Του Γιώργου Ουρανού

Αν προσπαθήσουμε να φανταστούμε το πως θα ένιωθαν οι Έλληνες πολίτες  σε μια ανάλογη περίπτωση, δηλαδή την  τυχόν καταδίκη κάποιου πολιτικού προσώπου και δη εν ενεργεία μέλους της οποιασδήποτε κυβέρνησης, για τυχόν ποινικές του ευθύνες στα πλαίσια των κυβερνητικών του καθηκόντων,   θα πρέπει να ανατρέξουμε στο 1975 και στη δίκη των συνταγματαρχών.

Όταν η Δημοκρατία  λειτουργεί

Η αφορμή για αυτό μας  το άρθρο, μας δόθηκε μετά από τις καταδίκες των πρώην προέδρων των Δημοκρατιών της Γαλλίας και της Νοτίου Κορέας , δηλαδή του Νικολά Σαρκοζί  και του Γιουν Σουκ-Γεόλ  αντίστοιχα. Αφορούν  βέβαια προεδρικές Δημοκρατίες, όπου ο πρόεδρος διαθέτει ισχυρή εκτελεστική εξουσία. Οι δύο πρόεδροι παραπέμφθηκαν στη δικαιοσύνη, για κατάχρηση εξουσίας και υποθέσεις οικονομικής διαφθοράς. Ο μεν Σαρκοζί για υποθέσεις του 2007, ο δε Γιουν για υποθέσεις του 2023 και 2024. Η ποινή για τον  Σαρκοζί κρίθηκε επιεικής, ενώ για τον Γιούν ήταν 5 χρόνια φυλάκιση, όπου όμως εκκρεμεί για αυτόν και η εκδίκαση και άλλης  κατηγορίας  ενατίον του, για εξέγερση σε χωριστή δίκη και κατά την οποία  η εισαγγελία ζήτησε την ποινή του θανάτου, η οποία εξακολουθεί να ισχύει στη Νότια Κορέα. Η ετυμηγορία αναμένεται στις 19 Φεβρουαρίου.

Ο διαχωρισμός εξουσιών

Και στις δύο περιπτώσεις γίνεται φανερό ότι επιτελέσθηκε η συνταγματική επίκληση που σίγουρα ενυπάρχει στα Συντάγματα και των δύο χωρών για τον πλήρη διαχωρισμό της εκτελεστικής από την δικαστική εξουσία. Είναι δεδομένο πως ο διαχωρισμός αυτός αποτελεί την απαρχή μιας Δημοκρατικής διακυβέρνησης. Έτσι ακριβώς και το Ελληνικό σύνταγμα  διακηρύσσει την αρχή διάκρισης των εξουσιών ως µία από τις οργανωτικές βάσεις του κράτους και τις θεμελιώδεις συνταγματικές αρχές και μάλιστα, ως εξής:

α. H νομοθετική λειτουργία ασκείται από τη Bουλή και τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας.

β. H εκτελεστική λειτουργία ασκείται από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας και την Kυβέρνηση.

γ. H δικαστική λειτουργία ασκείται από τα δικαστήρια· οι αποφάσεις τους εκτελούνται στο όνομα του Eλληνικού Λαού.

O Αριστοτέλης στα μέσα του 300 π.Χ.

