Καθ’ όλη τη διάρκεια της δεκαετίας του 1930 και των αρχών της δεκαετίας του 1940, οι ναζιστικές πολιτικές και οι βίαιες ενέργειες κατά των Ρομά κλιμακώθηκαν στη γενοκτονία περισσότερων από 250.000 ανθρώπων.
Ένας από τους τόπους της γενοκτονίας των Ρομά ήταν το Άουσβιτς-Μπίρκεναου, το στρατόπεδο συγκέντρωσης και εξόντωσης στη ναζιστική κατεχόμενη Πολωνία. Παρόλο που υπερείχαν σε αριθμό και πόρους, οι κρατούμενοι Ρομά δεν υποτάχθηκαν στη βία εναντίον τους χωρίς αντίσταση.
Οι Ρομά στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου
Οι πολιτικές κατά των Ρομά πήραν ποικίλες μορφές σε διαφορετικά εδάφη κατά τη διάρκεια του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Στο Ανατολικό Μέτωπο, δεκάδες χιλιάδες Ρομά δολοφονήθηκαν από τα Einsatzgruppen, ειδικές μονάδες εξόντωσης που ακολουθούσαν πίσω από τα στρατεύματα της Βέρμαχτ στην πρώτη γραμμή, εκτελώντας Ρομά, Εβραίους και κομμουνιστές. Στη Δυτική Ευρώπη, οι Ρομά εκτοπίστηκαν σε στρατόπεδα και υποβλήθηκαν σε καταναγκαστική εργασία.
Τον Δεκέμβριο του 1942, ο Reichsführer-SS Χάινριχ Χίμλερ (Heinrich Himmler) διέταξε τη μεταφορά όλων των Ρομά που είχαν απομείνει στη Γερμανία —πολλοί είχαν ήδη απελαθεί σε στρατόπεδα στην κατεχόμενη Πολωνία— στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου, ένα τεράστιο στρατόπεδο συγκέντρωσης κοντά στην Κρακοβία.
Η πρώτη αποστολή Ρομά έφτασε στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου στις 26 Φεβρουαρίου 1943. Ένας ειδικός τομέας του στρατοπέδου, ξεχωριστός από τους άλλους κρατούμενους, δημιουργήθηκε για τους νεοαφιχθέντες Ρομά και περιφράχτηκε με αγκαθωτό σύρμα. Ήταν ένα άγονο, λασπώδες παραλληλόγραμμο χωρίς κτίρια.
Οι νεοαφιχθέντες, εξαντλημένοι μετά από ένα πολυήμερο ταξίδι με τρένο χωρίς φαγητό ή νερό, υποχρεώθηκαν στη συνέχεια να κατασκευάσουν παραπήγματα με το εύθραυστο ξύλο και τα πενιχρά εργαλεία που τα SS ανάγκασαν να πάρουν στα χέρια τους.
Σε αυτόν τον νεοσυσταθέντα τομέα του στρατοπέδου, αργότερα γνωστό ως «Οικογενειακό Στρατόπεδο Τσιγγάνων» (Gypsy Family Camp), οι κρατούμενοι Ρομά παρέμεναν με τις οικογένειές τους, αν και τα παραπήγματά τους διαχωρίζονταν ανά φύλο. Οι τουαλέτες δεν διαχωρίζονταν ανά φύλο, προκαλώντας ακραία ντροπή όταν τα μέλη της οικογένειας έβλεπαν το ένα το άλλο γυμνό.
Οι τουαλέτες επίσης δεν είχαν τρεχούμενο νερό ούτε είδη υγιεινής. Το φαγητό ήταν σαπισμένο και τόσο βρώμικο που οι άνθρωποι συχνά έκαναν εμετό ή είχαν διάρροια, η οποία έτρεχε στα πόδια τους και ξεραινόταν πάνω στα ρούχα τους. Οι γυναίκες που ήταν ακόμη αρκετά υγιείς ώστε να έχουν έμμηνο ρύση φυλάσσουν προσεκτικά κουρέλια για να τα χρησιμοποιούν ως σερβιέτες.
