Σε πεδίο έντονης πολιτικής και θεσμικής αντιπαράθεσης μετατράπηκε η έκτακτη συνεδρίαση του Περιφερειακού Συμβουλίου Κρήτης, με αντικείμενο τη γνωμοδότηση επί του νέου Ειδικού Χωροταξικού Πλαισίου για τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΕΧΠ-ΑΠΕ) και της συνοδευτικής Στρατηγικής Μελέτης Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΣΜΠΕ).
Λίγες ημέρες πριν από την επίσημη λήξη της δημόσιας διαβούλευσης του Υπουργείου Περιβάλλοντος και Ενέργειας στις 10 Ιουλίου, η πολιτική ηγεσία του νησιού απέρριψε το προτεινόμενο πλαίσιο, παρακάμπτοντας τη θετική αλλά υπό όρους εισήγηση της υπηρεσιακής Διεύθυνσης Περιβάλλοντος.
Η συζήτηση ανέδειξε τη βαθιά ανησυχία των τοπικών αρχών για τον κίνδυνο άκριτης βιομηχανοποίησης του νησιού, με κοινή συνισταμένη ότι η Κρήτη διαθέτει ιδιαίτερα γεωμορφολογικά και πολιτισμικά χαρακτηριστικά που αποκλείουν την εφαρμογή των ίδιων οριζόντιων χωροταξικών κριτηρίων που ισχύουν για την ηπειρωτική Ελλάδα.
Η πολιτική άρνηση της Περιφέρειας και το ασφυκτικό πλαίσιο
Κατά τη διάρκεια της συνεδρίασης, ο Περιφερειάρχης Κρήτης, Σταύρος Αρναουτάκης, έδωσε το στίγμα της καθολικής διαφωνίας της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ξεκαθαρίζοντας ότι η συναίνεση σε ένα πλαίσιο που περιορίζει τον ρόλο των τοπικών κοινωνιών είναι αδύνατη. Η θέση αυτή υιοθετήθηκε ευρέως από το σώμα, αποτυπώνοντας τη βούληση για μια ενεργειακή μετάβαση που θα σέβεται τη φέρουσα ικανότητα του φυσικού περιβάλλοντος.
Στο ίδιο μήκος κύματος κινήθηκε και η αναλυτική παρέμβαση του Δημάρχου Αποκορώνου, Χαράλαμπου Κουκιανάκη, ο οποίος προειδοποίησε για τις μακροπρόθεσμες συνέπειες της αδράνειας και ζήτησε τη θεσμική και επιστημονική θωράκιση του νησιού απέναντι σε τετελεσμένες αποφάσεις:
«Δεν μπορεί η Κρήτη να μετατραπεί σε ένα απέραντο εργοτάξιο ενεργειακών εγκαταστάσεων χωρίς κοινωνική συναίνεση, χωρίς σεβασμό στην ιστορία της και στην ταυτότητά της. Διότι, αν δεν υπάρξει σήμερα ισχυρή θεσμική, επιστημονική και κοινωνική παρέμβαση, τότε αύριο αυτό δεν θα αποτελεί επιλογή· θα έρθει ως τετελεσμένο. Και οφείλουμε να έχουμε το θάρρος να δούμε την εικόνα όπως πραγματικά μπορεί να διαμορφωθεί, εάν επικρατήσει η αδράνεια: μια Κρήτη που από τα ορεινά της θα αλλοιώνεται από εκτεταμένες βιομηχανικές εγκαταστάσεις.»
Η επιστημονική τεκμηρίωση του ΕΜΠ για τη γραμμή «Χανιά – Δαμάστα»
Η κριτική της Αυτοδιοίκησης δεν περιορίστηκε σε ρητορικές διαπιστώσεις, αλλά βασίστηκε σε συγκεκριμένα τεχνικά δεδομένα. Ο κ. Κουκιανάκης κατέθεσε στο προεδρείο την ομόφωνη απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου Αποκορώνου, καθώς και την τεχνοοικονομική και κοινωνική αξιολόγηση της σχεδιαζόμενης γραμμής μεταφοράς υψηλής τάσης «Χανιά – Δαμάστα» στη Βόρεια Κρήτη. Η συγκεκριμένη μελέτη, η οποία εκπονήθηκε από οκταμελή επιστημονική ομάδα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου (ΕΜΠ), αποτυπώνει σημαντικές περιβαλλοντικές επιπτώσεις.