Οι σκέψεις αυτές  περί της διάκρισης των εξουσιών δεν προέκυψαν τους πρόσφατους αιώνες.  Ανάγονται στην αρχαία Ελληνική Γραμματεία,  πρίν δύο και πλέον χιλιετίες! Ο Αριστοτέλης στο έργο του τα ‘’πολιτικά’’ κάνει αναφορά σε τρία στοιχεία κάθε πολιτεύματος, τα οποία αν λειτουργούν σωστά, τότε και το πολίτευμα θα λειτουργεί σωστά. Επ΄ακριβώς λοιπόν αναφέρει :  “Κάθε πολίτευμα διαθέτει τρία στοιχεία των οποίων τη σκοπιμότητα για το καθένα οφείλει να εξετάζει ο σπουδαίος νομοθέτης. Αν αυτά λειτουργούν σωστά και το πολίτευμα  λειτουργεί σωστά. Στο βαθμό πάλι, που παρατηρούνται διαφορές στο καθένα από αυτά, διαφέρουν και τα πολιτεύματα μεταξύ τους. Από τα τρία αυτά στοιχεία το πρώτο διαβουλεύεται για τα κοινά, το δεύτερο αφορά τις αρχές (ποιές πρέπει να είναι, με ποιές αρμοδιότητες και με ποιον τρόπο να γίνεται η εκλογή τους), και το τρίτο να απονέμει δικαιοσύνη“. Το Ελληνικό λοιπόν Σύνταγμα, με τις παραπάνω  α, β και γ διατάξεις του,  στην βασική του  αρχή, είναι  απόλυτα εναρμονισμένο με τις επισημάνσεις του  σπουδαίου  φιλόσοφουΑριστοτέλη.

Όμως  στην Ελλάδα του σήμερα; 

Είμαστε όμως σίγουροι ότι σήμερα στη χώρα μας εκπληρώνεται  αυτή η συνταγματική επίκληση σε σχέση με την ισονομία και την πραγματική ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας;  Ανατρέχοντας τα  άρθρα του έως  σήμερα ισχύοντος συντάγματος,  θα παρατηρήσουμε ότι τόσο  για το άρθρο 86  για τον ποινικό έλεγχο των πολιτικών προσώπων, όσο όμως και για το άρθρο 90 για την διαδικασία εκλογής της ηγεσίας της Δικαιοσύνης , εγείρονται ισχυρές αντιδράσεις από μεγάλο μέρος του πολιτικού κόσμου. Το μεν άρθρο 86 ειδικότερα αναφέρει,  ότι ποινική δίωξη κατά των πολιτικών προσώπων γίνεται  μόνον μετά την απόφαση της βουλής. Το δε άρθρο 90 αναφέρει, ότι την τελική επιλογή της ανώτατης δικαιοσύνης την διενεργεί  η κυβέρνηση και όχι ας πούμε η βουλή με πλειοψηφία των 2/3 ή το ίδιο το σώμα των ανώτατων δικαστών, ή αυτή επιτελείται με κάποιο άλλο τρόπο κατά τα παραδείγματα των ώριμων Δημοκρατιών της Δύσης .

Η προστασία του άρθρου 86

Πιο αναλυτικά, το άρθρο 86 αφορά την ποινική ευθύνη των πολιτικών προσώπων και επομένως των υπουργών καθώς και του πρωθυπουργού. Η συγκεκριμένη διάταξη έχει κατά καιρούς υποστεί αλλαγές και μεταρρυθμίσεις, αλλά η ουσία της παραμένει. Δηλαδή, ότι αποκλειστικά η Βουλή εμπλέκεται στην έρευνα και την ποινική δίωξη των πολιτικών προσώπων.

Επακριβώς  το άρθρο 86  αναφέρει:

1.Μόνο η Βουλή έχει την αρμοδιότητα να ασκεί δίωξη κατά όσων διατελούν ή διετέλεσαν μέλη της Κυβέρνησης ή Υφυπουργοί για ποινικά αδικήματα που τέλεσαν κατά την άσκηση των καθηκόντων τους, όπως νόμος ορίζει. Απαγορεύεται η θέσπιση ιδιώνυμων υπουργικών αδικημάτων

2. Δίωξη, ανάκριση, προανάκριση ή προκαταρκτική εξέταση κατά των προσώπων και για τα αδικήματα που αναφέρονται στην παράγραφο 1 δεν επιτρέπεται χωρίς προηγούμενη απόφαση της Βουλής………..

