Η εκλογική δυναμική της Εναλλακτικής για τη Γερμανία (AfD), η οποία αποτυπώθηκε πρόσφατα με ποσοστά της τάξης του 44%, δεν συνιστά ένα συγκυριακό φαινόμενο διαμαρτυρίας, αλλά το αποτέλεσμα μιας βαθιάς κοινωνικής και οικονομικής μετατόπισης των ψηφοφόρων.

Σε αναλυτική παρέμβασή του, ο ερευνητής στο Πανεπιστήμιο Mondragon (Mondragon Unibertsitatea) και διδάκτωρ Αναπτυξιακών Σπουδών, Χουλέν Μπολαΐν (Julen Bollain), αποδομεί τα δημογραφικά και ταξικά χαρακτηριστικά της εκλογικής βάσης του κόμματος, υποστηρίζοντας ότι η κατανόηση των εξελίξεων στη Γερμανία και στην Ευρώπη προϋποθέτει την εξέταση των κοινωνικών ομάδων που βρίσκονται πίσω από αυτά τα ποσοστά.

Σύμφωνα με την ανάλυσή του, η άκρα δεξιά επιτυγχάνει πρωτοφανή διείσδυση στα παραδοσιακά εργατικά στρώματα και στους πολίτες που βιώνουν οικονομική δυσχέρεια, την ώρα που η ιστορική μνήμη του πολέμου και του ναζισμού λειτουργεί ως το μοναδικό ανάχωμα στις μεγαλύτερες ηλικιακές ομάδες, φέρνοντας τις προοδευτικές πολιτικές δυνάμεις αντιμέτωπες με ένα ιστορικό αδιέξοδο.

Η κυριαρχία στα λαϊκά στρώματα και το εκπαιδευτικό χάσμα

Στην ανάλυσή του για τη σύνθεση του εκλογικού σώματος του AfD, ο κ. Μπολαΐν εστιάζει πρωτίστως στους κοινωνικοοικονομικούς δείκτες, οι οποίοι καταδεικνύουν ότι το κόμμα αντλεί την κύρια ισχύ του από τα πιο ευάλωτα παραγωγικά τμήματα της κοινωνίας.

Όπως επισημαίνει, το AfD εξασφαλίζει το 61% των ψήφων μεταξύ των εργατών, επιβεβαιώνοντας τη μαζική μετατόπιση της εργατικής τάξης προς τις θέσεις του. Παράλληλα, η εκπαιδευτική διαστρωμάτωση αποκαλύπτει μια έντονη πόλωση: το κόμμα συγκεντρώνει το 57% των πολιτών με βασική εκπαίδευση, έναντι μόλις 31% μεταξύ των κατόχων τίτλων τριτοβάθμιας εκπαίδευσης.

Η σύνδεση με το αίσθημα της οικονομικής επισφάλειας είναι ακόμη πιο ευθεία, καθώς το 65% όσων δηλώνουν ότι βρίσκονται σε κακή οικονομική κατάσταση επιλέγουν το AfD. Στο πεδίο των φύλων, παρότι καταγράφεται παραδοσιακό προβάδισμα στους άνδρες με 50%, η απήχηση στις γυναίκες κινείται επίσης σε ιδιαίτερα υψηλά επίπεδα, φτάνοντας το 40%.

Το χάσμα γενεών, η μνήμη του ναζισμού και η καθίζηση των σοσιαλιστών

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει ο ερευνητής στις ηλικιακές διαφοροποιήσεις, εντοπίζοντας ένα σαφές χάσμα που συνδέεται άμεσα με την εγγύτητα στα ιστορικά τραύματα του 20ού αιώνα:

«Ένα ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο είναι ότι, μεταξύ των ατόμων άνω των 70 ετών —της γενιάς που βρίσκεται πιο κοντά στη μνήμη του ναζισμού και του πολέμου— το AfD υποχωρεί στο 31%, δηλαδή 22 ποσοστιαίες μονάδες λιγότερο από ό,τι στην ηλικιακή ομάδα 35-44 ετών».

Την ίδια στιγμή που η άκρα δεξιά εδραιώνεται στους παραγωγικούς πολίτες μέσης ηλικίας, οι παραδοσιακοί εκφραστές της σοσιαλδημοκρατίας καταγράφουν δραματική υποχώρηση στους κοινωνικά αδύναμους. Όπως τονίζει ο κ. Μπολαΐν:

«Η άκρα δεξιά καταφέρνει να μετατρέψει τη δυσαρέσκεια, την οικονομική ανασφάλεια και την αποξένωση σε ψήφους. Και εν τω μεταξύ, μεταξύ εκείνων που δηλώνουν ότι βρίσκονται σε χειρότερη οικονομική κατάσταση, μόλις το 3% ψηφίζει το σοσιαλιστικό κόμμα».

Η επισφάλεια ως πολιτική ταυτότητα και η πρόκληση για την ευρωπαϊκή πολιτική

Στο καταληκτικό σκέλος της παρέμβασής του, ο Χουλέν Μπολαΐν χτυπά τον κώδωνα του κινδύνου για τη στρατηγική που ακολουθεί η προοδευτική παράταξη, τονίζοντας τον μηχανισμό με τον οποίο η κοινωνική απογοήτευση κεφαλαιοποιείται πολιτικά:

«Το AfD κάνει κάτι που θα έπρεπε να ανησυχεί ιδιαίτερα την αριστερά: μετατρέπει την επισφάλεια, τη ματαίωση και την αποξένωση σε πολιτική ταυτότητα και ψήφους. Κι αν δεν καταφέρουμε να δώσουμε μια συλλογική απάντηση στην υπάρχουσα κοινωνική δυσαρέσκεια, πάντα εμφανίζεται κάποιος πρόθυμος να τη μετατρέψει σε φόβο, μίσος και αποδιοπομπαίους τράγους. Και εκεί μας κερδίζουν, γιατί κινούνται σαν το ψάρι στο νερό».