Του Παναγιώτη Ι. Αντωνακάκη

Η Κάντανος, ιστορική πρωτεύουσα του Δήμου Καντάνου Σελίνου έχει όνομα προελληνικό ή δωρικής προέλευσης και προέρχεται από τη λέξη «Καντανία» που σημαίνει πόλη της νίκης ή από το «Κάντορες» που σημαίνει οι κρατούντες. Πολλοί ισχυρίζονται ότι είναι μία από τις 100 πόλεις της Κρήτης που αναφέρονται στη δεύτερη ραψωδία του Ομήρου «..τε, πόλεις εὖ ναιετοώσας, ἄλλοι θ᾽ οἳ Κρήτην ἑκατόμπολιν ἀμφενέμοντο” Άκμασε τα Ελληνιστικά, τα Ρωμαϊκά και Βυζαντινά Χρόνια και αργότερα κατά την Ενετοκρατία και την Τουρκοκρατία.

Περισσότερο γνωστή είναι στο ευρύ κοινό για την καταστροφή της από τα Γερμανικά στρατεύματα στις 3 Ιουνίου 1941, λίγα δε έχουν γραφτεί για τα ιστορικά γεγονότα που προηγήθηκαν. Για να θυμούνται οι παλαιότεροι και να μαθαίνουν οι νεώτεροι αισθάνομαι την ανάγκη να γράψω το παρόν άρθρο βασιζόμενος σε γραπτές αναφορές της εποχής και στην προφορική παράδοση των προγόνων μας.

Την Τρίτη 20 Μαΐου 1941 και ώρα 7.00 το πρωί οι Γερμανοί  εξαπέλυσαν επίθεση στην Κρήτη. Μετά την πτώση του αεροδρομίου του Μάλεμε οι Γερμανοί θέλησαν να καταλάβουν την Παλαιόχωρα με σκοπό να εμποδίσουν πιθανές συμμαχικές ενισχύσεις από αυτήν. Ακολούθησαν μάχες μεταξύ Ταυρωνίτη και  Βουκολιών στις 21 και  22 Μαΐου 1941. Το βράδυ της Πέμπτης 22 Μαΐου ο Αντισυνταγματάρχης Σειραδάκης, ο οποίος τελούσε εν αποστρατεία, αλλά λίγο πριν την έναρξη της μάχης της Κρήτης ορίστηκε  υπεύθυνος για την οργάνωση πολιτοφυλακής στο Σέλινο, οργάνωσε σύσκεψη των Σελινιωτών στο λόφο Σεράγιο της Καντάνου, μπροστά από το Δημοτικό Σχολείο του χωριού.

Ο Σειραδάκης  που είχε σταλεί και νωρίτερα στην Κάντανο (20-5-1941)  για να οργανώσει  την πολιτοφυλακή αντίστασης κατά των Γερμανών, εκτιμώντας τα νέα δεδομένα, προειδοποίησε τους κατοίκους για τη δυσμενή κατάσταση και τους τόνισε το ενδεχόμενο να καταστραφεί η Κάντανος, αν αντισταθούν οι κάτοικοι στο Γερμανικό στρατό.  Οι παρευρισκόμενοι, οι περισσότεροι δε Καντανιώτες,  απάντησαν ομόφωνα ότι προτιμούν την ελευθερία και την τιμή της επαρχίας αδιαφορώντας, για την καταστροφή της Καντάνου, πού όπως παρουσίασαν τα ιστορικά γεγονότα ακολούθησε. Κατά τη διάρκεια της ίδιας νύχτας ο Σειραδάκης εξέδωσε διαταγή επιχειρήσεων ορίζοντας ως κύρια γραμμή αντιστάσεως τη γραμμή Ξερόκαμπος- Αγριομέλισσα – Υψώματα Νεροσπήλιο έως τη θέση Βοσκού του Αποπηγαδιού.

Το πρωί της Παρασκευής 23 Μαΐου 1941 γύρω στις 10.30 μια εμπροσθοφυλακή Γερμανών μοτοσικλετιστών προχώρησε προς την Κάντανο και έφτασε έως τη γέφυρα «Ανισαράκι» . Οι Καντανιώτες συνεπικουρούμενοι από κατοίκους των  γειτονικών χωριών και τους άντρες της χωροφυλακής τους πυροβόλησαν και τραυμάτισαν ένα. Οι Γερμανοί μη ξέροντας το μέγεθος των αμυνόμενων υποχώρησαν προς τα Φλώρια. Εκεί ενώθηκαν με το υπόλοιπο τμήμα στο χώρο ανάμεσα στα κτήρια του δρόμου και το σχολείο.