Η επιλογή των ανώτατων δικαστών κατά το άρθρο 90

Επίσης το άρθρο 90 αφορά τη διαδικασία επιλογής  της ηγεσίας της Δικαιοσύνης. Είναι μια συνταγματική διάταξη για την οποία τα τελευταία χρόνια  εκφράζονται σοβαρές επιφυλάξεις από σημαντικό τμήμα  του πολιτικού και επιστημονικού κόσμου. Κατά τη γνώμη τους, η  επιλογή  της ηγεσίας της δικαιοσύνης  από την εκάστοτε κυβέρνηση, θέτει θέματα σχετιζόμενα με το κράτος δικαίου. Για το θέμα αυτό  έχουν ήδη διατυπωθεί σωρεία απόψεων, με προτάσεις όπως  για την επιλογή από τους ίδιους τους δικαστές, αλλά  και ο αντίλογος σε αυτές , καθότι όπως ισχυρίζονται  θέτουν ζητήματα κράτους δικαστών και νόθευσης της αρχής της λαϊκής κυριαρχίας. Όπως και να έχει το θέμα,  μια λύση για περισσότερη ανεξαρτησία στην δικαιοσύνη θα πρέπει να βρεθεί.

Η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών

Θεωρούμε ότι με τις κινήσεις αυτές, δηλαδή την αναθεώρηση του συντάγματος και για τις δύο αυτές υποθέσεις  των άρθρων 86 και 90 , θα γίνει ένα  σθεναρό βήμα  για την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης των πολιτών προς  την πολιτική και τους πολιτικούς, η οποία τις τελευταίες δύο τουλάχιστον δεκαετίες έχει διασαλευθεί σε μεγάλο βαθμό.

Τι πιστεύουν σήμερα οι Έλληνες πολίτες

Σήμερα επικρατεί  μεγάλη δυσπιστία των Ελλήνων πολιτών έναντι των πολιτικών προσώπων και μάλιστα κατά εκείνων που ασκούν την εκτελεστική εξουσία στο ανώτατο επίπεδο δηλαδή των υπουργών. Η γνώμη της πλειοψηφίας των Ελλήνων πολιτών είναι ότι οι πολιτικοί  πάντα βρίσκονται στο απυρόβλητο. Η κοινοβουλευτική πλειοψηφία την οποία πάντα διαθέτει η κυβερνώσα παράταξη στη βουλή,  συγκροτεί  κατά τη γνώμη των πολιτών την απόλυτη προστασία των μελών της κυβέρνησης και του ίδιου του πρωθυπουργού έναντι των οποιοδήποτε ποινικών ευθυνών και αν προκύψουν εις βάρους των.

Το αίσθημα δικαίου και ο Εθνικός μας δικαστής Γιάννης Ντεγιάννης

Αν προσπαθήσουμε να φανταστούμε το  πως θα ένιωθαν οι Έλληνες πολίτες  σε μια ανάλογη περίπτωση τυχόν καταδίκης πολιτικού προσώπου και δη εν ενεργεία μέλους της οποιασδήποτε κυβέρνησης, για τυχόν του ποινικές ευθύνες,   θα πρέπει να ανατρέξουμε στον Αύγουστο του  1975 και στη δίκη των συνταγματαρχών. Εκεί θα θυμηθούμε την Εθνική υπερηφάνεια που νιώσαμε με τις αγορεύσεις των Εθνικών μας δικαστών και μάλιστα του κορυφαίου Εφέτη  του αείμνηστου Γιάννη Ντεγιάννη.

Οψόμεθα για την ωριμότητα των πολιτικών αποφάσεων                         

Εκτιμούμε λοιπόν ότι  σήμερα,  οι Έλληνες πολίτες δυσπιστούν  απέναντι στους πολιτικούς σχηματισμούς ολόκληρου του πολιτικού φάσματος του συνταγματικού τόξου. Αυτό εκφράζεται με την επιφυλακτικότητα  με την οποία οι πολίτες αντιμετωπίζουν όλα τα σημερινά κόμματα και τις διστακτικές προτιμήσεις απέναντί τους. Με την στάση  τους αυτή θεωρούμε ότι, οι Έλληνες πολίτες εκπέμπουν μηνύματα προς τον πολιτικό κόσμο, ότι απαιτούν από αυτόν να δείξει μια μεγαλύτερη ωριμότητα στην πολιτική του  σκέψη και συμπεριφορά. Θεωρούν ότι ο πολιτικός κόσμος θα πρέπει πραγματικά να μοχθήσει για τα θέματα που σχετίζονται με την τύχη του Ελληνικού λαού,  πράγμα που τα τελευταία τουλάχιστον χρόνια δεν το έχει αποδείξει.

