Το μεσημέρι της 4ης Απριλίου 2026, η αίθουσα τελετών του Παντείου Πανεπιστημίου δεν φιλοξένησε μια τυπική ακαδημαϊκή διάλεξη, αλλά μια πράξη θεσμικής μαρτυρίας που έθεσε την ελληνική πολιτική και νομική κοινότητα ενώπιον ενός αμείλικτου καθρέφτη.
Η Φραντσέσκα Αλμπανέζε, Ειδική Εισηγήτρια του ΟΗΕ για τα κατεχόμενα παλαιστινιακά εδάφη, βρέθηκε στην Αθήνα σε μια συγκυρία όπου οι παραδοσιακές ισορροπίες της διεθνούς έννομης τάξης δοκιμάζονται στα ερείπια της Γάζας. Με τίτλο «Το διεθνές δίκαιο και η ισχύς σε περιόδους αταξίας και γενοκτονικών πολιτικών», η ομιλία της Αλμπανέζε αποδόμησε την διπλωματική αμφισημία δεκαετιών, καταδεικνύοντας πώς η συστηματική άρνηση της παλαιστινιακής αυτοδιάθεσης μετατράπηκε από νομική παρέκκλιση σε μια παγκόσμιας κλίμακας κρίση του κράτους δικαίου.
Η παρουσία της Φραντσέσκα Αλμπανέζε στην Αθήνα σηματοδοτεί μια κρίσιμη καμπή στον δημόσιο διάλογο για το Παλαιστινιακό ζήτημα στην Ελλάδα. Σε μια κατάμεστη αίθουσα, η Ιταλίδα νομικός και αξιωματούχος του Οργανισμού Ηνωμένων Εθνών δεν περιορίστηκε στην παράθεση στατιστικών στοιχείων, αλλά επιχείρησε να αναλύσει τον μηχανισμό μιας «συστημικής αταξίας». Η Αλμπανέζε, έχοντας υποβάλει οκτώ εκθέσεις στο Συμβούλιο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων και τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ τα τελευταία έτη, τόνισε ότι ο στόχος της παραμένει η «αλλαγή συμπεριφοράς σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο», σε μια περίοδο που οι διεθνείς θεσμοί φαίνονται ανίσχυροι να αναχαιτίσουν την κλιμάκωση της βίας.
Η διάλεξη λειτούργησε ως μια ακτινογραφία της γεωπολιτικής πραγματικότητας, όπου η ισχύς τείνει να υποκαταστήσει το δίκαιο. Η Αλμπανέζε υπογράμμισε ότι η κατάσταση στα κατεχόμενα εδάφη δεν αποτελεί μια μεμονωμένη περιφερειακή σύγκρουση, αλλά το δοκιμαστήριο μιας νέας παγκόσμιας συνθήκης, όπου η ατιμωρησία τείνει να κανονικοποιηθεί. Για το ελληνικό ακροατήριο, η παρουσία της υπήρξε μια υπενθύμιση ότι η γεωγραφική γειτνίαση με την περιοχή της κρίσης συνεπάγεται και μια αυξημένη θεσμική ευθύνη.
Το Τέλος της Μετα-Όσλο Ρητορικής: Το Δικαίωμα στην Ύπαρξη
Κεντρικό σημείο της ανάλυσης της Αλμπανέζε υπήρξε η ανάγκη ρήξης με αυτό που αποκάλεσε «στάσιμη ρητορική της περιόδου μετά το Όσλο». Η Ειδική Εισηγήτρια υποστήριξε ότι οι συμφωνίες της δεκαετίας του ’90 μετέτρεψαν το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης σε μια «υπό όρους» παραχώρηση, η οποία εξαρτάται από τη βούληση του κατοχικού παράγοντα. «Ήθελα να ξεφύγω από τη στάσιμη μετα-Όσλο ρητορική που έχει περιορίσει την αυτοδιάθεση σε μια ιδέα ότι οι Παλαιστίνιοι μπορούν να απολαύσουν το δικαίωμα να υπάρχουν ως λαός μόνο όταν κάνουν ειρήνη με τους γείτονές τους», ανέφερε χαρακτηριστικά.
