Η προσπάθεια της ΕΕ να ενισχύσει την κυριαρχία και την αυτονομία της συγκρούεται με την αυξανόμενη εξάρτησή της από ισραηλινές αμυντικές εταιρείες.

Την τελευταία ημέρα του Αυγούστου, ομάδα Ελλήνων στρατιωτικών αξιωματούχων έφτασε στο Τελ Αβίβ, με επικεφαλής τον υποστράτηγο Ιωάννη Μπουρά, για να υπογράψει μια συμφωνία που θα γινόταν μία από τις μεγαλύτερες αμυντικές εξαγωγικές συμφωνίες στην ιστορία και των δύο χωρών.

Η συμφωνία, ύψους 3 δισ. ευρώ, με την ονομασία «Ασπίδα του Αχιλλέα», θα παρέχει στην Ελλάδα ένα σύνολο ισραηλινών τεχνολογιών για την προστασία της από ένα ευρύ φάσμα απειλών, συμπεριλαμβανομένων πυραύλων, αεροσκαφών και drones.

Η συμφωνία αποτελεί το τελευταίο βήμα μιας ολοένα στενότερης σχέσης μεταξύ των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων και της ισραηλινής αμυντικής βιομηχανίας. Καθώς η Ευρώπη επιταχύνει την επανεξοπλιστική της προσπάθεια, έχει σε μεγάλο βαθμό βασιστεί στις Ηνωμένες Πολιτείες για όπλα, άρματα μάχης και αεροσκάφη. Για πολλά από τα λιγότερο ορατά συστήματα που βρίσκονται πλέον στο επίκεντρο της σύγχρονης ασφάλειας — αισθητήρες, συστήματα αναχαίτισης, τεχνολογία επιτήρησης — οι κυβερνήσεις στρέφονται ολοένα περισσότερο στο Ισραήλ, σύμφωνα με το Politico.

Η εξάρτηση αυτή βαθαίνει την ίδια στιγμή που η πολιτική σχέση της Ευρώπης με το Ισραήλ γίνεται όλο και πιο τεταμένη. Οι πόλεμοι στη Γάζα και τον Λίβανο έχουν αυξήσει τις εντάσεις μεταξύ της Ευρωπαϊκής Ένωσης και του Ισραήλ, την ώρα που οι κυβερνήσεις των κρατών-μελών εξαρτώνται ολοένα περισσότερο από τη χώρα για κρίσιμα συστήματα. Ωστόσο, οι διαφωνίες αυτές έχουν ελάχιστα περιορίσει τη συνεργασία μεταξύ της ισραηλινής αμυντικής βιομηχανίας και των επιμέρους ευρωπαϊκών χωρών.

«Κοιτάζοντας αυτή τη στιγμή τις σχέσεις μας με την ΕΕ, ναι, υπάρχουν προκλήσεις», δήλωσε ο πρέσβης του Ισραήλ στην ΕΕ, Άβι Νιρ-Φέλντκλαϊν. «Όμως, όταν εξετάζει κανείς τι κάνουμε σε διμερές επίπεδο με τα κράτη-μέλη της ΕΕ, η εποικοδομητική, πρακτική συνεργασία είναι έντονη και ακμάζει».

Το πλεονέκτημα του Ισραήλ ξεκινά από τον στρατό του. Νεαροί μηχανικοί υπηρετούν σε επίλεκτες μονάδες πληροφοριών και κυβερνοάμυνας, όπου εργάζονται πάνω σε πραγματικές απειλές ασφαλείας. Μετά την αποχώρησή τους από τις Ισραηλινές Ένοπλες Δυνάμεις, πολλοί εντάσσονται σε αμυντικές εταιρείες ή ιδρύουν νεοφυείς επιχειρήσεις στον τομέα της ασφάλειας. Το αποτέλεσμα είναι μια συνεχής «αλυσίδα» που συνδέει το πεδίο της μάχης με την ανάπτυξη εμπορικών προϊόντων.

