Η τύχη ενός ακόμη ιστορικού σημείου αναφοράς στον εμπορικό ιστό των Χανίων, του κενωθέντος περιπτέρου επί της οδού Σκαλίδη, έξω από το κατάστημα «Κωτσόβολος», τίθεται επί τάπητος στην τακτική συνεδρίαση του Συμβουλίου της Κοινότητας Χανίων, η οποία έχει προγραμματιστεί για την ερχόμενη Πέμπτη στις 14:00.

Το κοινοτικό όργανο καλείται να διατυπώσει επίσημη γνωμοδότηση σχετικά με τη διατήρηση ή την οριστική αποξήλωση του συγκεκριμένου κουβουκλίου, σε μία συζήτηση που υπερβαίνει τα όρια μιας τυπικής διοικητικής πράξης.

Η υπόθεση αντικατοπτρίζει τη ραγδαία συρρίκνωση και σταδιακή εξαφάνιση των περιπτέρων τόσο σε πανελλαδικό επίπεδο όσο και στην πόλη των Χανίων — μία εξέλιξη που συνιστά το συνδυαστικό αποτέλεσμα της κατάργησης του ιστορικού καθεστώτος των κληρονομικών αδειών, της ολοκληρωτικής κατάρρευσης του παραδοσιακού οικονομικού μοντέλου λειτουργίας τους και της συγκροτημένης στρατηγικής των δήμων για την ανάκτηση του δημόσιου χώρου και τη διασφάλιση της προσβασιμότητας των πεζών.

Η θεσμική τομή: Από το προνοιακό καθεστώς των αναπήρων πολέμου στους νόμους του 2012 και του 2014

Η ιστορική διαδρομή του ελληνικού περιπτέρου υπήρξε άρρηκτα συνδεδεμένη με την κοινωνική πρόνοια του κράτους, καθώς οι άδειες εκμετάλλευσης δεν αντιμετωπίζονταν αρχικά ως απλές εμπορικές δραστηριότητες. Παραχωρούνταν ισοβίως σε αναπήρους πολέμου, θύματα ειρηνικής περιόδου και πολύτεκνες οικογένειες, διατηρώντας μάλιστα το δικαίωμα μεταβίβασης στον επιζώντα σύζυγο ή στα ανήλικα τέκνα.

Η θεμελιώδης αυτή συνθήκη ανατράπηκε ριζικά κατά τη μνημονιακή περίοδο, μέσα από τις προβλέψεις του Νόμου 4093/2012 και του Νόμου 4257/2014:

• Με τις συγκεκριμένες νομοθετικές παρεμβάσεις καταργήθηκε οριστικά η κληρονομικότητα των αδειών και η συνολική διαχείριση του θεσμού περιήλθε στην αποκλειστική αρμοδιότητα των οικείων Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης.

• Ορίζεται ρητά ότι με τον θάνατο του αρχικού δικαιούχου ή του επιζώντος συζύγου, η άδεια παύει αυτοδικαίως και το περίπτερο περιέρχεται στην κυριότητα του Δήμου.

Απέναντι σε αυτά τα κενωθέντα σημεία, οι δημοτικές αρχές διαθέτουν τη διακριτική ευχέρεια είτε να προκηρύξουν εκ νέου τη θέση μέσω πλειοδοτικής δημοπρασίας για περιορισμένο χρονικό διάστημα είτε να καταργήσουν οριστικά το σημείο απομακρύνοντας το κουβούκλιο. Στη συντριπτική πλειονότητα των περιπτώσεων, οι δημοτικές αρχές προκρίνουν την οριστική αποξήλωση, επιλέγοντας την απελευθέρωση των πεζοδρομίων.

Η κατάρρευση του οικονομικού μοντέλου: Καπνικά, έντυπος Τύπος, προμήθειες POS και νέος ανταγωνισμός

Παράλληλα με το νέο θεσμικό τοπίο, τα περίπτερα βρέθηκαν αντιμέτωπα με μία ασφυκτική οικονομική πραγματικότητα, καθώς τα προϊόντα που επί δεκαετίες εξασφάλιζαν τη ρευστότητα και την κερδοφορία τους έπαψαν να αποδίδουν.

Τα καπνικά προϊόντα και οι κάρτες κινητής τηλεφωνίας, τα οποία παραδοσιακά παρήγαγαν το 70% έως 80% του συνολικού τζίρου, υπέστησαν δομικές μεταβολές. Το περιθώριο κέρδους στα καπνικά συμπιέστηκε δραματικά σε ποσοστά της τάξης του 2% με 3%, απαιτώντας δυσανάλογα μεγάλα κεφάλαια κίνησης, ενώ οι φυσικές κάρτες ανανέωσης χρόνου ομιλίας εξαφανίστηκαν, καθώς η διαδικασία ψηφιοποιήθηκε πλήρως μέσω των ηλεκτρονικών τραπεζικών συναλλαγών και των εφαρμογών. Ταυτόχρονα, η κατακόρυφη πτώση των κυκλοφοριών στον έντυπο Τύπο στέρησε από τα περίπτερα τη σταθερή, καθημερινή πρωινή πελατεία των εφημερίδων και των περιοδικών.