Καθώς έφθαναν περισσότερες αποστολές την άνοιξη, ο υπερπληθυσμός έγινε πρόβλημα. Τον Μάρτιο του 1943, περισσότεροι από 12.000 άνθρωποι έφτασαν στον τομέα αυτό του στρατοπέδου. Ο πληθυσμός έφτασε στο κορύφωμά του τον Ιούλιο του 1943, όταν 23.000 άνθρωποι ήταν στριμωγμένοι σε λίγα μικρά παραπήγματα. Ο υπερπληθυσμός και η έλλειψη υγιεινής οδήγησαν σε ξεσπάσματα ψειρών, τύφου και άλλων ασθενειών. Εκτός από την εξάπλωση των ασθενειών, πολλοί κρατούμενοι εξασθένησαν και πέθαναν από κακή διατροφή και εξάντληση.
Οι επιστάτες του στρατοπέδου χτυπούσαν όποιον κατέρρεε στη δουλειά, παρακούγε τις διαταγές ή ακόμα και τους κοιτούσε λοξά. Εξαιτίας αυτών των συνθηκών, περισσότεροι από 16.000 πέθαναν τον πρώτο χρόνο του «Οικογενειακού Στρατοπέδου Τσιγγάνων». Ο Χούγκο Χέλενραϊνερ (Hugo Höllenreiner) θυμάται πόσο τρομερό ήταν να βλέπει τη δική του οικογένεια να πεθαίνει:
«Νομίζω ότι η ελπίδα μου είχε εξαφανιστεί εντελώς. Δεν είχαμε άλλη ελπίδα. Εμείς — οι άνθρωποι προσεύχονταν. Είμαι Ρωμαιοκαθολικός. Έτσι ανατραφήκαμε. Αλλά είδαμε ότι δεν είχε κανένα όφελος. Είχα δει τον παππού μου να πεθαίνει εκεί, τους θείους μου, τις θείες μου, και σκέφτηκα μέσα μου: “Πού είναι ο Κύριος ο Θεός; Πού είναι;”»
Πολλοί κρατούμενοι έχασαν την πίστη τους όχι μόνο στον Θεό, αλλά και στην ανθρωπότητα. Από το «Οικογενειακό Στρατόπεδο Τσιγγάνων», οι κρατούμενοι μπορούσαν να δουν τη ράμπα επιλογής, όπου εισέρχονταν στο στρατόπεδο νέες αποστολές και εξαναγκάζονταν να πραγματοποιήσουν πορεία προς τους θαλάμους αερίων. Γίνονταν μάρτυρες της ακραίας σκληρότητας των φρουρών: «Μικρά παιδιά ξυλοκοπήθηκαν μέχρι θανάτου με το κοντάκιο του όπλου. Μωρά, όλοι. Αυτό το είδα με τα ίδια μου τα μάτια». Έχοντας γίνει μάρτυρες της γενοκτονίας των Εβραίων, οι άνθρωποι στον τομέα των Ρομά άρχισαν να φοβούνται ότι ήταν οι επόμενοι.
Η Πρώτη Απόπειρα Διαλύσεως του «Οικογενειακού Στρατοπέδου Τσιγγάνων»
Την άνοιξη του 1944, η ηγεσία του στρατοπέδου Άουσβιτς-Μπίρκεναου προετοιμαζόταν για την άφιξη περισσότερων από 400.000 Ούγγρων Εβραίων, οι περισσότεροι από τους οποίους θα στέλνονταν στους θαλάμους αερίων. Ως μέρος των προετοιμασιών τους, ο διοικητής του στρατοπέδου Ρούντολφ Ες (Rudolf Höss) επεδίωξε να εκκαθαρίσει το «Οικογενειακό Στρατόπεδο Τσιγγάνων» για να κανει χώρο για τις χιλιάδες νέους κρατούμενους.
Η πρώτη ένδειξη ότι το στρατόπεδο επρόκειτο να «εκκαθαριστεί» —ο ναζιστικός ευφημισμός για το άδειασμα του στρατοπέδου και τη δολοφονία των κατοίκων του— ήρθε όταν οι Ρώσοι Ρομά απομακρύνθηκαν βίαια. Καθώς τους απομάκρυναν, οι φρουροί των SS είπαν στους υπόλοιπους κρατούμενους Ρομά ότι οι Ρώσοι Ρομά
«είχαν ευλογιά και θα μας είχαν μολύνει. Το βράδυ που συνέβη, μερικά φορτηγά σταμάτησαν και οι SS πήδηξαν έξω με σκυλιά, τυφέκια και πολυβόλα. Άρχισαν να συγκεντρώνουν τους ανθρώπους στα φορτηγά. Ακούγαμε ουρλιαχτά, γαβγίσματα και σπασίματα, και κοιτάζαμε έξω από τα ανοίγματα στην οροφή· δεν υπήρχαν πραγματικά κανονικά παράθυρα στα παραπήγματα. Τα οχήματα έφυγαν. Πριν περάσει πολλή ώρα είδαμε φλόγες να βγαίνουν από τις καμινάδες του κρεματορίου και ο αέρας ήταν γεμάτος από τη μυρωδιά της καμένης ανθρώπινης σάρκας.»
