Της Ιωάννας Σφακιανάκη / Δημητριάδου *

Της Ιωάννας Σφακιανάκη/ Δημητριάδου

Παιδιά κ ίντα’ ‘ν’ η μαζωξιά στον Σφακιανό τον κάμπο,
στην Παναγιά την Θυμιανή πού ‘ναι τση Κομητάδες;
Σύναξη κάνου οι γ-αρχηγοί, χιλιάδες οπλοφόροι
κι ορκίζουνται στην Παναγιά στον πόλεμο να μπούσι,
φωθιά να βάλουν στην Τουρκιά….

Η μονή της Παναγίας Θυμιανής βρίσκεται στην περιφέρεια του χωριού Κομιτάδες Σφακίων, στην περιοχή Θυμέ Αρμί, κι αποτελεί μια από τις ιστορικότερες τοποθεσίες στην Κρήτη. Η τοποθεσία κατέχει εξέχουσα θέση στην Κρητική Ιστορία, καθώς εκεί συντελέστηκαν κομβικά γεγονότα για την εξέλιξη του νησιού. Εκεί υψώθηκε το λάβαρο της Επανάστασης των Σφακίων την 25^η Μαρτίου του 1770 και ορκίστηκαν οι οπλαρχηγοί, με πρωτεργάτη τον Ιωάννη Δασκαλογιάννη.

Για τους Σφακιανούς θεωρείται σεβαστός και ιερός τόπος, από την αρχή της κτήσης της, μιας και εκεί γίνονταν πάντα οι Επαναστατικές Συνελεύσεις. Εκεί έδρευε η Καγκελαρία της Κρήτης, με το σημαντικό έργο στην διοργάνωση των αγώνων, τον εφοδιασμό των οπλαρχηγών με όπλα και πολεμοφόδια, την προστασία του άμαχου πληθυσμού, την διενέργεια εράνων και την ίδρυση νοσοκομείου στο Λουτρό Σφακίων κατά τους απελευθερωτικούς αγώνες. Εκεί είχε έδρα κάποια περίοδο και η προσωρινή κυβέρνηση της Κρήτης.

Ο ναός που είναι αφιερωμένος στο Γενέθλιον της Θεοτόκου, βρίσκεται στον ίδιο τόπο από την Ενετοκρατία και καταστράφηκε αρκετές φορές από τους κατακτητές. Ο πρώτος μονόχωρος ναός είχε ξύλινη στέγη και υπήρχε πιθανόν ήδη από τον 15ο αιώνα, καθώς δεν υπάρχουν πληροφορίες για τον ακριβή χρόνο ίδρυσης, ενώ πιστεύεται ότι έφερε τοιχογραφίες. Αναπτύχθηκε επί ενετοκρατίας, τότε που οι «Γαληνότατη Δημοκρατία» είχε καταργήσει την Αρχιεπισκοπή Κρήτης και τους Ορθοδόξους 17 Επισκόπους και ο μόνος Ορθόδοξος Επίσκοπος ήταν αυτός του Φοίνικα (στο Λουτρό). Δεν εθεωρείτο Σταυροπηγιακός Ναός, διότι δεν έγινε με άδεια του Πατριάρχη, αλλά με την άδεια του Επισκόπου Φοίνικος.

Γνωστή και ως «Αγία Λαύρα της Κρήτης», καθώς εκεί κηρύχθηκε η επανάσταση του 1821 στην Κρήτη, η Μονή πήρε (σύμφωνα με την παράδοση) το όνομά της από το σημείο στο οποίο βρέθηκε η εικόνα της Παναγίας, ανάμεσα σε θυμάρια. Ο Νικ. Τωμαδάκης γράφει ( Παναγία η ) Ευφημιανή* > Θημιανή ( Σφακιά ) και ίσως το όνομα της Αγίας Ευφημιανής το έδωσε ο πρώτος Ενετός κτήτωρ. Ο δε Νικ. Ψιλάκης, ο Πάρ. Κελαϊδής κ.ά. γράφουν Παναγία Θυμιανή. Μια άλλη εκδοχή είναι ότι το  όνομα της προέρχεται από το τοπωνύμιο της περιοχής που οι Σφακιανοί ονομάζουν Θυμέ, η περιοχή είναι κατάφυτη από θυμάρια. Ενώ ο αείμνηστος Σφακιανός συγγραφέας Γιάννης Πολυράκης έλεγε, πως το όνομα της, προέρχεται επειδή ο κτήτορας του πρώτου κλίτους καλόγερος ονομαζόταν Θυμιανός, ή από το ευωδιαστό θυμίαμα ενός άϋλου γέρου που εμφανιζόταν από καιρό σε καιρό για να θυμιάσει την εικόνα της Παναγίας. Πολλοί οι θρύλοι που συνοδεύουν την μακραίωνη ιστορία της.