Βάσει του πορίσματος του ΕΜΠ, η προτεινόμενη γραμμή μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας διασχίζει συνολικά περίπου 39,4 χιλιόμετρα προστατευόμενων περιοχών, επηρεάζοντας άμεσα 10 ζώνες του δικτύου Natura και καταφύγια άγριας ζωής. Επιπλέον, κατά τη φάση της κατασκευής προβλέπεται η επέμβαση σε 431 στρέμματα δασικών εκτάσεων, εκ των οποίων περισσότερα από 145 στρέμματα εντοπίζονται εντός αυστηρά προστατευόμενων περιοχών.
Το πιο χαρακτηριστικό παράδοξο του σχεδιασμού αφορά τη διέλευση της υποδομής από διεθνώς αναγνωρισμένα μνημεία:
«Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι περίπου 35 χιλιόμετρα της προτεινόμενης γραμής, με 98 πυλώνες, διέρχονται εντός των ορίων του Γεωπάρκου του Ψηλορείτη, το οποίο έχει χαρακτηριστεί από την UNESCO ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς. […] Πρόκειται για δεδομένα που αναδεικνύουν την ανάγκη η ενεργειακή μετάβαση να στηρίζεται σε επιστημονική τεκμηρίωση και ουσιαστική στάθμιση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Δεν μπορεί να έρχεται με τον τρόπο που έρχεται και μέσα σε μία μέρα να περνάει ως γνωμοδότηση από το Περιφερειακό Συμβούλιο, χωρίς στην ουσία να έχουν ερωτηθεί εγκαίρως οι Δήμοι, αλλά ούτε και οι συλλογικότητες.»
Οι θεσμικές στρεβλώσεις και το παράθυρο των μεταβατικών διατάξεων
Στο μικροσκόπιο των αιρετών της Κρήτης βρέθηκε και το διαχρονικό θεσμικό πλαίσιο, ξεκινώντας από τον νόμο 3851 του 2010, ο οποίος, στην προσπάθεια επιτάχυνσης των επενδύσεων καθαρής ενέργειας για την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, δημιούργησε ένα ιδιαίτερα ελαστικό περιβάλλον αδειοδοτήσεων. Η τακτική αυτή, όπως επισημάνθηκε, οδήγησε σε συσσωρευτική πίεση στους ορεινούς όγκους του νησιού.
Παράλληλα, ο Δήμαρχος Αποκορώνου εξέφρασε σοβαρές επιφυλάξεις για τις μεταβατικές διατάξεις του υπό διαβούλευση σχεδίου. Σύμφωνα με αυτές, όσα έργα έχουν αποκτήσει τυπική πληρότητα φακέλου πριν από τις 20 Μαΐου του 2026 εξαιρούνται από τις νέες, αυστηρότερες ρυθμίσεις. Η συγκεκριμένη εξαίρεση, κατά την Τοπική Αυτοδιοίκηση, ακυρώνει την αποτελεσματικότητα του νέου χωροταξικού, καθώς επιτρέπει την υλοποίηση μεγάλων, ήδη δρομολογημένων βιομηχανικών έργων σε περιοχές που το ίδιο το νομοθέτημα αναγνωρίζει ότι χρήζουν προστασίας.
