Η Αθήνα έκανε λόγο για μια «υβριδική επίθεση». Κυβερνητικές πηγές μίλησαν για επιχείρηση με χρήση εξαιρετικά προηγμένης τεχνητής νοημοσύνης, που μπορούσε να παράγει σε πραγματικό χρόνο την εικόνα και τη φωνή του Ουκρανού Ρουστέμ Ουμέροφ. Στόχος ήταν ο Θάνος Ντόκος, Σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας του πρωθυπουργού της Ελλάδας. Ο ίδιος δήλωσε εκ των υστέρων πως μπροστά του έβλεπε τον Ουκρανό αξιωματούχο να αντιδρά φυσιολογικά, παραπέμποντας ευθέως σε τεχνολογίες deepfake.

Η πιθανή χρήση τέτοιων εργαλείων σε ανώτατο διπλωματικό επίπεδο προκαλεί ανησυχητικές προεκτάσεις. Πιο μεγάλη ανησυχία, ωστόσο, εγείρει η εκδοχή που παρουσιάζουν στο WIRED Greece οι άνθρωποι πίσω από το περιστατικό: το διαβόητο δίδυμο των Ρώσων φαρσέρ, Βλαντίμιρ Κουζνέτσοφ και Αλεξέι Στολιάροφ, γνωστοί παγκοσμίως ως Vovan & Lexus.

Οι δύο φαρσέρ περιγράφουν στο WIRED Greece την εκδοχή τους, μια διαφορετική εικόνα. Αντί για κυβερνοπόλεμο αιχμής, μιλούν για μια πιο απλή διαδικασία, η οποία, όπως λένε, ξεκίνησε με μια απλή αναζήτηση στο διαδίκτυο και μερικά email σε δημόσιες διευθύνσεις και σε καμία φάση της δεν συμπεριέλαβε χρήση ΑΙ ή παρόμοιας τεχνολογίας.

Στη συνομιλία μας, αρνούνται κατηγορηματικά τις θεωρίες περί deepfakes και αποκαλύπτουν την πορεία της επικοινωνίας τους με την ελληνική πλευρά. Αν όσα περιγράφουν ανταποκρίνονται στην πραγματικότητα, αναδεικνύουν σοβαρά ερωτήματα για τα πρωτόκολλα ασφαλείας και δείχνουν πως, ακόμα και σήμερα, το πιο επικίνδυνο κενό ασφαλείας μπορεί να είναι ο ανθρώπινος παράγοντας.

Μακιγιάζ και λίγη αφηρημάδα

«Ειλικρινά μιλώντας, δεν έχουμε χρησιμοποιήσει ποτέ deepfakes ή AI στη δουλειά μας», υποστηρίζει στο WIRED Greece ο Αλεξέι Στολιάροφ. «Έτσι κι εδώ, δεν χρησιμοποιήσαμε καμία τεχνολογία για να κάνουμε φάρσα στον κ. Ντόκο και τον στενό του κύκλο».

Όταν τους ζητάμε περισσότερες λεπτομέρειες για το τεχνικό κομμάτι, πώς δηλαδή ένας έμπειρος διπλωμάτης έπεσε θύμα απάτης και θεωρούσε πως έβλεπε στην οθόνη του τον Ουκρανό ομόλογό του, η απάντηση δεν παραπέμπει σε εργαστήρια υψηλής τεχνολογίας, ενώ αφήνει αιχμές για αφηρημάδα από την ελληνική πλευρά.