Ο λαός των Σφακίων πάντα πίστευε πως η Παναγία η Θυμιανή τους προειδοποιεί όταν είναι να πλήξει κάποια συμφορά την επαρχία με διάφορα σημάδια. Άλλοτε να  δακρύζει η εικόνα της, άλλοτε να βαρούν τα σημαντήρια της ή κάποιο άλλο σημάδι το οποίο κατά τον ιστορικό Γρ. Παπαδοπετράκη βεβαιώνεται  “παρά πολλών αξιοπίστων…” και όχι μόνο από την παράδοση του θρύλου. Λέγεται ακόμα, πως συχνά κάνει θαύματα στους βοσκούς που τάζονται στη Χάρη της και γι’ αυτό οι κτηνοτρόφοι συχνά ευλογούν τα ζώα τους στον Ιερό ναό. Τα παλληκάρια των Σφακιών από την θαυματουργή εικόνα της έπαιρναν δύναμη, εκεί έδιναν τον όρκο πίστεως και αφοσίωσης στον αγώνα, εκεί ευλογούσαν τα άρματα τους πριν ριχτούν στις μάχες κατά τους αγώνες για την λευτεριά του νησιού μας.

Μα στην Παναγιά τη Θυμιανή ορκίζονταν και οι ζωοκλέφτες. Πολλοί Σφακιανοί επί Τουρκοκρατίας ήτανε  συστηματικοί ζωοκλέφτες όπου πήγαιναν στα Κατωμέρια και άρπαζαν ολόκληρα τα κοπάδια των Τούρκων. Μετά την τουρκοκρατία η ζωοκλοπή έγινε επάγγελμα για ορισμένους, σε βάρος των συμπατριωτών τους, κι αυτό έδωσε αφορμή μια Κυριακή του 1930 να συναχτούν στη Θυμιανή οι άρχοντες του τόπου για να ορκίσουν στην Παναγία τους Σφακιανούς από 17 μέχρι 77 ετών. Τους όρκισε ο Επίσκοπος Κρήτης, Βασίλειος Μαρκάκης* στο να μη κλέβουν μα και να μαρτυρούνε ότι πέφτει στην αντίληψή τους σχετικά με τη ζωοκλοπή. Αφού εθεωρείτο θαυματουργή εκκλησία η Παναγία Θυμιανή, σε αυτή πήγαιναν να ξεκαθαριστούν μεταξύ τους αυτοί που τους υποψιάζονταν. Εκεί παίρνανε τον όρκο πως δεν το έκαναν ή πως θα φέρουν πίσω τα κλεμμένα ζώα για να λήξει η έχθρα.

Κατά την επανάσταση του Δασκαλογιάννη το 1770 η Παναγία η Θυμιανή έπαιξε σημαντικό ρόλο μιας κι εκεί έγινε η πρώτη συνέλευση που πάρθηκε η απόφαση για την επανάσταση. Στη συνέχεια όμως καταστράφηκε από τους Οθωμανούς προφανώς για αντεκδίκηση και αργότερα ξανακτίστηκε δίκλιτος ναός αφιερωμένος στην Γέννηση της Παναγίας και στην Αγία Τριάδα.