Οι τρεις μεγαλύτερες αμυντικές εταιρείες του Ισραήλ — Israel Aerospace Industries, Rafael Advanced Defense Systems και Elbit Systems — είναι είτε κρατικές είτε διατηρούν βαθιές θεσμικές σχέσεις με το ισραηλινό αμυντικό κατεστημένο, με ανώτατους στρατιωτικούς αξιωματούχους να συμμετέχουν στις διοικητικές τους δομές.

«Το Ισραήλ αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα του πόσο καλά μπορούν να ενσωματωθούν οι αμυντικές ή ιδιωτικές εταιρείες [στο αμυντικό οικοσύστημα]», δήλωσε ο Κάουπο Ρόζιν, επικεφαλής της υπηρεσίας εξωτερικών πληροφοριών της Εσθονίας. «Και αυτό τις καθιστά εξαιρετικά ικανές».

Ο ευρύτερος τομέας ασφάλειας του Ισραήλ έχει επίσης μετατραπεί σε πόλο επενδύσεων. Σύμφωνα με την έκθεση 2025 High-Tech Report της Israel Innovation Authority, οι ισραηλινές εταιρείες προσελκύουν σχεδόν το ένα τέταρτο των παγκόσμιων επενδύσεων στον κυβερνοχώρο. Η εξαγορά της ισραηλινής νεοφυούς εταιρείας Wiz από τη Google έναντι 32 δισ. δολαρίων φέτος υπογραμμίζει την ελκυστικότητα του κλάδου.

Η Χίμπα Ταρίφ, εκπρόσωπος της αποστολής του Ισραήλ στην ΕΕ και το ΝΑΤΟ, δήλωσε ότι η έλξη του ισραηλινού οικοσυστήματος οφείλεται στη στενή διασύνδεση κυβέρνησης, ακαδημαϊκού χώρου και ιδιωτικού τομέα — αλλά και στην τεχνολογία που έχει διαμορφωθεί μέσα από πραγματικές επιχειρησιακές συνθήκες.

«Αξιοποιώντας την επιχειρησιακή μας εμπειρία σε πραγματικό χρόνο, επιτρέπουμε στους εταίρους μας να περάσουν από μια αντιδραστική σε μια προληπτική στάση, ενισχύοντας σημαντικά τη συλλογική μας ανθεκτικότητα και άμυνα», είπε.

Η αυξανόμενη εξάρτηση

Μια πλήρης εικόνα του ρόλου του Ισραήλ στην ευρωπαϊκή άμυνα είναι δύσκολο να αποτυπωθεί. Πολλές συμβάσεις δεν δημοσιοποιούνται για λόγους εθνικής ασφάλειας, ενώ ορισμένες ισραηλινές εταιρείες δραστηριοποιούνται μέσω ευρωπαϊκών θυγατρικών.

Ωστόσο, δεκάδες καταχωρίσεις στην ευρωπαϊκή βάση δεδομένων διαγωνισμών, τις οποίες εξέτασε το POLITICO, δείχνουν ότι ισραηλινές εταιρείες εξελίσσονται σε βασικούς προμηθευτές στρατιωτικών επικοινωνιών, συστημάτων επιτήρησης και ηλεκτρονικού πολέμου.

Πολλές από τις δημόσιες συμβάσεις — μεταξύ αυτών και η ελληνική συμφωνία των 3 δισ. ευρώ — ανατέθηκαν απευθείας σε ισραηλινές εταιρείες, χωρίς να προκηρυχθούν ανταγωνιστικοί διαγωνισμοί, όπως προβλέπεται κατά κανόνα από το ευρωπαϊκό δίκαιο, σύμφωνα με τις σχετικές ανακοινώσεις.

Οι ευρωπαϊκοί κανόνες για τις δημόσιες προμήθειες αντιμετωπίζουν τον ανταγωνισμό ως τον κανόνα, ακόμη και στον τομέα της άμυνας και της ασφάλειας. Οι απευθείας αναθέσεις επιτρέπονται μόνο σε περιορισμένες περιπτώσεις — για παράδειγμα, όταν υπάρχει πραγματική τεχνική αποκλειστικότητα ή αυστηρά προσδιορισμένος λόγος εθνικής ασφάλειας.

