Του Ομέρ Μπαρτόβ (Omer Bartov)
(Ο δρ. Μπαρτόβ είναι καθηγητής σπουδών Ολοκαυτώματος και γενοκτονιών στο Πανεπιστήμιο Μπράουν.)
Πώς τελειώνουν οι γενοκτονίες; Στις περισσότερες περιπτώσεις, υπάρχουν δύο επιλογές. Είτε οι θύτες επιτυγχάνουν τον στόχο τους, είτε μια στρατιωτική δύναμη τους σταματά και ακολουθεί η απόδοση ευθυνών.
Το 1904, ο Αυτοκρατορικός Γερμανικός Στρατός ξεκίνησε μια εκστρατεία που σχεδόν εξόντωσε τους λαούς Χερέρο και Νάμα σε αυτό που ήταν τότε η Γερμανική Νοτιοδυτική Αφρική (νυν Ναμίμπια), μέσω θανατηφόρων απελάσεων στην έρημο, φυλάκισης σε στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας και απροκάλυπτων δολοφονιών. Κανείς δεν επενέβη. Το 1915, η Οθωμανική Αυτοκρατορία δολοφόνησε τεράστιους αριθμούς Αρμενίων τους οποίους επεδίωξε να απομακρύνει από την καρδιά της Ανατολίας ή προκάλεσε τον θάνατό τους μέσω πορειών θανάτου. Οι ισχνές προσπάθειες να λογοδοτήσουν οι πρώην Οθωμανοί ηγέτες εγκαταλείφθηκαν γρήγορα. Μέχρι σήμερα, η Τουρκία αρνείται τη γενοκτονία.
Αντίθετα, επειδή το ναζιστικό καθεστώς ηττήθηκε στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η γενοκτονία των Εβραίων και τα άλλα μαζικά εγκλήματά του δικάστηκαν στη Νυρεμβέργη. Άλλες γενοκτονίες που επίσης έληξαν με τη στρατιωτική ήττα των θυτών —όπως στην Καμπότζη το 1979, στη Ρουάντα το 1994 και στη Βοσνία το 1995— κορυφώθηκαν με κάποιου είδους κάθαρση και απόδοση ευθυνών, όσο καθυστερημένη και ατελής κι αν ήταν. Έτσι, η άρνηση των όσων συνέβησαν έγινε αδύνατη.
Στην παλαιότερη περίπτωση γενοκτονιών που πέτυχαν λόγω της τότε ατιμωρησίας ή της απουσίας μεταγενέστερης λογοδοσίας, το κράτος-θύτης συνέχισε να επωφελείται από τις εγκληματικές του πράξεις. Η σύλληψη και η κωδικοποίηση της έννοιας της γενοκτονίας μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο είχε ως στόχο να αποτρέψει τη διατήρηση αυτής της δυναμικής ατιμωρησίας και κέρδους.
Όσα είδαμε να εκτυλίσσονται στη Γάζα, όπου το Ισραήλ βρίσκεται κατηγορούμενο στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης για τη διάπραξη γενοκτονίας στον απόηχο των επιθέσεων της Χαμάς στις 7 Οκτωβρίου, φαίνεται να προμηνύουν ένα νέο μέλλον για το έγκλημα αυτό.
Είναι ένα μέλλον στο οποίο άλλα έθνη ή ηγέτες ενδέχεται να έχουν κίνητρο να ακολουθήσουν πολιτικές γενοκτονίας, γνωρίζοντας ότι όχι μόνο θα γλιτώσουν από τη δολοφονία, αλλά μπορεί ακόμη και να επωφεληθούν από αυτήν. Είναι ένα μέλλον στο οποίο οι χώρες και οι διεθνείς οργανισμοί που είχαν δεσμευτεί να σταματήσουν και να τιμωρήσουν τη γενοκτονία ενδέχεται να δώσουν άδεια για την επανάληψή της.
