Σε ένα πρωτοφανές σημείο καμπής για το πολιτικό σκηνικό της Γερμανίας και της μεταπολεμικής ευρωπαϊκής πραγματικότητας εξελίσσεται η εκλογική αναμέτρηση στο κρατίδιο της Σαξονίας-Άνχαλτ, όπου η Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) κατέγραψε το κορυφαίο εκλογικό ποσοστό σε ολόκληρη την ιστορία της.

Συγκεντρώνοντας 43,8% και 576.037 ψήφους, το κόμμα υπερδιπλασίασε τη δύναμή του σε σχέση με το 2021 (+23 ποσοστιαίες μονάδες), σημειώνοντας την υψηλότερη επίδοση που έχει επιτύχει οποιοσδήποτε πολιτικός σχηματισμός στο ομόσπονδο κρατίδιο από την εποχή της Γερμανικής Επανένωσης.

Η σαρωτική αυτή επικράτηση, η οποία συνοδεύτηκε από την κατάρρευση της Χριστιανοδημοκρατικής Ένωσης (CDU) στο ιστορικό χαμηλό του 17,2% (-19,9 μονάδες) και από ρεκόρ συμμετοχής που ανήλθε στο 77,8% (+17,5 μονάδες), αναδεικνύει μια βαθιά ταξική, ηλικιακή και κοινωνική αναδιάταξη, μετατρέποντας την AfD από κόμμα διαμαρτυρίας σε αδιαμφισβήτητο «κόμμα μαζών» (Massenpartei).

Η ταξική πόλωση και το ρήγμα των 28 μονάδων: Απόλυτη κυριαρχία στους εργάτες

Η ανατομία της ψήφου αποκαλύπτει ότι ο καθοριστικός παράγοντας της εκλογικής συμπεριφοράς υπήρξε η υποκειμενική οικονομική κατάσταση των πολιτών. Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, μεταξύ των ψηφοφόρων που αξιολογούν την οικονομική τους κατάσταση ως «λιγότερο καλή ή κακή», η AfD κατέγραψε το συντριπτικό 65%. Αντιθέτως, στους πολίτες που δηλώνουν «πολύ καλή ή καλή» οικονομική κατάσταση, το ποσοστό διαμορφώθηκε στο 37%. Το χάσμα των 28 ποσοστιαίων μονάδων ανάμεσα στα ασθενέστερα και τα ισχυρότερα οικονομικά στρώματα συνιστά μία από τις μεγαλύτερες διαφοροποιήσεις που έχουν καταγραφεί ιστορικά σε γερμανικές εκλογές.

Παράλληλα, τα ευρήματα καταδεικνύουν ότι η απήχηση του κόμματος δεν εξαντλείται στα χαμηλά εισοδήματα. Ακόμη και μεταξύ των πλέον εύπορων στρωμάτων, η AfD αναδείχθηκε πρώτη δύναμη με 37%, γεγονός που πιστοποιεί την οριζόντια διείσδυσή της σε όλο το φάσμα της κοινωνίας.

Στο επαγγελματικό πεδίο, η μετατόπιση της εργατικής τάξης υπήρξε καθολική:

• Εργάτες (Arbeiter): Ψήφισαν AfD σε ποσοστό 52% σύμφωνα με το ινστιτούτο Infratest dimap, ενώ η Forschungsgruppe Wahlen ανεβάζει το ποσοστό στο 59%.

• Αυτοαπασχολούμενοι: Κατέγραψαν ποσοστά στήριξης μεταξύ 44% και 52%.

• Ιδιωτικοί υπάλληλοι: Κινήθηκαν μεταξύ 40% και 46%.

• Συνταξιούχοι: Επέλεξαν την AfD σε ποσοστό 38%.

• Δημόσιοι υπάλληλοι (Beamte): Αποτέλεσαν τη μόνη κατηγορία με περιορισμένα ποσοστά, κυμαινόμενα από 21% έως 30%.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η διαπίστωση ότι η συνδικαλιστική ιδιότητα δεν λειτούργησε ως ανάχωμα, καθώς τόσο τα μέλη των συνδικάτων όσο και οι μη συνδικαλισμένοι εργαζόμενοι ψήφισαν την AfD στο ίδιο ακριβώς ποσοστό (44%).

Η διαφορά των πολιστών μεταξύ εργατικής ταξής και αυτών που είναι σε κακή οικονομική κατάσταση

Η «εργατική τάξη» και η «κακή οικονομική κατάσταση» δεν είναι το ίδιο πράγμα — και εδώ κρύβεται η κύρια εξήγηση. Η μεν πρώτη είναι μια αντικειμενική κατηγορία (τι δουλειά κάνει κάποιος), η δε δεύτερη είναι μια υποκειμενική (πώς αισθάνεται για την κατάστασή του).