«Οι διαδικασίες χωρίς διαγωνισμό είναι εξαιρετικές, πρέπει να βασίζονται σε τεκμηριωμένα στοιχεία και να αιτιολογούνται με τρόπο απολύτως επαρκή», δήλωσαν η Ανέτ Ρόζενκέτερ και η Αντρέα Πομάνα, εταίροι της γερμανικής δικηγορικής εταιρείας FPS Law, η οποία ειδικεύεται στις δημόσιες συμβάσεις και τις ευρωπαϊκές υποθέσεις.

Το μοτίβο αυτό έχει σημασία επειδή οι απευθείας αναθέσεις μπορούν να ενισχύσουν την εξάρτηση, καθώς οι κυβερνήσεις καταλήγουν να βασίζονται σε έναν συγκεκριμένο παραγωγό. Το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης έκρινε τον Ιανουάριο του 2025 ότι τα ιδιαίτερα εξειδικευμένα συστήματα μπορούν να «κλειδώσουν» έναν αγοραστή, εάν έχουν σχεδιαστεί με τέτοιο τρόπο ώστε μόνο ο αρχικός προμηθευτής να μπορεί να τα συντηρεί ή να τα αναβαθμίζει.

Η Ολλανδία προσφέρει μια εικόνα για το πώς λειτουργεί αυτό στην πράξη. Το 2025, η Elbit Systems C4I and Cyber, ο κυβερνοαμυντικός βραχίονας της εταιρείας, κέρδισε σύμβαση ύψους 25 εκατ. ευρώ για την προμήθεια συστημάτων διαχείρισης πεδίου μάχης στο ολλανδικό υπουργείο Άμυνας. Η σύμβαση ανατέθηκε απευθείας, χωρίς ανταγωνισμό, με το επιχείρημα ότι το υπουργείο χρειαζόταν πρόσθετες υπηρεσίες από την εταιρεία με την οποία είχε αρχικά συμβληθεί.

Το ολλανδικό υπουργείο Άμυνας δεν απάντησε σε αίτημα για σχόλιο.

Αντίστοιχα, το 2024, το ισπανικό υπουργείο Άμυνας ανέθεσε στη Rafael Advanced Defense Systems σύμβαση ύψους 1,17 εκατ. ευρώ χωρίς ανοιχτό διαγωνισμό, υποστηρίζοντας ότι η ισραηλινή εταιρεία ήταν ο μόνος προμηθευτής που μπορούσε να προσφέρει τον απαιτούμενο εξοπλισμό.

Άλλες απευθείας συμφωνίες περιλαμβάνουν σύμβαση ύψους 6,5 εκατ. ευρώ μεταξύ της Elbit Systems Deutschland και του υπουργείου Άμυνας της Δανίας, τον Σεπτέμβριο του 2025, για συσκευή που χρησιμοποιείται στην επεξεργασία και ανάλυση ηλεκτρονικών σημάτων.

«Παρά την πολιτική κατάσταση και την αντιπαλότητα μεταξύ του Ισραήλ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, όταν πρόκειται για τη διάσταση της ασφάλειας, το εκπληκτικό είναι ότι η συνεργασία ήταν πάντα πολύ καλή», δήλωσε ο Σάρον Πάρντο, καθηγητής διεθνών σχέσεων στο ισραηλινό Πανεπιστήμιο Μπεν-Γκουριόν του Νεγκέβ.

Πολιτικές αντιδράσεις

Οι επικριτές προειδοποιούν ότι η Ευρώπη μπορεί να δημιουργεί μια νέα εξάρτηση ακριβώς τη στιγμή που υποστηρίζει ότι επιδιώκει μεγαλύτερη στρατηγική αυτονομία, την ώρα που οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή επιβαρύνουν τις σχέσεις της με το Ισραήλ.