Μετά από εκείνο το βράδυ, οι επιζώντες συνειδητοποίησαν ότι δεν ήταν πλέον ασφαλείς από τις επιλογές. Στις 15 Μαΐου 1944, έφτασε η είδηση μέσω του λοχία των SS Γκέοργκ Μπόνιγκουτ (Georg Bonigut) προς τους αρχηγούς των μπλοκ ότι όλοι οι Ρομά έπρεπε να συγκεντρωθούν και να θανατωθούν στους θαλάμους αερίων.
Εκείνο το βράδυ, οι αρχηγοί των μπλοκ και οι κρατούμενοι συγκεντρώθηκαν για να συζητήσουν ένα σχέδιο δράσης: «Όλοι σκέφτηκαν, εντάξει, αν θέλουν να μας βγάλουν από εδώ, τότε θα πουλήσουμε τη ζωή μας όσο πιο ακριβά γίνεται. Δεν θα καθίσουμε απλώς εκεί για να μας σφάξουν». Συγκέντρωσαν ό,τι μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως όπλο —φτυάρια, σφυριά, τσάπες, κασμάδες, ξύλινες σανίδες— και αποφάσισαν να μην εγκαταλείψουν τα παραπήγματα μέχρι να εξαναγκαστούν. Προτιμούσαν να πεθάνουν μαχόμενοι, παρά σα πρόβατα σε σφαγείο.
Την επόμενη μέρα, 50 έως 60 άνδρες και φρουροί των SS έφτασαν με φορτηγά, οπλισμένοι με πολυβόλα και τυφέκια, και συνοδευόμενοι από γερμανικούς ποιμενικούς. Καθώς ο SS-Obersturmführer Γιόχαν Σβάρτσχουμπερ (Johann Schwarzhuber) οδηγούσε τους άνδρες του από παράπηγμα σε παράπηγμα χτυπώντας τις πόρτες, όλοι έμειναν ακίνητοι. Βαδίζοντας οργισμένος από κτίριο σε κτίριο, ο Σβάρτσχουμπερ «παρατήρησε ότι τα φώτα είχαν ανάψει σε όλα τα παραπήγματα, ακόμα και στα πολωνικά και εβραϊκά στρατόπεδα. Όλο το Μπίρκεναου ήταν φωτισμένο. Όλοι ήταν σε επιφυλακή».
Περικύκλωσαν αμέσως τα κτίρια όπου ζούσαν οι Τσιγγάνοι. Ορισμένα μέλη των SS εισήλθαν σε αυτή την περιοχή κατοικιών φωνάζοντας «Los, los». Υπήρχε απόλυτη ηρεμία στα παραπήγματα. Οι Τσιγγάνοι, οπλισμένοι με χειροπέδες, μαχαίρια, φτυάρια και πέτρες, περίμεναν να δουν τι θα συνέβαινε. Δεν βγήκαν από τα παραπήγματα.
Τα μέλη των SS έμειναν εμβρόντητα από την πρωτόγνωρη κατάσταση με την οποία ήρθαν αντιμέτωποι και αποχώρησαν. Μετά από μια σύντομη διαβούλευση, πήγαν να βρουν το Blockführerstube [τον διοικητή εκείνου του μπλοκ] προκειμένου να ενημερώσουν τον διοικητή της επιχείρησης. Μετά από λίγη ώρα άκουσα ένα σφύριγμα. Οι άνδρες των SS που περικύκλωναν τα παραπήγματα εγκατέλειψαν τις θέσεις τους.
Απροετοίμαστοι για μια εξέγερση, και σίγουρα όχι μιας κλίμακας ολόκληρου του στρατοπέδου, ο Σβάρτσχουμπερ και οι άνδρες του επέστρεψαν στα φορτηγά τους και έφυγαν μέσα στη νύχτα.