Μια θαυματουργή εικόνα της Παναγίας αύξησε σύντομα την φήμη και την περιουσία της. Ο κόσμος στην ανάγκη του, αφιέρωνε στην Παναγία ότι πολυτιμότερο είχε, και η Μονή δεν άργησε να αποκτήσει μια σημαντική περιουσία. Σύντομα κατοικήθηκε από λίγους μοναχούς. Χτίστηκαν κελιά, απέκτησε καλόγερους, έγινε μοναστήρι. Ένα κοινόβιο μοναστήρι που δεν είχαν οι καλόγεροι δική τους ιδιοκτησία. Πολλοί προύχοντες και μη, άφησαν χρήματα ή κτήματα, ελιές, αμπέλια κλπ. και διάφορα αφιερώματα στη Μονή η οποία απέκτησε αίγλη και δύναμη.

Περιουσίες είχε ακόμα και στη μακρινή Ιεράπετρα, στον Σίβα Πυργιωτίσσης, στον Εμπρόσνερο και σε πολλά χωριά των Σφακίων. Στα Σφακιά είχε 1.000 ελιές, αμπέλια, περβόλια (στη βρύση των Κομητάδων) και «συζευτάδες» (συνεταίρους) σε πρόβατα και μελίσσια. Το 1914 σε κατάλογο της περιουσίας που έκανε ο μοναχός Μελέτιος υπολογίζετο ότι άξιζε 21.000 δρχ. τότε που η χρυσή λίρα άξιζε 25 δρχ. Χωρίς να συμπεριλαμβάνεται η περιουσία της στην Ιεράπετρα.

Η αφιέρωση μιας περιουσίας στον Εμπρόσνερο διεσώθη και έχει ως ακολούθως: «9-9-1833. Ηθέλησα εγώ ο Εμμανουήλ Κονταξάκης, από το χωριόν Πρόσνερον της επαρχίας Αποκορώνου και αφιερώνω εις την Θεοτόκο Θυμιανή αμπέλι 23 εργατών με ότι δέντρα είναι μέσα ήμερα και άγρια, με πατητήρι και δύο δοχεία. Εις θέση Καβούσι ένα χωράφι μουζουριών 5. Εις θέση Νησί χωράφι 3 μουζουριών με τα σπίθια και τις αυλές των και μια μουρνιά άσπρη και συκιά χειμωνική μία, για μνημόσυνο της ψυχής μου».

Ως θαυματουργή εκκλησία ενέπνεε σεβασμό επειδή ήταν στο κέντρο της επαρχίας και ακόμα επειδή μπορούσε να φιλοξενήσει αρκετό κόσμο, έκαναν πολύ συχνά εδώ τις συγκεντρώσεις τους οι Σφακιανοί και εδώ ελάμβαναν τις αποφάσεις τους.

Στις 29 Μαΐου του 1821, στη Θυμιανή Παναγία ελήφθη η μεγάλη Παγκρήτια απόφαση περί κηρύξεως της επαναστάσεως του 1821. Οι οπλαρχηγοί της επαρχίας Σφακίων συγκεντρώθηκαν εδώ μαζί με τους οπλαρχηγούς από όλο το νησί και πήραν την ιστορική απόφαση κηρύττοντας με ενθουσιασμό την επανάσταση κατά της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας. Όπως αναφέρουν οι ιστορικοί 1500 άτομα συγκεντρώθηκαν στη Θυμιανή σε μια μεγαλειώδη γεμάτη παλμό και μαχητική ορμή συγκέντρωση. Γι’ αυτό το λόγο η μονή ονομάζεται «Αγία Λαύρα της Κρήτης».

Πριν την επανάσταση του 1821, στη Μονή λειτουργούσε σχολείο. Εδώ διατηρούσε σχολαρχείο από τις 25 Οκτωβρίου του 1820 ο Ζαχαρίας Πρακτικίδης, ο μεγάλος διδάσκαλος, Ιστορικός και Λόγιος της εποχής και μετέπειτα Γραμματέας της Καγκελαρίας (1822). Στην Ιερά Μονή Παναγίας της Θυμιανής, μετέφερε από το Ηράκλειο και την πλούσια ιδιωτική βιβλιοθήκη του, η οποία είχε πολλά και σπουδαία βιβλία αρχαίων και βυζαντινών συγγραφέων, φιλολογικά, εκκλησιαστικά, θεολογικά, ιστορικά, φιλοσοφικά, λογιστικά, μαθηματικά και λεξικά. Με την κήρυξη της επανάστασης η Ελληνική Σχολή Σφακίων έκλεισε και ο Ζαχαρίας Πρακτικίδης από τους πρώτους προσεχώρησε στην επανάσταση. Το Σεπτέμβριο του 1821 ο τουρκοαιγυπτιακός στρατός εισέβαλε στην επαρχία Σφακίων και έβαλε φωτιά σε πολλά χωριά αφού πρώτα τα λεηλάτησε. Τότε έβαλαν φωτιά και στην Ιερά Μονή της Παναγίας Θυμιανής. Έτσι λεηλατήθηκε και καταστράφηκε και η πολύτιμη βιβλιοθήκη του Ζαχ. Πρακτικίδη, μαζί με ιερά άμφια, σκεύη και άλλα εκκλησιαστικά αντικείμενα και η Μονή ερήμωσε έκτοτε.