Η Γαλλία έχει επανειλημμένα περιορίσει τη συμμετοχή της ισραηλινής κυβέρνησης σε μεγάλες εκθέσεις όπλων, ενώ η φινλανδική κυβέρνηση δέχθηκε επικρίσεις τον Μάιο επειδή συνδιοργάνωσε σεμινάριο για αμυντική τεχνολογία με το ισραηλινό υπουργείο Άμυνας.

«Αν ο στόχος είναι η ενίσχυση της ευρωπαϊκής αυτονομίας και κυριαρχίας, τότε δεν μπορείς να αντικαθιστάς έναν τύπο εξάρτησης με έναν άλλον», δήλωσε η Λι Άντερσον, αριστερή Φινλανδή ευρωβουλευτής.

Η Άντερσον επισήμανε επίσης τον τρόπο με τον οποίο ορισμένες ισραηλινές εταιρείες ασφάλειας προωθούν τα προϊόντα τους ως τεχνολογίες δοκιμασμένες σε πραγματικές επιχειρησιακές συνθήκες — σε ορισμένες περιπτώσεις, εναντίον Παλαιστινίων που ζουν υπό ισραηλινή κατοχή.

«Θα πρέπει να είναι σαφές ότι δεν συμμετέχουμε σε εμπόριο όπλων ή αμυντική συνεργασία με έναν παράγοντα που έχει επανειλημμένα κριθεί από διάφορους θεσμούς ότι παραβιάζει και αγνοεί τους πιο θεμελιώδεις κανόνες και αρχές του διεθνούς δικαίου», είπε.

Ο Ισραηλινός υπουργός Εξωτερικών Γκίντεον Σάαρ αντέδρασε έντονα στην πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν τον Σεπτέμβριο του 2025, μετά την πρότασή της για κυρώσεις και μερική αναστολή του εμπορίου ΕΕ–Ισραήλ εξαιτίας της ισραηλινής συμπεριφοράς στη Γάζα.

Ο Σάαρ υποστήριξε ότι η αξιολόγηση βασιζόταν σε «ψευδείς κατηγορίες και νομικά κενά» και επέμεινε ότι το Ισραήλ σέβεται το διεθνές δίκαιο, υποστηρίζοντας ότι τα μέτρα θα ενίσχυαν μόνο τη Χαμάς.

Η Χάνα Νόιμαν, Γερμανίδα ευρωβουλευτής των Πρασίνων, προειδοποίησε ότι οι ευρωπαϊκές χώρες κινδυνεύουν να αποδυναμώσουν τη γεωπολιτική τους θέση.

Όσο περισσότερο οι κυβερνήσεις εξαρτώνται από το Ισραήλ, τόσο δυσκολότερο θα γίνεται να επιβάλουν κόστος στην εξωτερική του πολιτική, είπε.

«Θα προτιμούσα οι γερμανικοί πόροι και η πολιτική ενέργεια να κατευθύνονται στην ενίσχυση της ευρωπαϊκής αυτονομίας», πρόσθεσε.

Πρώτα η ασφάλεια

Οι πολιτικές αντιδράσεις έχουν κάνει ελάχιστα για να ανακόψουν τις συμφωνίες.

Τον Ιανουάριο, η Γερμανία και το Ισραήλ υπέγραψαν μνημόνιο για την ανάπτυξη ενός «κυβερνο-θόλου» (cyber dome), βασισμένου σε ισραηλινή τεχνολογία και εγκατεστημένου σε γερμανικό έδαφος. Έναν μήνα αργότερα, το Ισραήλ, η Ελλάδα και η Κύπρος εγκαινίασαν στη Λευκωσία Κέντρο Θαλάσσιας Κυβερνοασφάλειας.