Ένας εργάτης σε αυτοκινητοβιομηχανία της Σαξονίας-Άνχαλτ με σταθερή δουλειά, καλή σύμβαση και ιδιόκτητο σπίτι μπορεί κάλλιστα να δηλώσει ότι βρίσκεται σε «καλή» οικονομική κατάσταση. Αντιστρόφως, ένας μικρομεσαίος αυτοαπασχολούμενος ή ένας υπάλληλος που χάνει έδαφος στον πληθωρισμό μπορεί να δηλώσει «κακή» κατάσταση χωρίς να είναι εργάτης. Η υποκειμενική κακή οικονομική κατάσταση διαπερνά πολλές επαγγελματικές κατηγορίες — δεν περιορίζεται στους εργάτες.

Δεύτερον, η ομάδα «κακή οικονομική κατάσταση» είναι πιο ομοιογενής στη δυσαρέσκεια

Όποιος δηλώνει ότι είναι σε κακή οικονομική κατάσταση έχει ήδη περάσει ένα φίλτρο δυσαρέσκειας — έχει ήδη μια αρνητική αξιολόγηση της κατάστασής του. Είναι λογικό αυτή η ομάδα να τείνει μαζικά προς κόμμα διαμαρτυρίας.

Οι εργάτες αντιθέτως είναι μια πιο ετερογενής ομάδα. Περιλαμβάνει και ειδικευμένους τεχνίτες με καλά εισοδήματα, και ανθρώπους με σταθερή απασχόληση σε βιομηχανίες που πηγαίνουν καλά, και μέλη συνδικάτων με ιστορική δέσμευση σε άλλα κόμματα. Οι εργάτες που θεωρούν την οικονομική τους κατάσταση καλή θα ψηφίσουν κάπως λιγότερο AfD.

Μορφωτικό επίπεδο, ηλικιακές ζώνες και το βαθύ χάσμα φύλου στους νέους

Η εκπαιδευτική διαστρωμάτωση επιβεβαιώνει την αντίστροφη σχέση μεταξύ τυπικών προσόντων και επιλογής της AfD. Στους πολίτες χαμηλής εκπαίδευσης το ποσοστό έφτασε το 57% —με τους κατόχους βασικού απολυτηρίου (Hauptschule) να αγγίζουν επίσης το 57%—, στη μεσαία εκπαίδευση διαμορφώθηκε στο 52%, ενώ στους αποφοίτους ανώτατης εκπαίδευσης υποχώρησε στο 30%, με τους κατόχους πανεπιστημιακού πτυχίου να περιορίζονται στο 24%.

Σε επίπεδο ηλικιών, η AfD κυριάρχησε σε όλες τις πληθυσμιακές ομάδες κάτω των 70 ετών:

• Στην κατηγορία 35-59 ετών έφτασε το 52%.

• Στους 60-69 ετών κατέγραψε 47%.

• Στους 25-34 ετών συγκέντρωσε 43%.

• Στους νέους 18-24 ετών έλαβε 41%.

• Μόνο στους ψηφοφόρους άνω των 70 ετών η επιρροή της υποχώρησε στο 31%.

Στη διάσταση του φύλου, οι άνδρες στήριξαν την AfD σε ποσοστό 50% έναντι 39% των γυναικών (στοιχεία επιβεβαιωμένα τόσο από τη Forschungsgruppe Wahlen όσο και από την Infratest dimap), δημιουργώντας διαφορά 11 μονάδων. Το χάσμα αυτό οξύνεται δραματικά στους νέους 18-29 ετών: ενώ οι νεαροί άνδρες ψήφισαν AfD σε ποσοστό 51%, οι γυναίκες της ίδιας ηλικίας περιορίστηκαν στο 31% (διαφορά 20 μονάδων), στρεφόμενες αριθμητικά περισσότερο προς το Die Linke (20%) και τους Πράσινους (16%). Αντιθέτως, στις ηλικίες 45-59 ετών, η AfD κυριάρχησε και στα δύο φύλα, συγκεντρώνοντας 57% στους άνδρες και 47% στις γυναίκες — δηλαδή σχεδόν μία στις δύο γυναίκες μέσης ηλικίας.

Η γεωγραφική αποτύπωση επιβεβαιώνει την απόλυτη επικράτηση, καθώς σε επτά εκλογικές περιφέρειες η AfD ξεπέρασε το 50%: Staßfurt (54,1%), Zeitz (53,5%), Eisleben (53,4%), Querfurt (52,7%), Weißenfels (52,4%), Bernburg (50,2%) και Köthen (50,0%).

Η μελέτη του Ιδρύματος Konrad Adenauer: Υπαρκτές υλικές στενότητες και ταυτότητα

Στα βαθύτερα αίτια της μετατόπισης εστιάζει ειδική έρευνα του Ιδρύματος Konrad Adenauer, η οποία αποτυπώνει τη σύζευξη οικονομικής ανασφάλειας και ταυτοτικών φόβων στο εκλογικό σώμα της AfD. Τα ευρήματα καταγράφουν έντονη πίεση στην καθημερινότητα:

• Το 89% φοβάται ότι δεν θα μπορέσει να ανταποκριθεί στους λογαριασμούς του εξαιτίας της αύξησης των τιμών.