Οι  συμπατριώτες μας τους επιτέθηκαν από τους γειτονικούς λόφους με κυνηγετικά ή απαρχαιωμένα όπλα, τα περισσότερα από την εποχή της Τουρκοκρατίας. Οι Γερμανοί οχυρώθηκαν στο κτήριο που υπήρχε στο σημείο που είναι σήμερα το Γερμανικό μνημείο.  Η μάχη κράτησε έως το απόγευμα σύμφωνα με την αφήγηση του Αντώνη Μπιτζάνη. Οι Γερμανοί έχασαν σύμφωνα με την αναφορά του Σειραδάκη,  που έδωσε στη συνέχεια εντολή ταφής τους, 19 στρατιώτες και οι Κρητικοί 3.

Μόνο ένας Γερμανός στρατιώτης κατάφερε να διαφύγει εκμεταλλευόμενος το σκοτάδι. Η σημασία της πρώτης αυτής μάχης ήταν μεγάλη για τη συνέχεια,  γιατί εφοδίασε τους συμπατριώτες μας με λίγα σύγχρονα όπλα και ένα πολυβόλο το οποίο επισκεύασε ο Γεώργιος Κωστάκης ο οποίος το χρησιμοποίησε αποτελεσματικά τις επόμενες ημέρες στη μάχη του Φαραγγιού της Καντάνου.

Την ώρα που διεξάγονταν η μάχη στα Φλώρια μια δεύτερη Γερμανική δύναμη από 22 άντρες εντοπίστηκε να προχωρά  από τα Μεσαύλια νότια  για ενίσχυση τους.  Στη θέση Αγριμοκεφάλα διεξήχθη μάχη εκ του συστάδην.

Αρχικά οι Γερμανοί εκτιμώντας ότι οι Κρητικές δυνάμεις ήταν μεγάλες κατέθεσαν τα όπλα και σήκωσαν τα χέρια για να παραδοθούν. Βλέποντας στη συνέχεια ότι αυτό δεν ευσταθούσε ξαναπήραν τα όπλα και πολέμησαν. Στη μάχη που ακολούθησε σκοτώθηκαν όλοι εκτός από έξι που παραδόθηκαν και μεταφέρθηκαν αιχμάλωτοι στο Σάσαλο. Αφέθηκαν δε ελεύθεροι μετά την κατάληψη του Νομού Χανίων από τους Γερμανούς.

Σύμφωνα με το Σειραδάκη (Χανιώτικα Νέα 25-5-2009)  «Λάφυρα κατά την ανωτέρα µάχην των Φλωρίων επήραν δύο πολυβόλα οκτώ οπλοπολυβόλα και 9 τουφέκια, ένα ασύρµατον, αρκετές χειροβοµβίδες και µερικάς χιλιάδες φυσιγγίων, εις δε την µάχην παρά τα Μεσαύλια επήραν οι πολεµισταί µας έτερα δύο πολυβόλα, 14 οπλοπολυβόλα, και οκτώ(8) όπλα, αρκετά περίστροφα και πολύ περισσότερα φυσίγγια έγγραφα, χάρτας, πηξίδας και διάφορα άλλα στρατιωτικά αντικείµενα και τα σηµαίας των δύο αποσπασµάτων.»

Το  Σάββατο 24 Μαΐου οι Καντανιώτες και οι κάτοικοι των γειτονικών χωριών,  ταμπουρώθηκαν στις κορυφές των λόφων μέσα στο φαράγγι της Καντάνου και ειδικότερα νοτιοανατολικά της μεγάλης στροφής κοντά στη διασταύρωση του δρόμου προς τη Σπίνα. Ο Σειραδάκης κατά την αφήγηση του τοποθέτησε το στρατηγείο του πάνω από το Νεροσπήλιο σε θέση που είχε καλή ορατότητα για να παρακολουθεί την εξέλιξη της μάχης.   Κατά τις 10 το πρωί, μεγάλες μηχανοκίνητες Γερμανικές δυνάμεις, αποτελούμενες από 1000 άντρες κατ’ εκτίμηση της τηλεφωνήτριας των Φλωρίων, κ. Φραγκιαδάκη,  που ενημέρωσε σχετικά το Σειραδάκη, με όλμους και βαριά πολυβόλα εισήλθαν στο φαράγγι της Καντάνου προσπαθώντας να κάμψουν την αντίσταση των Κρητικών.