Η Ισπανία προσφέρει ένα ακόμη πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της αντίφασης. Ενώ η κυβέρνηση του πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ ακύρωσε αμυντικές συμβάσεις ύψους 1 δισ. ευρώ με το Ισραήλ, στο πλαίσιο αυτού που ο ίδιος χαρακτήρισε «πλήρες εμπάργκο όπλων» εξαιτίας της «γενοκτονίας» στη Γάζα, η περιφερειακή διοίκηση της Μαδρίτης ζήτησε και έλαβε τον Ιανουάριο βοήθεια από την ισραηλινή Διεύθυνση Κυβερνοασφάλειας για την προστασία κρίσιμων υποδομών.

Ούτε η Περιφερειακή Διοίκηση της Μαδρίτης ούτε οι κυπριακές αρχές απάντησαν σε αιτήματα για σχόλιο. Το ισπανικό υπουργείο Άμυνας δήλωσε ότι δεν έχει «καμία σύμβαση που να αφορά την κυβερνοασφάλεια με οποιαδήποτε εταιρεία στο Ισραήλ».

Η Ιταλία, εν τω μεταξύ, έχει δώσει επίσημη προτεραιότητα στην ισραηλινή τεχνολογία. Το 2024, η υπηρεσία κυβερνοασφάλειας της χώρας εισήγαγε κίνητρο στις διαδικασίες προμηθειών, αντιμετωπίζοντας το ισραηλινό λογισμικό κυβερνοασφάλειας ισότιμα με προϊόντα από την ΕΕ και το ΝΑΤΟ στους δημόσιους διαγωνισμούς.

Για τις μικρές χώρες που συνορεύουν με τη Ρωσία, η επιλογή μπορεί να είναι ιδιαίτερα ξεκάθαρη, δήλωσε ο Γιούχα Μάρτελιους, διευθυντής της φινλανδικής Υπηρεσίας Ασφάλειας και Πληροφοριών.

«Σε μια χώρα όπως η Φινλανδία, ποτέ δεν είχαμε την οικονομική δυνατότητα να αγοράσουμε ποσοτικά όσα ίσως χρειαζόμασταν ή ακόμη και θα θέλαμε», είπε. «Πάντα δίνουμε έμφαση στην ποιότητα. Δηλαδή, αγοράζουμε το καλύτερο, ανεξάρτητα από το από πού προέρχεται».

Η Ελλάδα, από την πλευρά της, προσπάθησε να μειώσει την εξάρτησή της από το Ισραήλ. Στη συμφωνία Achilles Shield, ο ελληνικός στρατός επέμεινε να έχει πρόσβαση στον πηγαίο κώδικα του συστήματος, ώστε να μπορεί να συντηρεί και να αναβαθμίζει την τεχνολογία ανεξάρτητα.

«Το να γίνουμε “όμηροι”, ακόμη και της πιο φιλικής ξένης χώρας ή συμμάχου, είναι απολύτως αδύνατο», δήλωσε τον Ιούλιο ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας.

Ο Νίκλας Χερμπστ, Γερμανός κεντροδεξιός βουλευτής και μέλος της κοινοβουλευτικής αντιπροσωπείας για τις σχέσεις με το Ισραήλ, δήλωσε ότι το Ισραήλ προσφέρει όσα λείπουν από την ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία, ιδιαίτερα στον τομέα των απειλών κυβερνοασφάλειας και της αεράμυνας.

«Είναι προς όφελος της Ευρώπης να έχει μια σταθερή και αξιόπιστη σχέση με το Ισραήλ σε αυτόν τον τομέα», δήλωσε ο Χερμπστ στο POLITICO.

Όσον αφορά την κριτική ότι η Ευρώπη χρησιμοποιεί τεχνολογία που έχει δοκιμαστεί σε Παλαιστινίους, σημείωσε ότι οι κυβερνήσεις επενδύουν κυρίως σε «πολύ εξειδικευμένο λογισμικό και συστήματα αισθητήρων» που προορίζονται για αμυντική χρήση.

«Το ερώτημα είναι: τι θέλουμε να αγοράσουμε;» είπε. «Θέλουμε να αγοράσουμε καλή συνείδηση ή θέλουμε να αγοράσουμε αμυντικά προϊόντα;»

topontiki.gr