«Λοιπόν, συνήθως χρησιμοποιούμε μακιγιάζ. Έτσι έγινε και αυτή τη φορά. Και νομίζω ότι δεν ήταν πολύ συγκεντρωμένος σε αυτή τη συνομιλία. Ίσως δεν ενδιαφερόταν πολύ να κοιτάξει ποιος ακριβώς ήταν πίσω του. Εμείς βαφόμαστε και προσπαθούμε να μοιάζουμε πολύ με το πρόσωπο που παριστάνουμε», συμπληρώνει ο Στολιάροφ και λέει πως τους φάνηκε πολύ αστείο το γεγονός ότι η ελληνική πλευρά μίλησε για προηγμένες τεχνολογίες. «Θέλουμε να μάθουμε ποιες είναι αυτές οι εξελιγμένες μέθοδοι. Καλύτερα να τις περιγράψει ο ίδιος γιατί τότε θα μάθει ο ελληνικός λαός πώς λειτουργεί το πρωτόκολλο ασφαλείας σας», σημειώνει με νόημα.

Ο Βλαντίμιρ Κουζνέτσοφ παίρνει τον λόγο για να ενισχύσει τη θέση τους: «Κάνουμε φάρσες από το 2014 σε αυτό το υψηλό επίπεδο. Εκείνη την εποχή δεν υπήρχε τεχνητή νοημοσύνη και κανείς δεν μας κατηγόρησε ότι χρησιμοποιούσαμε κάποιες ειδικές τεχνολογίες».

Για τους ίδιους, η λύση του AI απορρίπτεται για πρακτικούς λόγους. «Ίσως επειδή είμαστε πολύ τεμπέληδες για το AI… Το μακιγιάζ είναι πιο εύκολο για εμάς, επειδή μπορείς να το κάνεις με τα χέρια σου. Δεν χρειάζεται να ανακατευτείς με ειδικές υψηλές τεχνολογίες και να κατανοήσεις πώς λειτουργούν», αναφέρει ο Στολιάροφ.

Οκτώ emails σε μία εβδομάδα

Το πιο ανησυχητικό σημείο, ωστόσο, σύμφωνα με τα λεγόμενά τους, ίσως αφορά το πώς στήθηκε η επαφή τους με τον Θάνο Ντόκο. Οι φαρσέρ υποστηρίζουν πως δεν χρειάστηκε κάποιο εξελιγμένο εργαλείο κυβερνοεπίθεσης. Αντίθετα, λένε πως βρήκαν δύο διευθύνσεις ηλεκτρονικού ταχυδρομείου ψάχνοντας απλώς στο Google, κάτω από τα domains primeminister.gr (το γενικό email του πρωθυπουργικού γραφείου) και eliamep.gr.

«Δεν σκεφτόμασταν εκείνον στην αρχή [τον Θάνο Ντόκο], ήταν σαν αναπληρωματικός υποψήφιος για τη φάρσα μας», αποκαλύπτει ο Αλεξέι Στολιάροφ. «Φτιάχναμε την εκπομπή μας και προσπαθήσαμε να βρούμε διάφορους εθνικούς συμβούλους σε χώρες της Βαλτικής, στη Ρουμανία, σε χώρες γενικά που είχαν επηρεαστεί από ουκρανικά drones… Σκεφτήκαμε, γιατί δεν προσπαθούμε να προσεγγίσουμε και τον Σύμβουλο Εθνικής Ασφάλειας της Ελλάδας;»

Οπότε, αναφέρει, είπαν «ας δοκιμάσουμε να στείλουμε απλώς ένα απλό email στο γραφείο του». «Όχι στο προσωπικό του γραφείο», διορθώνει, «απλώς ένα γενικό email στο γραφείο του πρωθυπουργού. Ήταν δημόσιο… Και το ξεχάσαμε αυτό στη συνέχεια, το κάναμε απλώς για πλάκα», συνεχίζει.

«Μας εξέπληξε πραγματικά που πίστεψαν το email μας! Ήταν πολύ περίεργο και δεν το περιμέναμε», προσθέτει ο Βλαντίμιρ Κουζνέτσοφ, εξηγώντας τη φύση του μηνύματος: «Ήταν ένα απλό κείμενο, ότι το άτομο που παρουσιάζαμε ήθελε να συντονίσει μια συνομιλία με τον Έλληνα Σύμβουλο λόγω ενός περιστατικού με ουκρανικό drone στα ελληνικά ύδατα. Γράψαμε ότι θα θέλαμε να το συζητήσουμε, να καταλάβουμε την κατάσταση και να δώσουμε τις εξηγήσεις μας. Σε μερικές ημέρες είχαμε απάντηση».