Σε αυτά τα δεδομένα προστέθηκε η υποχρεωτική εγκατάσταση τερματικών αποδοχής καρτών (POS). Οι τραπεζικές προμήθειες ανά συναλλαγή σε είδη με ελάχιστο ή οριακό περιθώριο κέρδους —όπως τα εισιτήρια αστικών συγκοινωνιών, οι τσίχλες και τα καπνικά— συχνά εξανεμίζουν το οικονομικό όφελος ή καθιστούν την πώληση ζημιογόνα.

Επιπλέον, το αυξημένο ενεργειακό κόστος για τη συνεχή, 24ωρη λειτουργία των επαγγελματικών ψυγείων σε εξωτερικό περιβάλλον επιβαρύνει υπέρμετρα τα λειτουργικά έξοδα, την ώρα που ο οξύς ανταγωνισμός από τις αλυσίδες των 24ωρων καταστημάτων ευκολίας (convenience stores, αρτοποιεία-καφέ, μίνι μάρκετ) και τις ψηφιακές πλατφόρμες ταχείας διανομής (Wolt, efood) αφαίρεσε από το περίπτερο το ιστορικό του πλεονέκτημα ως του μοναδικού σημείου άμεσης εξυπηρέτησης της γειτονιάς.

Η πολεοδομική στρατηγική στα Χανιά: Προσβασιμότητα ΑμεΑ, Παλιά Πόλη και μεγάλες αναπλάσεις

Στον Δήμο Χανίων, η επιτάχυνση της απομάκρυνσης των περιπτέρων δεν αποτελεί απλώς απόρροια της οικονομικής κρίσης του κλάδου, αλλά συνειδητή πολεοδομική κατεύθυνση των δημοτικών και συναρμόδιων υπηρεσιών.

Κεντρικός άξονας αυτής της πολιτικής είναι η διασφάλιση της προσβασιμότητας των πεζών και των ατόμων με αναπηρία (ΑμεΑ). Το ιστορικό κέντρο και οι βασικοί οδικοί άξονες της πόλης —όπως η οδός Σκαλίδη, η οδός Χατζημιχάλη Γιάνναρη και η περιοχή περιμετρικά της πλατείας 1866— διακρίνονται από ιδιαίτερα στενά πεζοδρόμια. Τα ογκώδη κουβούκλια των περιπτέρων, πλαισιωμένα από ψυγεία, προθήκες και σταντ εντύπων, κατελάμβαναν συχνά ολόκληρο το ωφέλιμο πλάτος, καθιστώντας απαγορευτική τη διέλευση για πεζούς, βρεφικά καροτσάκια και αναπηρικά αμαξίδια.

Στο πλαίσιο αυτό, ο Δήμος Χανίων εφαρμόζει τα τελευταία χρόνια ένα συστηματικό πρόγραμμα άμεσης απομάκρυνσης κάθε εγκαταλελειμμένου ή ανενεργού κουβουκλίου. Μόλις λήξει μία άδεια ή διακοπεί η επιχειρηματική δραστηριότητα, τα δημοτικά συνεργεία προχωρούν στην αποξήλωση της κατασκευής αντί της επαναδημοπράτησής της, αποδίδοντας τον χώρο στους πεζούς.

Στην κατεύθυνση αυτή συνέβαλαν επίσης:

• Οι αυστηροί κανονισμοί της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χανίων στην Παλιά Πόλη και στο Ενετικό Λιμάνι, όπου η ανάγκη καταπολέμησης της αισθητικής ρύπανσης και ανάδειξης των ιστορικών μνημείων οδήγησε στην απομάκρυνση εγκαταστάσεων που κρίθηκαν ασύμβατες με το προστατευόμενο περιβάλλον.

• Τα εκτεταμένα έργα αστικών αναπλάσεων, οι πεζοδρομήσεις, οι διαπλατύνσεις των πεζοδρομίων και η ανακατασκευή της Δημοτικής Αγοράς, παρεμβάσεις που επανασχεδίασαν συνολικά τον δημόσιο χώρο, θέτοντας τα παραδοσιακά περίπτερα εκτός της νέας αρχιτεκτονικής ταυτότητας της πόλης.

Από σύμβολο της γειτονιάς σε «είδος υπό εξαφάνιση»

Η επερχόμενη κρίση του Συμβουλίου της Κοινότητας Χανίων για το περίπτερο της οδού Σκαλίδη καταδεικνύει το βάθος του αστικού μετασχηματισμού που συντελείται στην ελληνική περιφέρεια.

Το παραδοσιακό περίπτερο, το οποίο επί έναν αιώνα λειτούργησε ως ζωτικό κύτταρο κοινωνικής επαφής, και καθημερινής εξυπηρέτησης, μετατρέπεται πλέον από αναπόσπαστο στοιχείο του ελληνικού αστικού τοπίου σε είδος υπό εξαφάνιση, με τις ελάχιστες μονάδες που επιβιώνουν να βρίσκονται σε πλατείες ή σημεία με τεράστιο διαθέσιμο πλάτος και εξαιρετικά υψηλή τουριστική κίνηση.