Οι Τσιγγάνοι, έζησαν επειδή αρνήθηκαν να πεθάνουν.
Μια Περίοδος Ησυχίας
Μία εβδομάδα μετά την αποτυχημένη απόπειρα, οι άνδρες των SS επέστρεψαν στο «Οικογενειακό Στρατόπεδο Τσιγγάνων», αυτή τη φορά για να επιλέξουν κρατούμενους για μεταφορά σε άλλους τόπους. Σε αυτή την επιλογή, έψαχναν για νέους, υγιείς ανθρώπους που ήταν ικανοί για καταναγκαστική εργασία. Πολλοί από αυτούς που επιλέχθηκαν ήταν επίσης πρώην στρατιώτες της Βέρμαχτ που είχαν εκδιωχθεί λόγω της φυλής τους. Περισσότεροι από 1.500 Ρομά μεταφέρθηκαν στο κύριο στρατόπεδο του Άουσβιτς και αργότερα σε άλλα στρατόπεδα.
Μετά από αυτή την επιλογή, το καλοκαίρι ήταν σχετικά ήσυχο. Οι κρατούμενοι συνέχισαν να πηγαίνουν στις εργασίες καταναγκαστικής εργασίας τους, και τα παιδιά απομακρύνονταν αθόρυβα για τα πειράματα του ναζί γιατρού Γιόζεφ Μένγκελε (Josef Mengele). Οι ασθένειες συνέχισαν να αφαιρούν τις ζωές των κρατουμένων, και άνδρες και γυναίκες υπέφεραν από τη βαναυσότητα των φρουρών, αλλά δεν πραγματοποιήθηκαν επιλογές, και κανείς δεν ήρθε να διεκδικήσει τη ζωή τους.
Αυτή η ησυχία διαταράχθηκε την 1η Αυγούστου 1944, όταν πραγματοποιήθηκε άλλη μια επιλογή. Και πάλι, οι SS αναζήτησαν νέους, υγιείς κρατούμενους ικανούς για καταναγκαστική εργασία. Περισσότεροι από 1.400 κρατούμενοι επιλέχθηκαν και μεταφέρθηκαν εκτός του «Οικογενειακού Στρατοπέδου Τσιγγάνων». Απέμειναν τότε μόνο 2.900 κρατούμενοι, κυρίως ηλικιωμένοι και παιδιά.
Η Τελική Διάλυση του «Οικογενειακού Στρατοπέδου Τσιγγάνων»
Αργά την ημέρα στις 2 Αυγούστου 1944, οι SS εισέβαλαν για άλλη μια φορά στο «Οικογενειακό Στρατόπεδο Τσιγγάνων» οπλισμένοι με πολυβόλα, τυφέκια και επιθετικούς γερμανικούς ποιμενικούς. Αν και λιγότεροι σε αριθμό και χωρίς εκπαιδευμένους στρατιώτες ανάμεσά τους, οι Ρομά αντιστάθηκαν για άλλη μια φορά, κλωτσώντας, ουρλιάζοντας και προσπαθώντας να κρυφτούν από τους SS. Αρνήθηκαν να πάνε στους θαλάμους αερίων, και οι SS δυσκολεύτηκαν να τους περιορίσουν. Τελικά, μετά από μια νύχτα μάχης, οι Ρομά οδηγήθηκαν με τη βία στους θαλάμους αερίων, όπου θανατώθηκαν όλοι.