Όλες οι προσπάθειες τους αποκρούστηκαν. Σε αυτό συνέβαλε σε μεγάλο βαθμό η αποτελεσματική χρήση του οπλοπολυβόλου που είχε πάρει την προηγούμενη μέρα από τους Γερμανούς ο Γιώργος Κωστάκης ο οποίος είχε ταμπουρωθεί  πάνω από το Βαθύλακο, πίσω από κάτι βράχους που είχαν τέτοιο σχήμα που έμοιαζαν σαν φυσικό πολυβολείο. Οι Γερμανοί ζητούν νέες ενισχύσεις. Προς βοήθεια τους καταφτάνει διά μοτοσυκλετών ένας νέος λόχος ενώ πλέον των 100 αεροπλάνων παρουσιάζονται και σφυροκοπούν τις θέσεις των αμυνομένων. Η μάχη κράτησε ως το βράδυ χωρίς να καταφέρουν οι Γερμανοί να διασπάσουν την αντίσταση των Κρητικών. Κατά τη δύση του ηλίου, οι Γερμανοί εκμεταλλευόμενοι και την  έλλειψη πυρομαχικών των αμυνομένων  κινούμενοι πλευρικά κατάφεραν να καταλάβουν τις θέσεις Νεβέλα και Αγριομέλισσα.

Την επόμενη μέρα Κυριακή 25 Μαΐου οι Γερμανοί με πολυβόλα ακροβολίστηκαν στους γύρω λόφους και ανάγκασαν τους δικούς μας να υποχωρήσουν οι οποίοι δεν μπορούσαν πλέον να αντιμετωπίσουν  την τόσο ισχυρή Γερμανική δύναμη πυρός αλλά και εξαιτίας εξαντλήσεως των πυρομαχικών που διέθεταν. Χαρακτηριστικά αναφέρεται ότι είναι ζήτημα αν μεταξύ δέκα πολεμιστών υπήρχε έστω και ένας που να έχει έστω και 1-5 φυσίγγια. Μόνο λίγες μικρές μονάδες που έφτασαν είχαν ελάχιστα και βοήθησαν στην απαγκίστρωση των υπολοίπων.  Οι Γερμανοί μπήκαν στην Κάντανο γύρω στις 12.30 το πρωί και χτύπησαν την καμπάνα του Αγίου Νικολάου ως σημείο κατάληψης της Καντάνου.

Πυρπόλησαν μερικά σπίτια και σκοτώνοντας λίγους ηλικιωμένους που βρήκαν στο πέρασμα τους προχώρησαν προς Παλαιόχωρα. Κατά την πορεία αυτή στις 25 και 26 του Μάη δέχτηκαν ορισμένα χτυπήματα από ένοπλους πατριώτες των γειτονικών χωριών.

«Κατ’ επίσηµον αφήγισιν του διερµηνέως των Γερµανών Σέκτερ οι νεκροί των Γερµανών εις το Φαράγγι της Κανδάνου ήσαν περί τους εκατόν πεντήκοντα (150). Το τοιούτον βεβαιούν και οι κάτοικοι Βουκολιών που καθ’ όλην την ηµέραν του Σαββάτου 24ην Μαΐου έβλεπον να διέρχωνται κατάφορτοι µοτοσυκλέται µε φορτωµένα πτώµατα Γερµανών στρατιωτών. Πόσους τραυµατίας έσχον οι Γερµανοί κατά την µάχην ταύτην µας είναι αδύνατον να γνωρίζωµεν».