Την 20ή Φεβρουαρίου 1823 εδώ εξελέγησαν οι Πληρεξούσιοι αντιπρόσωποι (παραστάτες) της Κρήτης για τις Εθνικές Συνελεύσεις της απελευθερωμένης Ελλάδος.

Στην επανάσταση επίσης του 1866, στην Παναγία Θυμιανή έγινε, όπως μας πληροφορεί ο Γρηγόριος Παπαδοπετράκης στην Ιστορία των Σφακίων, η μεγάλη Συνάθροιση των Οπλαρχηγών από όλες τις επαρχίες της Κρήτης και ορίστηκαν οι Αρχηγοί και υπαρχηγοί της κάθε επαρχίας, για να κατευθύνουν τον τριετή αγώνα για την ανεξαρτησία της Κρήτης από τον Τουρκικό ζυγό.

Με το νόμο 533/1903 για να θεωρείται μοναστήρι μια εκκλησία έπρεπε να έχει πάνω από 6 μοναχούς, μα η Θυμιανή Παναγία ποτέ δεν είχε πάνω από 4 και έπαψε πια να θεωρείται μοναστήρι. Το 1905 συγχωνεύτηκε με τη Μονή Πρέβελης και μεταφέρθηκε εκεί όλη σχεδόν η κινητή περιουσία της.

Την 1η Μαΐου του 1908 συγκεντρώθηκαν οι Σφακιανοί  σε ένοπλο συλλαλητήριο, στην Θυμιανή και διαμαρτύρονταν για το μπλοκάρισμα των κληροδοτημάτων Γεωργίου Ξενουδάκη και Σπυρ. Ζαμπέλιου όπου η Κρητική Πολιτεία έλαβε τον νόμο 785 του 1908, δια του οποίου έκτοτε θα διαχειρίζεται τα κληροδοτήματα μια 15μελής αιρετή επιτροπή.

Ένα άρθρο που δημοσίευσε ο Επίσκοπος Λάμπης & Σφακίων Ευμένιος Φανουράκης (1887-1956) στην Κρητική Εστία του 1950 αναφέρει κάποιο κατάστιχο που βρέθηκε στην μονή. Το δισέλιδο τμήμα του περιοδικού, είναι δημοσιευμένο από την “ανέμη”, την ψηφιακή Βιβλιοθήκη του πανεπιστημίου Κρήτης.

Γράφει o Επίσκοπος Λάμπης & Σφακίων κυρός Ευμένιος Φανουράκης:

“Το κατάστιχον τούτο εύρομεν τυλιγμένον εντός τεμαχίου περιοδικού «ο παιδικός κόσμος» και πεταμένον εις εν θυρίδιον της εκκλησίας….”

Κατά μία περιοδεία του Επισκόπου με την συνοδεία του στους Κομητάδες Σφακίων επισκέφτηκαν και την Ιερά Μονή της Θυμιανής. Εκεί διασώζεται ο Ναός αφιερωμένος στο Γενέθλιον της Παναγίας Θεοτόκου. Στο Ναό αυτό βρήκαν σε ένα κατάστιχο γραμμένο σε κώδικα της εποχής, ένα κείμενο χειρόγραφο από 37 σελίδες και εξώφυλλο. Αυτό κατετέθη από την ιεραρχία της εκκλησίας αργότερα στο Ιστορικό Αρχείο του Μουσείου Ηρακλείου, μαζί με άλλα χειρόγραφα ανέκδοτα αντικείμενα. Στο δεύτερο φύλλο του εξωφύλλου όπως μας λέγει έχει μια επιγραφή.