Της Ingrid Robeyns *

Η οικονομική ανισότητα βρίσκεται στον πυρήνα όλων των μεγάλων προβλημάτων της ανθρωπότητας, όμως οι πλουσιότεροι αρνούνται να αμφισβητήσουν το  σύστημα που τους ευνοεί.

Αυτή την εβδομάδα, εκατοντάδες κυβερνητικοί αξιωματούχοι, αρχηγοί κρατών και επιχειρηματικά στελέχη συγκεντρώνονται στην ετήσια συνάντηση του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ (WEF) στο Νταβός. Θα συζητήσουν λύσεις για τους μεγαλύτερους κινδύνους και τα σοβαρότερα προβλήματα του κόσμου.

Όλα δείχνουν, ωστόσο, ότι –για ακόμη μία φορά– το μεγαλύτερο από αυτά τα προβλήματα δεν θα τεθεί καν στο τραπέζι. Ο λόγος για τον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό.

Όλες οι μορφές καπιταλισμού χαρακτηρίζονται από την εκτεταμένη ιδιωτική πρωτοβουλία και από την πρωτοκαθεδρία του κέρδους ως κινητήριας δύναμης.

Η νεοφιλελεύθερη εκδοχή του καπιταλισμού, που κυριάρχησε από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 και μετά, διαθέτει επιπλέον χαρακτηριστικά: ιδιωτικοποιήσεις επιχειρήσεων που προηγουμένως ήταν δημόσιες, μετατόπιση της ισχύος από τους εργαζομένους στους κατόχους κεφαλαίου και σημαντικές φοροελαφρύνσεις για τους επιχειρηματίες και τους υπερπλούσιους.

Η μετάβαση από τις μικτές οικονομίες της σοσιαλδημοκρατίας στον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό οδήγησε σε εντυπωσιακή συγκέντρωση πλούτου σε μια ελίτ, η οποία σήμερα διαβρώνει –και σε ορισμένες περιπτώσεις καταστρέφει– τις δημοκρατίες μας.

Το γεγονός ότι στους κύκλους της ελίτ αυτής απουσιάζει μια σοβαρή και διαρκής συζήτηση για τον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό είναι παράλογο, αφού πρόκειται για τη βασική αιτία των περισσότερων προβλημάτων που υποτίθεται ότι συζητούνται στο Νταβός.

Την περασμένη εβδομάδα, το Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ δημοσίευσε την Έκθεση Παγκόσμιων Κινδύνων για το 2026, ενόψει της συνάντησης. Οι ειδικοί κλήθηκαν να επιλέξουν, από μια προκαθορισμένη λίστα, ποιους θεωρούν τους σημαντικότερους κινδύνους για τον κόσμο. Για την επόμενη διετία, οι τρεις κορυφαίοι κίνδυνοι είναι η γεωοικονομική αντιπαράθεση, η παραπληροφόρηση και η κοινωνική πόλωση. Σε ορίζοντα δεκαετίας, στην κορυφή βρίσκονται τα ακραία καιρικά φαινόμενα, η απώλεια βιοποικιλότητας και η κατάρρευση των οικοσυστημάτων, καθώς και κρίσιμες αλλαγές στο έδαφος και το υπέδαφος.

Η ανισότητα εισοδήματος και πλούτου κατατάσσεται μόλις στην έβδομη θέση. Η ίδια η έκθεση, ωστόσο, αναγνωρίζει ότι πρόκειται για τον πιο κεντρικό παράγοντα, καθώς συνδέεται με τους περισσότερους από τους υπόλοιπους κινδύνους. Παρ’ όλα αυτά, το συνοδευτικό σχόλιο δεν εξηγεί επαρκώς ποιο είναι το πραγματικό πρόβλημα της ανισότητας. Το WEF την περιορίζει στο αίσθημα αποκλεισμού πολιτών που νιώθουν ότι δεν έχουν ευκαιρίες κοινωνικής κινητικότητας.