Το παράδοξο των Ενεργειακών Κοινοτήτων και ο αποκλεισμός της βάσης
Μια από τις πιο αξιοσημείωτες πτυχές της συνεδρίασης αφορούσε τη διακυβέρνηση του ενεργειακού χώρου και την πρόσβαση στο ηλεκτρικό δίκτυο. Ενώ η επίσημη κρατική πολιτική ενθαρρύνει θεωρητικά την κοινωνική συμμετοχή μέσω της ίδρυσης τοπικών σχημάτων, η πρακτική εφαρμογή αναδεικνύει σοβαρά προσκόμματα για τους Οργανισμούς Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Ο κ. Κουκιανάκης περιέγραψε την εμπειρία του Δήμου Αποκορώνου, αναδεικνύοντας τις ανισότητες που καταγράφονται στην αγορά ενέργειας:
«Δεν είμαστε απέναντι στην πράσινη μετάβαση. Ο Δήμος Αποκορώνου ήταν από τους πρώτους δήμους που σύστησε Ενεργειακή Κοινότητα, με όραμα και στόχο τη μείωση του ενεργειακού κόστους προς όφελος της τοπικής κοινωνίας. Πλην όμως, για την Ενεργειακή Κοινότητα του Δήμου μας δεν υπήρχε διαθέσιμος ηλεκτρικός, ενεργειακός χώρος στο δίκτυο, ενώ για τους μεγαλοπαίκτες της αγοράς υπάρχει πάντα! Είμαστε, λοιπόν, απέναντι σε μια μετάβαση χωρίς σχέδιο, χωρίς όρια, χωρίς σεβασμό στον τόπο.»
Η βιώσιμη ανάπτυξη ως ιστορική παρακαταθήκη
Η ομόφωνη άρνηση του Περιφερειακού Συμβουλίου Κρήτης να παράσχει θετική γνωμοδότηση στο Ειδικό Χωροταξικό Πλαίσιο αποτυπώνει μια ευρύτερη ανάγκη επαναπροσδιορισμού της στρατηγικής για τις ΑΠΕ στην Ελλάδα. Η πράσινη μετάβαση αναγνωρίζεται ως αναγκαία περιβαλλοντική και ευρωπαϊκή υποχρέωση, ωστόσο η υλοποίησή της οφείλει να υπακούει στις αρχές της προφύλαξης, της σωρευτικής αξιολόγησης των επιπτώσεων και της κοινωνικής συναίνεσης.
Η συζήτηση στο Περιφερειακό Συμβούλιο έκλεισε με μια αναφορική αποτίμηση της ευθύνης απέναντι στις επόμενες γενιές, υπογραμμίζοντας ότι η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού πλούτου αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της αειφορίας:
«Η Κρήτη μπορεί να αποτελέσει πρότυπο βιώσιμης ανάπτυξης, όχι επειδή θα συγκεντρώσει τις περισσότερες ανεμογεννήτριες ή τις περισσότερες ενεργειακές υποδομές, αλλά επειδή θα αποδείξει ότι η ενεργειακή μετάβαση μπορεί να συμβαδίσει με την προστασία της φύσης, της ιστορίας και της ποιότητας ζωής των ανθρώπων της. Αυτόν τον τόπο έχουμε χρέος να τον παραδώσουμε ακέραιο. Όχι φτωχότερο, όχι αλλοιωμένο, αλλά ζωντανό, δυνατό και ανθρώπινο στις επόμενες γενιές. Γιατί η Κρήτη δεν μας ανήκει. Την κρατούμε ως παρακαταθήκη από τους προγόνους μας, την οποία οφείλουμε να παραδώσουμε με την ίδια αξιοπρέπεια σε όσους έρχονται μετά από εμάς.»
Ακολουθεί ολόκληρη η παρέμβαση του Δήμαρχου Αποκορώνου Χαράλαμπου Κουκιανάκη:
«Καλό μεσημέρι, κύριε Πρόεδρε, κύριε Περιφερειάρχη, συνάδελφοι της Τοπικής Αυτοδιοίκησης, αγαπητοί παριστάμενοι.