Η επιγραφή του κατάστιχου γράφει:

« 1822 ειουνήου 26 είλθα εδώ καί εσίνθεσα αύτο τόν γκόντικα δή αναγράφουν τα ότι πράγματα αφιερώνουν στην γκιρήαν Θεοτώκου Θημιανή εί εευσεβής χρισηανή να μνημονέβοντε εωνίος ο Θεός σινχορίσι αυτούς. χυρ κάμου γερασίμου υιερομονάχου Προσκηνητού».

Και συνεχίζει ο Επίσκοπος:

“Από τήν μακράν αυτήν επιγραφήν βλέπομεν τον σκοπόν του καταρτισμού του κώδικος και τον καταρτίσαντα αυτόν Γεράσιμον Ιερομόναχον και προσκυνητήν. Τα κατά τούτον ως και τα κατά τον κλείσαντα τον κώδικα κατά το 1901 Μελέτιον Ιερομόναχον επιστάτην της Μονής και παραδόσαντα τα της Μονής εις τον Ζαχαρίαν Ιερομόναχον της Μονής Πρέβελη, θέλουσιν εξετασθή κατά την εξιστόρησιν του βίου και της δράσεως της Μονής Παναγίας της Θυμιανής. Ό κώδιξ συγκείται εκ 37 φύλλων μετά των εξωφύλλων άτινα ημείς ηριθμήσαμεν εκ χάρτου ολίγον χοντρού, συνδεθέντα μετά κλωστής στερεάς, αλλ’ εκ της πολυκαιρίας και της χρήσεως μόλις συγκρατούνται, εκτός του πρώτου εξωφύλλου αποκοπέντος τελείως και τοποθετημένου εντός του κώδικος.

Αι διαστάσεις αυτού είναι 0,26Χ0,19, η δε γενική αυτού κατάστασις ουχί καλή. Εις την πρώτην σελίδα του πρώτου εξωφύλλου έχουν χαραχθή υπό του καταρτίσαντος τον κώδικα δύο διά μελάνης Σταυροί, ο μεν προς το κέντρον και ολίγον κατωτέρω μεγαλύτερος, ο δε προς το άκρον της σελίδος επάνω πολύ μικρότερος. Επ’ αμφοτέρων υπάρχουν τα χαρακτηριστικά ΙΣ ΧΣ – ΝΙ ΚΑ. Εις το επάνω άκρον της σελίδος αυτής υπάρχει επιγραφή με μεγάλα γράμματα ΚΟΜ-ΤΑΣ και ολίγον κατωτέρω, 1822 είουνήου 26. Επί δε της πρώτης σελίδος κάτωθεν του τελευταίου εξωφύλλου υπάρχει σφραγίς της μονής ημιεφθαρμένη και διακρίνεται μόνον η κεφαλή λέοντος και τα γράμματα Η.Θ.

Εν τω κώδικι καταγράφονται τα ονόματα των αφιερωτών και τα αφιερώματα αυτών, κυρίως ακίνητα, αμπέλια, εληές και χωράφια προς την μονήν δια μνημόσυνον των τεθνηκόντων και συγχώρησιν αυτών με πανομοιότυπον σχεδόν τρόπον καταλήγων «ο Θεός συγχορίσι αυτούς» περιλαμβάνονται δε εις αυτόν αφιερωτήρια χρονολογούμενα από του Ιουνίου 1821 μέχρι του Σεπτεμβρίου 1901 εκτός ενός αφιερωτηρίου χρονολογουμένου το 1814 και ενός εις μεμονωμένον φύλλον το 1931. Εις την καταγραφήν δεν τηρείται αυστηρώς η χρονολογική σειρά και μάλιστα εις την σειράν των σελίδων, ώστε άλλα χρονολογικώς προγενέστερα έπονται και άλλα αντιστρόφως. Τούτο δε διότι κατά το μακρόν διάστημα των ογδοήκοντα ετών διάφοροι ήσαν οι γράφοντες εν τω Κώδικι ως εξάγεται και εκ του διαφόρου τύπου γραφής. Τα πρώτα έτη μέχρι του 1823 φαίνεται ότι εγράφησαν υπό του Ιερομονάχου Γερασίμου του καταρτίσαντος τον Κώδικα ως δεικνύει το ομοιότυπον της γραφής……