Το χρονικό των επαφών ξετυλίχθηκε μέσα σε ελάχιστα εικοσιτετράωρα, όπως ισχυρίζονται. Οι Vovan & Lexus έστειλαν το πρώτο mail στις 15 Ιουνίου, έλαβαν απάντηση από την Αθήνα στις 18 Ιουνίου και η τελική βιντεοκλήση πραγματοποιήθηκε στις 24 Ιουνίου, όπως υποστηρίζουν. Οι φαρσέρ μοιράστηκαν με το WIRED Greece αποσπάσματα από emails, τα οποία, αν και δεν μπορούμε να επιβεβαιώσουμε ως γνήσια, περιέχουν τις ημερομηνίες και τις πληροφορίες που περιγράφουν οι Ρώσοι.

Όταν τους ρωτήσαμε για το back-and-forth της επικοινωνίας και το πόσο εύκολα πείστηκαν οι ελληνικές Αρχές, οι Ρώσοι κοίταξαν τα αρχεία τους για να βρουν τον ακριβή αριθμό των μηνυμάτων. Η επικοινωνία κράτησε περίπου μία εβδομάδα και αντάλλαξαν συνολικά 7 με 8 emails μέσω ενός απλού λογαριασμού Gmail, προκειμένου να συντονίσουν την ώρα και τη μέρα της κλήσης στο Zoom, αναφέρουν, συμπληρώνοντας πως η ελληνική πλευρά έστειλε τον σύνδεσμο για τη διαδικτυακή συνάντηση.

Μάλιστα, οι ίδιοι δηλώνουν έκπληκτοι από τις πολιτικές διαστάσεις που πήρε το θέμα στην Ελλάδα. «Μας έκανε εντύπωση που πήρε τόσο μεγάλη έκταση», λένε, καθώς δεν πρόκειται για «πρόεδρο ή πρωθυπουργό».

Σημειώνουν πως το έχουν κάνει με πολύ πιο ισχυρούς ηγέτες, όπως τον Μακρόν, ενώ στη Ρουμανία, όπως αναφέρουν, δεν ξέσπασαν τέτοιες αντιδράσεις όταν μίλησαν με τον σύμβουλο εθνικής ασφάλειας της χώρας, παρόλο που εκεί τα πράγματα ήταν ακόμα πιο εύκολα και «η επαφή έγινε με ένα απλό τηλέφωνο». «Είμαστε πάντως χαρούμενοι για αυτό, γιατί δεν είμαστε και τόσο δημοφιλείς στην Ελλάδα… ας το διορθώσουμε», λένε αστειευόμενοι.

Οι επιφυλάξεις της ελληνικής πλευράς

Πάντως, οι φαρσέρ υποστηρίζουν ότι η ελληνική πλευρά φέρεται να είχε κάποιες επιφυλάξεις, οι οποίες όμως ξεπεράστηκαν με ένα απλό μήνυμα.

«Ένα άλλο τρελό πράγμα ήταν ότι μας έστειλαν ένα μήνυμα από το γραφείο του κ. Ντόκου, την ημέρα πριν από την επικοινωνία», λέει ο Βλαντίμιρ Κουζνέτσοφ. «Το μήνυμα ανέφερε: “Είστε σίγουροι ότι πρέπει να μιλήσουμε εξ αποστάσεως; Επειδή συναντηθήκαμε πρόσφατα στις Βρυξέλλες. Οπότε είστε σίγουροι ότι θέλετε να μιλήσουμε;”. Κι εμείς απαντήσαμε: “Ναι, σίγουρα, έχουμε κάποιες ειδικές λεπτομέρειες για τις οποίες θέλουμε να σας ενημερώσουμε”. Και εκείνος απάντησε: “ΟΚ, δεν υπάρχει πρόβλημα, ας μιλήσουμε”», σύμφωνα με τους Ρώσους φαρσέρ.