Από τότε που τέθηκε σε ισχύ η τρέχουσα εκεχειρία στη Γάζα στις 10 Οκτωβρίου και το σχέδιο 20 σημείων του Προέδρου Τραμπ εγκρίθηκε από το Συμβούλιο Ασφαλείας στις 17 Νοεμβρίου, περισσότεροι από 1.000 Παλαιστίνιοι έχουν σκοτωθεί από ισραηλινές επιθέσεις. Ο στρατός ελέγχει τώρα σχεδόν το 70% της Λωρίδας της Γάζας. Δύο εκατομμύρια Παλαιστίνιοι, που προηγουμένως ζούσαν σε μία από τις πιο πυκνοκατοικημένες περιοχές του κόσμου, είναι τώρα εγκλωβισμένοι στο ένα τρίτο της, προσπαθώντας να επιβιώσουν σε κατεστραμμένους χώρους που στερούνται τις πιο βασικές ανθρωπιστικές υποδομές.
Μετά την εκεχειρία και την ανταλλαγή Ισραηλινών ομήρων με Παλαιστίνιους κρατούμενους, η Φάση 2 του σχεδίου του κ. Τραμπ ξεκίνησε στα μέσα Ιανουαρίου, με στόχο την πλήρη αποστρατιωτικοποίηση και ανοικοδόμηση της λωρίδας, η οποία θα τελεί υπό τη διαχείριση ενός μεταβατικού τεχνοκρατικού παλαιστινιακού οργάνου. Τη διαδικασία επιβλέπει ένα διεθνές Συμβούλιο Ειρήνης (Board of Peace) υπό την προεδρία του κ. Τραμπ. Η κυβέρνησή του έχει μιλήσει για τη δημιουργία μιας μελλοντικής «Νέας Γάζας» πολλών δισεκατομμυρίων δολαρίων μακροπρόθεσμα και φέρεται να σχεδιάζει την κατασκευή μιας μεγάλης στρατιωτικής βάσης και βάσης προσωπικού για πολυεθνικές δυνάμεις. Αυτό θα καταδικάσει αναπόφευκτα τους Παλαιστίνιους στη Γάζα στον ρόλο των οικοδόμων και των παρόχων υπηρεσιών για τους πλούσιους που θα κατοικούν σε αυτό που κάποτε ήταν η γη τους.
Πώς φτάσαμε ως εδώ;
Η ισραηλινή πολιτική και στρατιωτική ηγεσία διεξήγαγε μια επιχείρηση στη Γάζα που σκότωσε τουλάχιστον 70.000 ανθρώπους (όπως παραδέχεται τώρα ο ισραηλινός στρατός), οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν πολίτες· τραυμάτισε σχεδόν 200.000· και προκάλεσε τον έμμεσο θάνατο τεράστιου αριθμού ανθρώπων λόγω της πλήρους καταστροφής των ιατρικών εγκαταστάσεων, των κατοικιών και των υποδομών, καθώς και της στέρησης τροφής και καθαρού νερού. Όπως έγραψα τον Ιούλιο του 2025, ως μελετητής της γενοκτονίας, πιστεύω ότι αυτή ήταν μια συντονισμένη προσπάθεια καταστροφής των Παλαιστινίων στη Γάζα, εν όλω ή εν μέρει, και ότι η επιχείρηση έφτασε επομένως το υψηλό όριο του ορισμού αυτού του εγκλήματος σύμφωνα με τη Σύμβαση για τη Γενοκτονία του 1948.
Το Ισραήλ είναι απίθανο να αντιμετωπίσει λογοδοσία για τις πράξεις του. Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο έχει εκδώσει εντάλματα σύλληψης για τον Πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου και τον πρώην υπουργό Άμυνας Γιοάβ Γκάλαντ για εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, καθώς και για έναν αξιωματούχο της Χαμάς, ο οποίος αποδείχθηκε ότι είχε σκοτωθεί. Οι Ηνωμένες Πολιτείες προσπάθησαν να υπονομεύσουν το δικαστήριο και ο κ. Νετανιάχου έχει επισκεφθεί επανειλημμένα τον Λευκό Οίκο, μεταξύ άλλων, σύμφωνα με πληροφορίες, για να προσπαθήσει να πείσει τον κ. Τραμπ να εξαπολύσει την επίθεσή του στο Ιράν. Το Ισραήλ ενδέχεται τελικά να κριθεί ένοχο για γενοκτονία από το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, όπου η Νότια Αφρική έχει καταθέσει ξεχωριστή προσφυγή κατά του Ισραήλ, αλλά οι συνέπειες μιας τέτοιας απόφασης είναι ασαφείς όσο το Ισραήλ διατηρεί την υποστήριξη των ΗΠΑ στο Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ, το οποίο λειτουργεί ως ο βραχίονας επιβολής του Διεθνούς Δικαστηρίου.