Παρατηρητέον δε εισέτι ότι κατά χρονικάς περιόδους η τάσις προς αφιέρωσιν παρουσιάζεται μεγαλυτέρα κατ’ αντίθεσιν προς άλλας. Και εις τούτο φαίνεται ότι επέδρα η ομαλή ή η ανώμαλος κατάστασις εν Κρήτη, ώστε να δύναται τις να διΐδη τας μεταπτώσεις των καταστάσεων τούτων κατοπτριζομένας εν τω Κώδικι εκ της προς αφιέρωσιν εκδηλώσεως των χριστιανών. Γενικώς όμως διαζωγραφίζεται η ζωντανή ευσέβεια των πατέρων μας, εκδηλουμένη εν έργοις ευσεβούς διαθέσεως και ταύτα προς παραδειγματισμόν των επιγιγνομένων.

Επ ευκαιρία κάμνομεν έκκλησιν προς πάντας τους φιλίστορας, τους εν Κρήτη και εκτός αυτής, όπως προσφέρωσι την συμβολήν αυτών δημοσιεύοντες εν τη Κρητική Εστία παν ότι αφορά την ιστορίαν του βίου και της δράσεως της Ιεράς Μονής Παναγίας Θυμιανής. Τούτο δε και εξ υποχρεώσεως προς ανεύρεσιν της ιστορικής αληθείας, αλλά και προς πιστοποίησιν ότι διακρατούμεν αλώβιτον την παράδοσιν και τον σεβασμόν προς τα πάτρια.”

Το 1925 η ακίνητη περιουσία της Ιεράς Μονής Παναγίας της Θυμιανής, περιήλθε στο Ταμείο Εφέδρων Πολεμιστών και εκποιήθηκε. Το 1933 πέθανε ο τελευταίος καλόγερος της Μονής, Μελέτιος Σηφογιαννάκης ή Μαυρορράσης, όπως μας πληροφορεί ο αείμνηστος Σφακιανός Λαογράφος Κανάκης Γερωνυμάκης σε ένα αφιέρωμα του για την Θυμιανή. Τον θυμάται παιδί όταν τους πήγε εκδρομή ο δάσκαλος και ο καλόγερος κατέβασε από τον δεύτερο όροφο των κελιών λουκούμια και κέρασε όλα τα παιδιά.

Ο θρησκευτικός πανηγυρικός της, το Γενέθλιον της Θεοτόκου, εορτάζεται στις 8 Σεπτεμβρίου. Ενώ κάθε χρόνο στα τέλη Μαΐου (29 Μαΐου) με αρχές Ιουνίου στο χώρο της Μονής τελείται επετειακή εκδήλωση για την έναρξη της επανάστασης του 1821.

Δεν είναι πια μοναστήρι η Παναγία Θυμιανή. Δεν έχει πια κληρονομιές, δεν έχει νοικοκυριά… Όμως αιωνίως θα είναι η Αγία Λαύρα της Κρήτης και αυτό είναι περιουσία!!

—

* Ευφημιανή: Αγία που είναι άγνωστη στους Συναξαριστές. Εορτάζεται στις 12 Δεεκμβρίου. Η μνήμη της αναφέρεται στο Ιεροσολυμιτικό Κανονάριο σελ. 120 συνοδευμένη με αυτή της αγίας Φοίβης, επίσης άγνωστης Αγίας.

*(Ο Επίσκοπος Κρήτης Βασ. Μαρκάκης με έδρα το Ηράκλειο, υπήρξε προσωρινός τοποτηρητής Λάμπης και Σφακίων καθώς η επαρχία δεν είχε μόνιμο ποιμενάρχη, επειδή η θέση του Επισκόπου Λάμπης και Σφακίων ήταν κενή από το 1928 που πέθανε ο Επίσκοπος Αγαθάγγελος Παπαδάκης, έως το 1936 που ανέλαβε ο Ευμένιος Φανουράκης).

* Ιστορική ερευνήτρια