Επί της ουσίας, λοιπόν: δεν μπορεί η Κρήτη να μετατραπεί σε ένα απέραντο εργοτάξιο ενεργειακών εγκαταστάσεων χωρίς κοινωνική συναίνεση, χωρίς σεβασμό στην ιστορία της και στην ταυτότητά της. Διότι, αν δεν υπάρξει σήμερα ισχυρή θεσμική, επιστημονική και κοινωνική παρέμβαση, τότε αύριο αυτό δεν θα αποτελεί επιλογή· θα έρθει ως τετελεσμένο. Και οφείλουμε να έχουμε το θάρρος να δούμε την εικόνα όπως πραγματικά μπορεί να διαμορφωθεί, εάν επικρατήσει η αδράνεια: μια Κρήτη που από τα ορεινά της θα αλλοιώνεται από εκτεταμένες βιομηχανικές εγκαταστάσεις.
Ήδη το Δημοτικό Συμβούλιο ομόφωνα αποφάσισε —και θα καταθέσω την απόφαση αυτή— όπως επίσης θα καταθέσω στο προεδρείο την τεχνοοικονομική και κοινωνική αξιολόγηση της γραμμής υψηλής τάσης “Χανιά – Δαμάστα” στη Βόρεια Κρήτη και τη διερεύνηση ενός εναλλακτικού σεναρίου. Πρόκειται για το τελικό παραδοτέο της πρώτης και της δεύτερης φάσης, όπου εκεί αναδεικνύονται, κύριοι συνάδελφοι, τα τραγικά αποτελέσματα, όπως ακριβώς τα αποτυπώνει η επιστημονική οκταμελής ομάδα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου.»
«Η ενεργειακή μετάβαση αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής μας. Η αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, η ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας και η ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας αποτελούν στόχους που όλοι ενστερνιζόμαστε. Όμως, η πράσινη μετάβαση δεν μπορεί να μετατρέπεται σε άλλοθι και να οδηγεί σε αποφάσεις που υποβαθμίζουν ανεπανόρθωτα το φυσικό και πολιτιστικό κεφάλαιο της Κρήτης.
Η ανάπτυξη των ενεργειακών υποδομών οφείλει να στηρίζεται στις αρχές της βιωσιμότητας, της επιστημονικής τεκμηρίωσης, της κοινωνικής συναίνεσης και του ολοκληρωμένου χωροταξικού σχεδιασμού. Η προστασία του περιβάλλοντος δεν αποτελεί εμπόδιο στην ανάπτυξη· αποτελεί όμως προϋπόθεση για μια ανάπτυξη που θα έχει διάρκεια και θα υπηρετεί πραγματικά το δημόσιο συμφέρον.
Παράλληλα, επιστημονικές τεκμηριώσεις και μελέτες, μεταξύ των οποίων αυτή που σας ανέφερα του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου, αναδεικνύουν κρίσιμα ζητήματα σχετικά με τη φέρουσα ικανότητα του φυσικού χώρου και την ανάγκη ενός πραγματικά ολοκληρωμένου χωροταξικού σχεδιασμού πριν από κάθε μαζική ανάπτυξη ενεργειακών υποδομών.»
«Η ανάγκη αυτή καθίσταται ακόμη πιο επιτακτική αν ληφθεί υπόψη το θεσμικό πλαίσιο που διαμορφώθηκε τα προηγούμενα χρόνια με τον νόμο 3851 του 2010. Με στόχο την επιτάχυνση της ανάπτυξης των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) στο πλαίσιο της αντιμετώπισης της κλιματικής αλλαγής, δημιουργήθηκε ένα ιδιαίτερα ελαστικό περιβάλλον για την ταχεία αδειοδότηση και εγκατάσταση μεγάλων ενεργειακών έργων.
Ωστόσο, η επιτάχυνση αυτή δεν μπορεί να λειτουργεί σε βάρος ενός ολοκληρωμένου χωροταξικού σχεδιασμού, ούτε να οδηγεί στη συσσωρευτική εγκατάσταση βιομηχανικών ΑΠΕ και ανεμογεννητριών σε περιοχές εξαιρετικής περιβαλλοντικής, γεωλογικής και πολιτιστικής αξίας. Χαίρομαι για την τοποθέτηση του κυρίου Καλογερή. Η πράσινη μετάβαση αποτελεί εθνική και ευρωπαϊκή αναγκαιότητα, δεν μπορεί όμως να σημαίνει ανεξέλεγκτη βιομηχανοποίηση των ορεινών όγκων και του φυσικού τοπίου της Κρήτης.