• Το 80% εκφράζει αγωνία για την αδυναμία διατήρησης του βιοτικού του επιπέδου.

• Το 91% δηλώνει φόβο για πληθυσμιακή και πολιτισμική «αλλοίωση» (Überfremdung).

• Το 83% αισθάνεται ότι οι πολίτες της πρώην Ανατολικής Γερμανίας παραμένουν «πολίτες δεύτερης κατηγορίας».

Αξιολογώντας τα δεδομένα, η μελέτη του ινστιτούτου καταλήγει σε ένα σαφές πόρισμα για τον υλικό πυρήνα της διαμαρτυρίας:

«Η υπόθεση είναι εύλογη ότι οι ανησυχίες [των ψηφοφόρων της AfD] είναι συνδεδεμένες με πραγματικές υλικές στενότητες».

Η ανάλυση επιβεβαιώνει ότι οι οικονομικές δυσκολίες των πολιτών είναι υπαρκτές και συνδέονται άμεσα με το κοινωνικοοικονομικό τους προφίλ, διαψεύδοντας την υπόθεση μιας αμιγώς ιδεολογικής επιλογής.

Η δεξαμενή των 170.000 πρώην απόντων και η καθιέρωση του «Massenpartei»

Κομβικό ρόλο στην εκλογική έκρηξη διαδραμάτισε η κινητοποίηση των ψηφοφόρων που προηγουμένως απείχαν. Η AfD κατάφερε να προσελκύσει 170.000 πρώην μη ψηφοφόρους, μέγεθος που αντιπροσωπεύει το 52% του καθαρού της κέρδους. Παράλληλα, άντλησε καθαρά 83.000 ψήφους απευθείας από τη δεξαμενή της CDU και 12.000 από το κόμμα Die Linke.

Ενώ το τυπικό προφίλ του ψηφοφόρου της AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ παραμένει ο άνδρας μέσης ηλικίας (35-59 ετών), εργάτης ή υπάλληλος χαμηλής ή μεσαίας μόρφωσης που βιώνει οικονομική πίεση, η δομική εξάπλωση του κόμματος σε γυναίκες, μορφωμένους και εύπορους αποδεικνύει ότι η εκλογική του βάση έχει επεκταθεί σε όλο το κοινωνικό σώμα.

Πώς ψήφιζαν στα τέλη της δεκαετίας του 2000 και στις αρχές του 2010

Στις εκλογές του 2006 στη Σαξονία-Άνχαλτ, το Die Linke πήρε 24,1% συνολικά — ένα από τα καλύτερα αποτελέσματα του κόμματος πανελλαδικά. Στις εκλογές του 2011 πήρε 23,7%. Αυτά τα ποσοστά συγκεντρώνονταν δυσανάλογα στην εργατική τάξη και στους ανέργους. Η SPD, στις ίδιες εκλογές, έλαβε 21,5% το 2011. Η CDU κυμαινόταν γύρω στο 32-37%.

Δηλαδή, στις αρχές της δεκαετίας του 2010, η εργατική τάξη ψήφιζε κυρίως ένα από τρία κόμματα: Die Linke, SPD, ή CDU (τη λαϊκή δεξιά, όχι την ακροδεξιά). Το ποσοστό της ακροδεξιάς (κυρίως NPD τότε) ήταν μικρό — γύρω στο 4-5%.

Η καμπή: 2016

Οι εκλογές του 2016 στη Σαξονία-Άνχαλτ ήταν η μεγάλη τομή. Το AfD, στην πρώτη του συμμετοχή σε αυτές τις εκλογές, πήρε 24,3% εκ των πραγμάτων — ήδη το πιο εντυπωσιακό αποτέλεσμα ακροδεξιού κόμματος από τη μεταπολεμική εποχή. Σύμφωνα με τα δεδομένα που ανέφερε το Tagesspiegel, το 33% των εργατών (ένα τρίτο) ψήφισε τότε ήδη AfD. Η κρίση προσφύγων του 2015-2016 ήταν ο κύριος καταλύτης.

Το ίδιο έτος, το Die Linke έχασε σημαντικό μέρος της εργατικής του βάσης, πέφτοντας στο 16,3%. Η SPD κατέρρευσε στο 10,6%. Δηλαδή η αριστερή δεξαμενή της εργατικής τάξης άρχισε ήδη τότε να διοχετεύεται προς το AfD.

Η διαδρομή προς σήμερα

Ας δούμε την τροχιά του ποσοστού των εργατών που ψηφίζουν AfD στη Σαξονία-Άνχαλτ:

• 2011: μηδενικό (η AfD δεν υπήρχε — ψήφιζαν κυρίως Linke, SPD, CDU)
• 2016: περίπου 33% (μεγάλη πρώτη είσοδος)
• 2021: περίπου 33% (σχετική σταθερότητα)
• 2026: 61% (κατακόρυφη άνοδος)

Ταυτόχρονα, το Die Linke στη Σαξονία-Άνχαλτ έπεσε από 24% (2006) στο 8,6% (2026), και η SPD από 21% (2011) στο 9,3%.