Στην ουσία, όμως, η οικονομική ανισότητα αφορά κάτι πολύ πιο θεμελιώδες: ποιος παίρνει και ποιο μερίδιο ακριβώς, από όσα παράγουμε συλλογικά. Η νεοφιλελεύθερη ιδεολογία, με την έμφαση στο άτομο και στην «αποτελεσματικότητα» του ανταγωνισμού, μας ωθεί να αποδίδουμε τη συσσώρευση πλούτου αποκλειστικά στην ατομική προσπάθεια. Πρόκειται για έναν μύθο.

Η οικονομία είναι ένα περίπλοκο οικοσύστημα αλληλένδετων διαδικασιών. Οι τομείς όπου παράγονται τα μεγαλύτερα κέρδη εξαρτώνται από άλλους τομείς που δημιουργούν τις προϋποθέσεις γι’ αυτά. Χωρίς εργαζόμενους στον δημόσιο τομέα που υπηρετούν το κοινό καλό –όπως οι συχνά κακοπληρωμένοι βρεφονηπιοκόμοι, οι εκπαιδευτικοί, οι γιατροί και οι νοσηλευτές– δεν θα υπήρχε παραγωγικό εργατικό δυναμικό για να παράξει μαζί μεταξύ άλλων τα κέρδη των επιχειρηματιών.

Τις τελευταίες δεκαετίες, το χάσμα έχει διευρυνθεί: οι κάτοχοι κεφαλαίου γίνονται όλο και πλουσιότεροι, ενώ οι εργαζόμενοι φτωχότεροι. Η φορολογία μετατοπίστηκε από το κεφάλαιο στην εργασία, ενώ οι δυνατότητες των υπερπλούσιων να πληρώνουν ελάχιστους ή και μηδενικούς φόρους αυξήθηκαν δραματικά. Αυτό είναι που εξοργίζει –δικαίως– τους πολίτες.

Όπως τεκμηριώνω αναλυτικά στο βιβλίο μου Limitarianism: The Case Against Extreme Wealth («Λιμιταριανισμός: Το επιχείρημα κατά της υπερσυγκέντρωσης πλούτου»)  η οικονομική ανισότητα συνδέεται επίσης με τη ραγδαία αύξηση της κοινωνικής, οικολογικής και πολιτικής ζημιάς που προκαλούν οι δισεκατομμυριούχοι και οι εκατομμυριούχοι των άνω των 100 εκατομμυρίων δολαρίων. Για να το κατανοήσουμε, όμως, απαιτείται μια συστημική ανάλυση της πολιτικής οικονομίας,  κάτι που δεν έχουμε κανέναν λόγο να πιστεύουμε ότι θα συμβεί στο Νταβός.

Γνωρίζουμε πλέον πολύ καλά τι μας περιμένει αν δεν αντιμετωπιστεί η ακραία συγκέντρωση πλούτου στα χέρια ελαχίστων. Ο ιστορικός και οικονομολόγος Γκουίντο Αλφάνι δείχνει ότι στο παρελθόν ο υπερβολικός πλούτος γινόταν ανεκτός επειδή οι ελίτ στήριζαν την κοινωνία σε κρίσιμες στιγμές, ενώ σήμερα βλέπουμε κυρίως το αντίθετο.

Ο Λουκ Κεμπ, μελετώντας 5.000 χρόνια ανόδου και πτώσης διαφόρων  πολιτισμών, καταλήγει στο ίδιο συμπέρασμα: είτε θα οδηγηθούμε σε παγκόσμια κοινωνική κατάρρευση είτε θα αλλάξουμε ριζικά τον τρόπο οργάνωσης των κοινωνιών μας. Και η ανισότητα είναι καθοριστικός παράγοντας αυτής της πορείας.

Κι όμως, όλα αυτά συμβαίνουν μπροστά στα μάτια μας, επειδή οι πολιτικές και οικονομικές ελίτ αρνούνται να ανοίξουν μια ειλικρινή συζήτηση για το οικονομικό σύστημα που έχουμε ανάγκη.

* Καθηγήτρια πολιτικής φιλοσοφίας – Άρθρο στον Guardian