Έτσι, οι Ισραηλινοί ηγέτες πιθανότατα δεν θα λογοδοτήσουν, εκτός εάν σε κάποιο σημείο παραδοθούν στο Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο από μια νέα ισραηλινή κυβέρνηση που δεν επιθυμεί να τους οδηγήσει στη δικαιοσύνη στο Ισραήλ και ανυπομονεί να αποκαταστήσει τη διεθνή θέση του έθνους. Αυτή η πιθανότητα είναι μακρινή. Το σχέδιο 20 σημείων του κ. Τραμπ θα παρέκαμπτε ουσιαστικά κάθε πιθανή λογοδοσία ή τιμωρία για τους αυτουργούς αυτού του εγκλήματος υποσχόμενο ένα λαμπρό μέλλον για όλους τους εμπλεκόμενους, αν και οι εκκλήσεις για την αποκατάσταση μιας επίφασης κανονικότητας για τους Παλαιστίνιους θα ήταν απίθανο να συναντήσουν μεγάλη συμπάθεια όταν το Ισραήλ και οι σύμμαχοί του θα ασχολούνται με την κατασκευή μιας ιδανικής πόλης. Ποιο θα ήταν το νόημα να εγείρονται παλιές κατηγορίες όταν πρόκειται να αναδυθεί ένας θαυμαστός νέος κόσμος;
Είναι αλήθεια ότι το Ισραήλ βιώνει αυξανόμενη παγκόσμια απομόνωση και αποδοκιμασία μεταξύ των Αμερικανών σε όλο το πολιτικό φάσμα, αλλά αυτό ακριβώς είναι που τα λαμπερά σχέδια για μια νέα Γάζα ενδέχεται να εξασθενήσουν ή ακόμη και να ανατρέψουν: πείθοντας ένα αποσπασμένο κοινό σε έναν ταραγμένο κόσμο ότι το ζήτημα της Γάζας έχει διευθετηθεί προς ικανοποίηση όλων.
Το σχέδιο Τραμπ, εάν το όραμά του πραγματοποιηθεί ποτέ, θα σήμαινε ότι η κυβέρνηση των ΗΠΑ ή Αμερικανοί επιχειρηματίες που εργάζονται για λογαριασμό της θα πωλούσαν δικαιώματα μίσθωσης και κατασκευής σε γη που απαλλοτριώθηκε από τους κατοίκους της, η αξία της οποίας αναμένεται να εκτοξευθεί στα ύψη.
Μια ομάδα μεγιστάνων του real estate —συμπεριλαμβανομένων πιθανώς του Τζάρεντ Κούσνερ (Jared Kushner), του Στιβ Γουίτκοφ (Steve Witkoff) και του ίδιου του κ. Τραμπ— ή εταιρείες που προωθούν, θα αποκόμιζαν με αυτόν τον τρόπο μια οικονομική «χρυσοφόρα πηγή» για επιχειρήσεις και επενδυτές, μετατρέποντας τη διαγραφή της Λωρίδας της Γάζας σε μια διεθνή επενδυτική ευκαιρία. Ενώ στην ακτογραμμή θα κυριαρχούν ακίνητα φιλέτα που αποτελούνται από πύργους μικτής χρήσης, φαινομενικά για ξένη αγορά και τουρισμό, παρέχοντας κέρδη στους κατασκευαστές, οι Παλαιστίνιοι σχεδόν σίγουρα θα αποκλείονταν οικονομικά από τη στέγαση σε αυτό που κάποτε ήταν η γη τους. Το σχέδιο όχι μόνο σχεδόν θα εξάλειφε την ιστορία και την κοινωνία της Γάζας, αλλά θα τη μετέτρεπε επίσης σε μια οικονομία ελεύθερης αγοράς για ξένες εταιρείες στις οποίες προσφέρονται «εκπληκτικές επενδυτικές ευκαιρίες», όπως το έθεσε ο κ. Κούσνερ.