Μάλιστα, οι Ρώσοι επικαλούνται την μετέπειτα τηλεοπτική εμφάνιση του Έλληνα αξιωματούχου στον ΣΚΑΪ, σχολιάζοντας καυστικά το περιβάλλον από το οποίο επέλεξε να διαχειριστεί μια τέτοια κλήση.

Ο Κουζνέτσοφ αναφέρει: «Είδαμε τις εξηγήσεις του για την ιστορία σε screenshots, και ήταν επίσης πολύ αστείο, επειδή εκείνη τη στιγμή βρισκόταν σε ένα εστιατόριο! Φάνηκε στην τηλεόραση, υπήρχε μια κουζίνα πίσω του με έναν σεφ, ήταν πολύ περίεργο…»

Και ο Στολιάροφ προσθέτει: «Δεν ξέρουμε, ίσως δεν είμαστε οι μόνοι άνθρωποι στους οποίους αποκαλύπτει ζητήματα Εθνικής Ασφάλειας. Ίσως συζητάει τα ίδια πράγματα σε εστιατόρια, περιτριγυρισμένος από σερβιτόρους και πελάτες. Ποιος ξέρει…».

Όσο για το αν ο Θάνος Ντόκος υποψιάστηκε κάτι κατά τη διάρκεια της ίδιας της βιντεοκλήσης, ο Αλεξέι Στολιάροφ σημειώνει πως ο Σύμβουλος φάνηκε να παραξενεύεται από το περιεχόμενο της κουβέντας. «Τον προειδοποιήσαμε για μια επικίνδυνη κατάσταση, ότι ουκρανικά drones θα μπορούσαν να χτυπήσουν την ελληνική επικράτεια. Εξεπλάγη και μας είπε ότι έρχονται εκλογές και κάτι τέτοιο θα μπορούσε να πλήξει το κόμμα και την κυβέρνησή του».

Ανεξάρτητοι φαρσέρ ή κρατικός βραχίονας;

Πάντως, οι δύο Ρώσοι δέχονται κριτική και κατηγορίες πως δεν είναι απλοί κωμικοί, αλλά πως ενεργούν για λογαριασμό του Κρεμλίνου και των ρωσικών μυστικών υπηρεσιών. Εδώ και χρόνια υπάρχουν δημοσιεύματα και πληροφορίες δυτικών υπηρεσιών και ΜΜΕ που τους συνδέουν με ρωσικά κρατικά συμφέροντα. Οι ίδιοι στο WIRED Greece απορρίπτουν αυτές τις κατηγορίες, ενώ υποστηρίζουν πως δεν υπάρχουν μέχρι σήμερα δημόσια αποδεικτικά στοιχεία που να τεκμηριώνουν επιχειρησιακή σχέση με τις ρωσικές υπηρεσίες.

Όταν ερωτώνται ευθέως για τη σύνδεσή τους με τις ρωσικές μυστικές υπηρεσίες, η απάντησή τους επιστρατεύει μια δόση ειρωνείας.

«Αν έχετε οποιοδήποτε στοιχείο ότι εργαζόμαστε και το κάνουμε αυτό για τις ρωσικές ειδικές μυστικές υπηρεσίες, ΟΚ, παρουσιάστε το», λέει ο Στολιάροφ. «Κάνουμε τη δουλειά μας δημόσια και βάζουμε όλες τις φάρσες μας στην τηλεοπτική μας εκπομπή. Μπορείτε να το δείτε. Φυσικά, το κάνουμε για το κοινό μας που ενδιαφέρεται. Αυτός είναι ο στόχος μας. Σίγουρα κάποιοι άνθρωποι από την κυβέρνηση επίσης απολαμβάνουν τη δουλειά μας, όπως και οι απλοί άνθρωποι».