Μια ανάμνηση της δολοφονίας όσων βρίσκονταν στο «Στρατόπεδο Τσιγγάνων» καταγράφηκε επίσης από τον διοικητή του στρατοπέδου Ρούντολφ Ες (Rudolf Höss) στα απομνημονεύματά του: «Δεν γνώριζαν τι τους περίμενε μέχρι την τελευταία στιγμή· το συνειδητοποίησαν μόνο όταν τους έφεραν στο Κρεματόριο Αρ. V. Δεν ήταν εύκολο να τους οδηγήσεις στον θάλαμο. Δεν το είδα, αλλά ο Σβάρτσχουμπερ μου είπε γι’ αυτό, ότι καμία ενέργεια εκκαθάρισης των Εβραίων δεν ήταν τόσο δύσκολη όσο η εκκαθάριση των Τσιγγάνων.»²⁰
Αφού οι περισσότεροι άνθρωποι είχαν οδηγηθεί με τη βία στους θαλάμους αερίων, οι SS έψαξαν το στρατόπεδο για τελευταία φορά, αναζητώντας όποιον είχε διαφύγει από τη λαβή τους. Στον παιδικό σταθμό, ανάμεσα στους πίνακες με νεράιδες και τα παιχνίδια που ήταν διασκορπισμένα γύρω, βρήκαν τη Χελένα Χάνεμαν (Helena Hannemann), μια Γερμανίδα παντρεμένη με έναν άνδρα Ρομά. Είχε φυλακιστεί με τον σύζυγό της και τα πέντε παιδιά της στον τομέα των Ρομά του στρατοπέδου, όπου είχε εργαστεί ως νοσοκόμα και φροντιστής για τα παιδιά εκεί, ερχόμενη μερικές φορές σε έντονες αντιπαραθέσεις με τον Μένγκελε για την κακομεταχείρισή τους. Όταν οι φρουροί τη βρήκαν εκεί, προσπαθώντας απεγνωσμένα να προστατεύσει τα παιδιά της, της παρουσίασαν μια επιλογή: να παραδώσει τα παιδιά της για να ζήσει, ή να πάει στους θαλάμους αερίων μαζί τους. Επέλεξε να πεθάνει με τα παιδιά της, παρηγορώντας τα στις τελευταίες στιγμές της ζωής τους.
Από τους σχεδόν 23.000 Ρομά που φυλακίστηκαν στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου, περισσότεροι από 19.300 θανατώθηκαν εκεί. Αν και οι περισσότεροι υπέκυψαν στην πείνα και τις ασθένειες, οι Ρομά δεν πήγαν αθόρυβα στον θάνατό τους, είτε στο «νοσοκομείο» του στρατοπέδου είτε στους θαλάμους αερίων.
Η γενοκτονία των Ρομά μνημονεύεται τώρα και θρηνείται στις 2 Αυγούστου, την ημέρα της καταστροφής του τομέα των Ρομά του Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Η Ημέρα Αντίστασης των Ρομά τιμάται στις 16 Μαΐου, την ημέρα που οι κρατούμενοι Ρομά εξεγέρθηκαν ενάντια στους Ναζί καταπιεστές τους.
Η ιστορία της αντίστασης των Ρομά είναι άγνωστη όμως χιλιάδες ήταν οι Ρομά που εντάχθηκαν σε αντάρτικες μονάδες στην Ανατολική και Νότια Ευρώπη. Στη Γιουγκοσλαβία, τη Σοβιετική Ένωση, την Ελλάδα και την Πολωνία, οι μαχητές Ρομά ενεπλάκησαν σε δολιοφθορές, συλλογή πληροφοριών και αντάρτικο πόλεμο εναντίον των δυνάμεων του Άξονα.
Μεμονωμένα άτομα Ρομά χρησιμοποίησαν τη βαθιά γνώση τους για το τοπικό έδαφος, τις διαδρομές και τα αγροτικά δίκτυα σε ολόκληρη την κατεχόμενη Ευρώπη για να φυγαδεύσουν όπλα, να κρύψουν πολιτικούς πρόσφυγες και να βοηθήσουν δραπετεύσαντες Συμμαχικούς αιχμαλώτους πολέμου.
Στην κατεχόμενη Γαλλία, πολλοί Μανούς (Manouche – Γάλλοι Ρομά) εντάχθηκαν στις Γαλλικές Δυνάμεις Εσωτερικού (FFI) ή σε τοπικές ομάδες Μακί (Maquis), συμμετέχοντας σε ένοπλες ενέδρες εναντίον ναζιστικών στρατευμάτων.
Για δεκαετίες μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η γενοκτονία των Ρομά και η αντίστασή τους παραλείπονταν σε μεγάλο βαθμό από την κύρια ιστορία του Ολοκαυτώματος. Η ευρεία προκατάληψη κατά των Τσιγγάνων, η έλλειψη γραπτών αρχείων λόγω των ισχυρών προφορικών παραδόσεων και η καθυστερημένη αναγνώριση του Ποράιμος (Porajmos) από τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις είχαν ως αποτέλεσμα αυτές οι προσπάθειες να τεκμηριωθούν πλήρως και να τιμηθούν μόλις τις τελευταίες δεκαετίες.