Η επιστημονική αυτή αξιολόγηση δεν περιορίζεται σε γενικές διαπιστώσεις. Καταγράφει ότι η σχεδιαζόμενη γραμμή μεταφοράς ηλεκτρικής ενέργειας διασχίζει συνολικά περίπου 39,4 χιλιόμετρα προστατευόμενων περιοχών, επηρεάζοντας 10 περιοχές του δικτύου Natura και καταφύγια άγριας ζωής. Παράλληλα, μόνο κατά τη φάση της κατασκευής προβλέπεται επέμβαση σε περίπου 431 στρέμματα δασικών εκτάσεων, εκ των οποίων περισσότερα από 145 στρέμματα βρίσκονται εντός προστατευόμενων περιοχών.
Το παράδοξο της χωροθέτησης: «Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι περίπου 35 χιλιόμετρα της προτεινόμενης γραμμής, με 98 πυλώνες, διέρχονται εντός των ορίων του Γεωπάρκου του Ψηλορείτη, το οποίο έχει χαρακτηριστεί από την UNESCO ως Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς.»
Πρόκειται για δεδομένα που αναδεικνύουν την ανάγκη η ενεργειακή μετάβαση να στηρίζεται σε επιστημονική τεκμηρίωση και ουσιαστική στάθμιση των περιβαλλοντικών επιπτώσεων. Δεν μπορεί να έρχεται με τον τρόπο που έρχεται και μέσα σε μία μέρα να περνάει ως γνωμοδότηση από το Περιφερειακό Συμβούλιο, χωρίς στην ουσία να έχουν ερωτηθεί εγκαίρως οι Δήμοι, αλλά ούτε και οι συλλογικότητες.»
«Την ίδια στιγμή, ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλεί και η μεταβατική διάταξη του νέου ειδικού χωροταξικού πλαισίου για τις ΑΠΕ. Σύμφωνα με αυτήν, έργα των οποίων οι μελέτες έχουν αποκτήσει τυπική πληρότητα φακέλου πριν από τις 20 Μαΐου του 2026, εξαιρούνται από την εφαρμογή των νέων ρυθμίσεων. Η πρόβλεψη αυτή δημιουργεί εύλογα ερωτηματικά ως προς την αποτελεσματικότητα του ίδιου του νέου χωροταξικού σχεδιασμού, αφού επιτρέπει την υλοποίηση μεγάλων, ήδη δρομολογημένων έργων με βάση το προηγούμενο καθεστώς, ακόμη και σε περιοχές που το ίδιο το νέο πλαίσιο αναγνωρίζει ότι απαιτούν αυξημένη προστασία.
Εάν ο νέος χωροταξικός σχεδιασμός κρίθηκε αναγκαίος για την προστασία του φυσικού περιβάλλοντος, τότε είναι εύλογο να αναρωτηθεί κανείς: κατά πόσο υπηρετείται πραγματικά ο σκοπός αυτός όταν εξαιρούνται από την εφαρμογή τα έργα που ενδέχεται να έχουν τις σημαντικότερες επιπτώσεις;
Η Περιφέρεια Κρήτης, οι Δήμοι, οι τοπικές κοινωνίες και οι επιστημονικοί φορείς δεν μπορούν να περιορίζονται στο ρόλο του παρατηρητή. Έχουν θεσμική ευθύνη να διασφαλίσουν ότι η ενεργειακή πολιτική θα υπηρετεί ταυτόχρονα την αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής, την προστασία της βιοποικιλότητας, την κοινωνική συνοχή και την αειφόρο ανάπτυξη. Η Κρήτη δεν είναι ένας απεριόριστος χώρος εγκατάστασης ενεργειακών υποδομών. Διαθέτει μοναδικά οικοσυστήματα, σπάνια βιοποικιλότητα, ιδιαίτερη γεωμορφολογία και πολιτιστικά στοιχεία που, μαζί με την ιστορική της ταυτότητα, συνθέτουν έναν φυσικό πλούτο ανεκτίμητης αξίας.
