί αισθητά από το 94% που καταγραφόταν αμέσως μετά τη ρωσική εισβολή.
Το ξέρουμε…
Το να βλέπετε αυτά τα μηνύματα μπορεί να είναι κουραστικό. Και να είστε σίγουροί ότι ούτε κι εμείς βρίσκουμε κάποια ευχαρίστηση από το να τα γράφουμε... Όμως αυτό το μήνυμα δεν αφορά εμάς. Αφορά κάτι πολύ πιο σημαντικό: την επιβίωση της ανεξάρτητης, μαχητικής δημοσιογραφίας στην Kρήτη.
Η στήριξη σας είναι σημαντική γιατί μας επιτρέπει να:
- - Κάνουμε ρεπορτάζ χωρίς φόβο και εξαρτήσεις. Κανείς δεν μας υπαγορεύει τι να πούμε ή τι να αποσιωπήσουμε.
- - Κρατάμε τη δημοσιογραφία μας προσβάσιμη σε όλους, ακόμη και σε αυτούς που δεν έχουν την ικανότητα να πληρώσουν. Χωρίς paywall, χωρίς προνόμια μόνο για όσους έχουν την οικονομική δυνατότητα.
Η απλή αλήθεια είναι ότι τα έσοδα διαρκώς συρρικνώνονται. Αν πιστεύετε ότι μια πραγματικά ελεύθερη ενημέρωση είναι ζωτικής σημασίας για τη δημοκρατία και τον έλεγχο της εξουσίας, τότε δώστε μας τη δύναμη να συνεχίσουμε.
Σας ευχαριστούμε θερμά.