Η κατασκευή της λεγόμενης «Ριβιέρας της Μέσης Ανατολής» του κ. Τραμπ θα εξαρτιόταν από τη Σαουδική Αραβία και άλλα κράτη του Κόλπου που θα διέθεταν τεράστια ποσά με την υπόσχεση της διασφάλισης ακόμη στενότερων στρατηγικών και οικονομικών δεσμών με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Προς το παρόν, η Σαουδική Αραβία και το Κατάρ, καθώς και η Τουρκία, η Αίγυπτος και η Ινδονησία, έχουν εκδηλώσει ενδιαφέρον συμμετέχοντας στο Συμβούλιο Ειρήνης του κ. Τραμπ. Το Ισραήλ, καθώς το Συμβούλιο Ειρήνης εδραιώνει τον έλεγχο και η Γάζα αναπτύσσεται εκ νέου, θα έκανε ένα ακόμη βήμα στον μακροπρόθεσμο στόχο του να εξαλείψει τις ελπίδες των Παλαιστινίων για τερματισμό της ισραηλινής κατοχής των εδαφών τους.
Άλλα έθνη, αρνούμενα να καταλογίσουν ευθύνες στο Ισραήλ, θα επωφελούνταν επίσης. Η Γερμανία είναι ο δεύτερος μεγαλύτερος προμηθευτής όπλων του Ισραήλ, μετά τις Ηνωμένες Πολιτείες, και έχει υπογράψει μεγάλες συμβάσεις αγοράς στρατιωτικής τεχνολογίας από το Ισραήλ. Η Γερμανία υπερασπίζεται τον εαυτό της στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης απέναντι στις κατηγορίες της Νικαράγουας για διευκόλυνση της γενοκτονίας στη Γάζα μέσω της χρηματοδότησης του Ισραήλ και της περικοπής της βοήθειας προς την υπηρεσία του ΟΗΕ για τους Παλαιστίνιους πρόσφυγες (UNRWA), οπότε έχει κάθε πολιτικό και οικονομικό συμφέρον να βγάλει το ζήτημα από το τραπέζι. (Η Γερμανία έχει αρνηθεί τους ισχυρισμούς.) Η Βρετανία πιστεύεται ότι χρησιμοποίησε τις στρατιωτικές της βάσεις στην Κύπρο για να υποστηρίξει το Ισραήλ και παλεύει να βελτιώσει τις σχέσεις της με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Η Γαλλία προσπαθεί να διατηρήσει την πολιτική της επιρροή στην Ανατολική Μεσόγειο/Λεβάντε και να προχωρήσει παραπέρα από το ζήτημα της γενοκτονίας στη Γάζα, το οποίο, σύμφωνα με τον Πρόεδρο Εμμανουέλ Μακρόν, θα καθοριστεί από «ιστορικούς, στον κατάλληλο χρόνο».
Και το Ισραήλ επωφελείται. Παρόλο που ορισμένες ευρωπαϊκές κυβερνήσεις έχουν ακυρώσει συμφωνίες όπλων και έχουν επιβάλει κυρώσεις σε ισραηλινές στρατιωτικές εταιρείες ως απάντηση στην ισραηλινή βία στη Γάζα, οι δουλειές παρέμειναν ανθηρές για τη βιομηχανία όπλων του Ισραήλ. Οι ισραηλινές εξαγωγικές πωλήσεις όπλων αυξήθηκαν κατά 30% πέρυσι σε σύγκριση με το 2024, φτάνοντας το ρεκόρ των 19,2 δισεκατομμυρίων δολαρίων, σύμφωνα με το Calcalist, έναν ισραηλινό οικονομικό ιστότοπο ειδήσεων, και η δοκιμή οπλικών συστημάτων στη μάχη στη Γάζα χρησιμεύει ως σημείο πώλησης (selling point), ανέφερε το Calcalist. Με άλλα λόγια, η πρόκληση καταστροφής φέρνει κέρδη.
Προς το παρόν, η ατιμωρησία του Ισραήλ θα επιτρέψει στους Εβραίους πολίτες του να συνεχίσουν να αγνοούν τη γενοκτονία, οι συνέπειες της οποίας θα είναι ο βαθύτερος εξευτελισμός της ισραηλινής ηθικής, η διάβρωση του κράτους δικαίου, η εσωτερική αστυνομική βία κατά των Παλαιστινίων και Εβραίων πολιτών του κράτους και η υπονόμευση όσων έχουν απομείνει από την ισραηλινή δημοκρατία. Πέραν του ότι στερούνται οποιαδήποτε δικαιοσύνη και λογοδοσία για τα υποφέρματά τους, τα θύματα των ισραηλινών ενεργειών στη Γάζα θα συνεχίσουν να ζουν σε άθλιες συνθήκες, υπό στρατιωτική επιτήρηση και με πολύ περιορισμένες προοπτικές.