Ο Κουζνέτσοφ συμπληρώνει πως αυτές οι κατηγορίες τους συνοδεύουν από το 2014: «Επειδή μιλάμε με κορυφαία στελέχη, ο κόσμος αναρωτιέται πάντα “πού βρήκαν τα τηλέφωνα;”, “πώς τους εντόπισαν;”». Αλλά αν ήταν δουλειά των ρωσικών μυστικών υπηρεσιών», προσθέτει ο Στολιάροφ, «νομίζω ότι δεν θα προσπαθούσαν να δουλέψουν μέσω εμάς, στέλνοντας ένα απλό email από Gmail στο γενικό email του γραφείου του πρωθυπουργού. Πιστεύετε πραγματικά ότι έτσι λειτουργεί μια μυστική υπηρεσία; Δεν το πιστεύω».

«Θέλουμε κι εμείς να μάθουμε ποια ήταν αυτή η δήθεν “εξελιγμένη μέθοδος” και τα “ειδικά εργαλεία” που ανακάλυψε η ελληνική κυβέρνηση», λένε ειρωνικά. «Απλώς αφήστε τους να το περιγράψουν μόνοι τους. Θα ήταν πολύ παράξενο για όλους τους Έλληνες. Ας δείξουν στον ελληνικό λαό τι έγινε και πώς υπερασπίζονται τη χώρα. Να είστε σίγουροι, όμως, ότι δεν θα το κάνουν, επειδή δεν θέλουν να φανούν ανόητοι».

Η κυβέρνηση, από την πλευρά της, αναφέρει τα εξής: «Πρόκειται για υβριδικού χαρακτήρα επίθεση με διείσδυση στα πρωτόκολλα ασφαλείας, μέσω χρήσης εξαιρετικά προηγμένης τεχνολογίας Τεχνητής Νοημοσύνης. Βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη πρόγραμμα για την αναβάθμιση της ασφάλειας των επικοινωνιών, σε ένα διαρκώς εξελισσόμενο περιβάλλον υβριδικών επιθέσεων. Καμία διαρροή εμπιστευτικής ή απόρρητης πληροφορίας δεν προέκυψε κατά τη διάρκεια της συνομιλίας. Ανάλογες επιθέσεις έχουν γίνει στο παρελθόν σε υψηλόβαθμους Ευρωπαίους αξιωματούχους».

Παράλληλα, ο διευθυντής ψηφιακής επικοινωνίας του πρωθυπουργού, Νίκος Ρωμανός, μιλώντας στον ΣΚΑΪ, ανέφερε: «Το σημαντικό είναι ότι δεν ειπώθηκε τίποτα ευαίσθητο, εντός εισαγωγικών. Το δεύτερο σημαντικό είναι ότι αυτή τη στιγμή, σε μια σειρά πραγμάτων που έχουν ήδη γίνει για τη θωράκιση από τέτοιου είδους απειλές, προχωρούν και πολλές ακόμα κινήσεις».

Την ίδια ώρα, το περιστατικό πυροδότησε πολιτικές αντιδράσεις, με κόμματα της αντιπολίτευσης να ζητούν εξηγήσεις από την κυβέρνηση αλλά και την παραίτηση του Θάνου Ντόκου.

Η εκδοχή των Vovan & Lexus δεν μπορεί να επιβεβαιωθεί ανεξάρτητα στο σύνολό της. Ακόμη όμως κι αν η αλήθεια βρίσκεται κάπου ανάμεσα στην κυβερνητική περιγραφή μιας προηγμένης υβριδικής επίθεσης και στην απλοϊκή αφήγηση των Ρώσων φαρσέρ, το περιστατικό δείχνει κάτι βαθύτερο: στην εποχή των deepfakes, η ασφάλεια των κρατικών επικοινωνιών δεν μπορεί να βασίζεται στην οπτική εντύπωση, στην οικειότητα ενός προσώπου στην οθόνη ή στην εμπιστοσύνη ενός email. Χρειάζεται διαδικασίες επαλήθευσης που να αντέχουν τόσο στην τεχνητή νοημοσύνη όσο και στην ανθρώπινη αφηρημάδα.