Γι’ αυτό απαιτούμε ουσιαστική αξιολόγηση της σωρευτικής επίδρασης όλων των έργων, σεβασμό στη φέρουσα ικανότητα της εκάστοτε περιοχής, πραγματική συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών στις αποφάσεις που τις αφορούν και εφαρμογή της αρχής της προφύλαξης όπου υπάρχουν σοβαρές επιστημονικές αβεβαιότητες.
Δεν είμαστε απέναντι στην πράσινη μετάβαση. Ο Δήμος Αποκορώνου ήταν από τους πρώτους δήμους που σύστησε Ενεργειακή Κοινότητα, με όραμα και στόχο τη μείωση του ενεργειακού κόστους προς όφελος της τοπικής κοινωνίας. Πλην όμως, για την Ενεργειακή Κοινότητα του Δήμου μας δεν υπήρχε διαθέσιμος ηλεκτρικός, ενεργειακός χώρος στο δίκτυο, ενώ για τους μεγαλοπαίκτες της αγοράς υπάρχει πάντα! Είμαστε, λοιπόν, απέναντι σε μια μετάβαση χωρίς σχέδιο, χωρίς όρια, χωρίς σεβασμό στον τόπο.»
«Η Κρήτη μπορεί να αποτελέσει πρότυπο βιώσιμης ανάπτυξης, όχι επειδή θα συγκεντρώσει τις περισσότερες ανεμογεννήτριες ή τις περισσότερες ενεργειακές υποδομές, αλλά επειδή θα αποδείξει ότι η ενεργειακή μετάβαση μπορεί να συμβαδίσει με την προστασία της φύσης, της ιστορίας και της ποιότητας ζωής των ανθρώπων της.
Αυτόν τον τόπο έχουμε χρέος να τον παραδώσουμε ακέραιο. Όχι φτωχότερο, όχι αλλοιωμένο, αλλά ζωντανό, δυνατό και ανθρώπινο στις επόμενες γενιές.
«Γιατί η Κρήτη δεν μας ανήκει. Την κρατούμε ως παρακαταθήκη από τους προγόνους μας, την οποία οφείλουμε να παραδώσουμε με την ίδια αξιοπρέπεια σε όσους έρχονται μετά από εμάς.»
Αυτό είναι το πραγματικό νόημα της ευθύνης. Αυτό είναι το πραγματικό νόημα της βιώσιμης ανάπτυξης. Σας ευχαριστώ.»
Το ξέρουμε…
Το να βλέπετε αυτά τα μηνύματα μπορεί να είναι κουραστικό. Και να είστε σίγουροί ότι ούτε κι εμείς βρίσκουμε κάποια ευχαρίστηση από το να τα γράφουμε... Όμως αυτό το μήνυμα δεν αφορά εμάς. Αφορά κάτι πολύ πιο σημαντικό: την επιβίωση της ανεξάρτητης, μαχητικής δημοσιογραφίας στην Kρήτη.
Η στήριξη σας είναι σημαντική γιατί μας επιτρέπει να:
- - Κάνουμε ρεπορτάζ χωρίς φόβο και εξαρτήσεις. Κανείς δεν μας υπαγορεύει τι να πούμε ή τι να αποσιωπήσουμε.
- - Κρατάμε τη δημοσιογραφία μας προσβάσιμη σε όλους, ακόμη και σε αυτούς που δεν έχουν την ικανότητα να πληρώσουν. Χωρίς paywall, χωρίς προνόμια μόνο για όσους έχουν την οικονομική δυνατότητα.
Η απλή αλήθεια είναι ότι τα έσοδα διαρκώς συρρικνώνονται. Αν πιστεύετε ότι μια πραγματικά ελεύθερη ενημέρωση είναι ζωτικής σημασίας για τη δημοκρατία και τον έλεγχο της εξουσίας, τότε δώστε μας τη δύναμη να συνεχίσουμε.
Σας ευχαριστούμε θερμά.