Αφότου ο Υπουργός Άμυνας Ίσραελ Κατς (Israel Katz) φέρεται να διακήρυξε τον περασμένο Ιούλιο ότι το Ισραήλ σχεδίαζε να δημιουργήσει μια «ανθρωπιστική πόλη» στο νότιο τμήμα της Λωρίδας της Γάζας, οι συνθήκες επί του πεδίου έχουν μόνο επιδεινωθεί. Φαίνεται πιθανό ότι το σχέδιο του κ. Τραμπ θα διευκολυνθεί από μια διεθνή δύναμη με τη βοήθεια παλαιστινιακού προσωπικού ασφαλείας και των Ισραηλινών Αμυντικών Δυνάμεων για τον εγκλεισμό του πληθυσμού σε τέτοιες πόλεις, από τις οποίες θα μπορούν να βγαίνουν μόνο για να εξυπηρετούν τους πλούσιους κατοίκους της λεγόμενης Νέας Γάζας. Σε εκείνα τα εκτεταμένα τμήματα της λωρίδας που παραμένουν υπό ισραηλινό έλεγχο, είναι πιθανό να φυτευτούν νέοι ανθηροί εβραϊκοί οικισμοί.
Ο κ. Τραμπ δήλωσε ότι το Συμβούλιο Ειρήνης πίσω από αυτόν τον μετασχηματισμό θα συνεργαστεί σε κάποιο σημείο με τα Ηνωμένα Έθνη, αλλά πολλοί φοβούνται ότι θα υπονομεύσει τον παγκόσμιο οργανισμό. Μία επίδραση αυτής της μετατόπισης στη μεταπολεμική τάξη πραγμάτων θα ήταν ο ακρωτηριασμός του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου και των δύο διεθνών δικαστηρίων που συστάθηκαν για τη διατήρησή του, διασφαλίζοντας ότι οποιεσδήποτε ελπίδες για προσαγωγή των Ισραηλινών υπευθύνων στη δικαιοσύνη θα παρέμεναν τίποτα περισσότερο από ένα απατηλό όνειρο και στέλνοντας το μήνυμα σε άλλα έθνη ότι η ατιμωρησία θα ήταν ανοιχτή και σε αυτά.
Κάποιοι μπορεί να ισχυριστούν ότι η περίπτωση της Γάζας είναι μοναδική επειδή το Ισραήλ απολαμβάνει μια μοναδική διεθνή θέση, χάρη στη στενή του συμμαχία με τις Ηνωμένες Πολιτείες και την εξάρτησή του από την κληρονομιά του Ολοκαυτώματος. Ίσως άλλα κράτη να μην μπορούν να περιμένουν ότι θα επιβραβευθούν και μπορεί ακόμη και να τιμωρηθούν για γενοκτονία. Ωστόσο, αυτό που βλέπουμε σήμερα δημιουργεί ένα εξαιρετικό προηγούμενο, το οποίο έχει τη δυνατότητα να υπονομεύσει ολόκληρη την παραδοχή της γενοκτονίας ως εγκλήματος τιμωρητέου σύμφωνα με το μεταπολεμικό διεθνές δίκαιο.
Εάν τα σχέδια που εκπονούνται για τη Γάζα προχωρήσουν, η γενοκτονία ενδέχεται να αρχίσει να θεωρείται από ορισμένα έθνη ως η νόμιμη και επικερδής επέκταση της πολιτικής με άλλα μέσα. Τουλάχιστον, άλλα έθνη που επωφελούνται με κάποιον τρόπο από τη γενοκτονία ενδέχεται να είναι λιγότερο πιθανό να καταλογίσουν ευθύνες σε μελλοντικούς θύτες. Ο Ραφαήλ Λέμκιν (Raphael Lemkin), ο άνθρωπος που επινόησε τον όρο το 1944 και αγωνίστηκε για την υιοθέτηση της Σύμβασης για την Πρόληψη και την Καταστολή του Εγκλήματος της Γενοκτονίας τέσσερα χρόνια αργότερα, ήλπιζε να αποτρέψει ακριβώς αυτό το αποτέλεσμα. Αυτό μπορεί πολύ καλά να είναι το μέλλον της γενοκτονίας.
The New York Times
21 Ιουλίου 2026