Στις 3 Ιουνίου 1941  ένας Γερμανικός λόχος με διοικητή το λοχαγό Νίμβερ εξανάγκασε με τη βία το γιατρό κ. Παπαδαντωνάκη Ευάγγελο (κατά την αναφορά του Σειραδάκη)  που ήξερε Γερμανικά να καλέσει με τηλεβόα τους κατοίκους της Καντάνου να επιστρέψουν στα σπίτια τους λέγοντας ότι δεν θα τους πειράξουν. Οι Καντανιώτες υποψιασμένοι τι τους περίμενε δεν έπεσαν στην παγίδα αλλά παρακολουθούσαν τους Γερμανούς από τα γειτονικά βουνά. Ο Γερμανός Διοικητής αφού στάθηκε προσοχή,  χαιρέτησε ναζιστικά και διάβασε τη διαταγή του στρατηγού των Γερμανικών δυνάμεων στην Κρήτη, που συνοψίζεται στη φράση «Η Κάνδανος να καταστραφεί, οι κάτοικοι να εξοντωθούν». Τότε κατέστρεψαν συθέμελα το χωριό βάζοντας φωτιά στα σπίτια και ανατινάζοντας με δυναμίτη τα πιο γερά.

Η ατμόσφαιρά γέμισε από καπνούς κυρίως από τις μεγάλες ποσότητες ελαιολάδου που ήταν αποθηκευμένες στα σπίτια. Το ελαιουργείο του χωριού αναφέρεται ότι κάπνιζε ένα μήνα. Σκότωσαν δε και πέντε ανήμπορους γέρους, τον ένα δε που ήταν ανάπηρος τον έκαψαν μέσα στο σπίτι του ζωντανό. Μετά την καταστροφή της Καντάνου άφησαν ως γραπτά μνημεία δύο ξύλινες πινακίδες στις εισόδους του χωριού, κάτι που δεν έγινε σε κανένα άλλο σημείο της Ευρώπης. Η μία ήταν γραμμένη σε μια ξύλινη πόρτα και σώζεται αναγράφοντας στα Ελληνικά και Γερμανικά  «ΩΣ ΑΝΤΙΠΟΙΝΟΝ ΤΩΝ ΑΠΩ ΟΠΛΙΣΜΕΝΩΝ ΠΟΛΙΤΩΝ ΑΝΔΡΩΝ ΚΑΙ ΓΥΝΑΙΚΩΝ ΕΚ ΤΩΝ ΟΠΙΣΘΕΝ ΔΟΛΟΦΟΝΗΘΕΝΤΩΝ ΓΕΡΜΑΝΩΝ ΣΤΡΑΤΙΩΤΩΝ ΚΑΤΕΣΤΑΦΗ Η ΚΑΝΤΑΝΟΣ». Η δεύτερη γραμμένη στο μαυροπίνακα του σχολείου η οποία δεν σώζεται έγραφε πάλι στις δύο γλώσσες το κείμενο «Διά την κτηνώδη δολοφονίαν Γερμανών αλεξιπτωτιστών αλπινιστών και του Μηχανικού από άνδρας γυναίκας παιδιά και παπάδες μαζύ και διότι ετόλμησαν να αντισταθούν κατά του Μεγάλου Ράιχ κατεστράφη την 3-6-1941 η Κάνδανος εκ θεμελίων δια να μη επανοικοδομηθή πλέον ποτέ».

Οι Γερμανοί απαγόρευσαν την επανοικοδόμηση της Καντάνου οπότε οι Καντανιώτες φιλοξενήθηκαν στα γειτονικά χωριά. Φρόντισαν κατά την αφήγηση του παππού μου να εφοδιαστούν με νέες ταυτότητες από τις γειτονικές κοινότητες. Το μοναδικό κτήριο που επέτρεψαν να ξαναχτιστεί και να λειτουργήσει ήταν το ελαιουργείο για να μπορούν να παίρνουν το λάδι. Το κτήριο αυτό σώζεται και σήμερα απέναντι από τη διασταύρωση για τα Τεμένια. Το 1943 θέλοντας να φτιάξουν ένα μνημείο για την καταστροφή της Καντάνου έφεραν μια νέα μαρμάρινη πλάκα που σώζεται ως σήμερα και αναγράφει στις δύο γλώσσες «Εδώ υπήρχε Η ΚΑΝΔΑΝΟΣ Κατεστράφη προς εξιλασμόν της δολοφονίας 25 Γερμανών Στρατιωτικών»

Μα η Κάντανος εχτίστηκε καλύτερα, από πρώτα όπως γράφει η λαϊκή μούσα στο γνωστό ριζίτικο τραγούδι.