Η Αλμπανέζε τόνισε ότι η χρήση του όρου «διένεξη» (conflict) ή «διαμάχη μεταξύ γειτόνων» είναι παραπλανητική, καθώς αποκρύπτει την «βαθιά ασυμμετρία ισχύος μεταξύ του αποικιοκράτη και του αποικιοκρατούμενου, μεταξύ του κατέχοντος και του κατεχόμενου».
Σύμφωνα με την πρώτη της έκθεση, η κατοχή δεν είναι απλώς ένα νομικό καθεστώς, αλλά ένα «καθεστώς που ελέγχει τη ζωή των ανθρώπων μέσω του εδαφικού κατακερματισμού, του πληθυσμιακού κατακερματισμού και του κατακερματισμού της πολιτικής βούλησης». Για την ίδια, η αυτοδιάθεση δεν είναι απλώς το δικαίωμα σε ένα ανεξάρτητο κράτος, αλλά το θεμελιώδες δικαίωμα ενός λαού «να μην εξαϋλωθεί» και να καθορίσει το δικό του πολιτικό και οικονομικό μέλλον.
Η Γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης (2024) ως Σημείο Καμπής
Η Αλμπανέζε αναφέρθηκε εκτενώς στην ιστορική συμβουλευτική γνωμοδότηση του Διεθνούς Δικαστηρίου της Χάγης (ICJ) του 2024, η οποία, όπως σημείωσε, ενσωμάτωσε μεγάλο μέρος των συμπερασμάτων των εκθέσεών της. Το Δικαστήριο αναγνώρισε ότι η αυτοδιάθεση περιλαμβάνει το δικαίωμα ενός λαού να χρησιμοποιεί τους φυσικούς του πόρους και να αναπτύσσεται οικονομικά, δικαιώματα που συστηματικά στερούνται οι Παλαιστίνιοι μέσω της επέκτασης των οικισμών και της δήμευσης γαιών.
«Η γνωμοδότηση του ICJ διέταξε το Ισραήλ να αποσύρει την κατοχή συνολικά και άνευ όρων», υπογράμμισε η Αλμπανέζε, προσθέτοντας ότι «δεν πρόκειται για διαπραγμάτευση. Οι Παλαιστίνιοι δεν χρειάζεται να διαπραγματευτούν τίποτα. Το Ισραήλ πρέπει να αποσύρει τα στρατεύματα, τους οικισμούς και να σταματήσει να κλέβει τους παλαιστινιακούς πόρους». Η τοποθέτηση αυτή μετατοπίζει το κέντρο βάρους από την διπλωματική οδό της «λύσης των δύο κρατών» μέσω συνομιλιών, στην νομική επιταγή του τερματισμού μιας παράνομης κατάστασης, η οποία, σύμφωνα με την αξιωματούχο του ΟΗΕ, προκαλεί ιδιαίτερο πόνο στον ελληνικό λαό λόγω των ιστορικών του δεσμών με την περιοχή.
Η Αρχιτεκτονική της Συνενοχής: Το Εμπόριο Όπλων και οι Ευθύνες της Αθήνας
Μια από τις πλέον αιχμηρές στιγμές της ομιλίας της Αλμπανέζε αφορούσε την άμεση σύνδεση των ευρωπαϊκών κρατών με τις εξελίξεις στο πεδίο. Η Ειδική Εισηγήτρια υπενθύμισε ότι η συμμόρφωση με την απόφαση του ICJ δεν αφορά μόνο το Ισραήλ, αλλά αποτελεί «υποχρέωση του δικού σας κράτους και του δικού μου κράτους». Κατήγγειλε τη συνεχιζόμενη εμπορική δραστηριότητα, ιδιαίτερα στον τομέα των εξοπλισμών, με ένα κράτος που κατηγορείται για γενοκτονία, εγκλήματα πολέμου και εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.
«Όχι μόνο καθιστούν όλους εμάς συνένοχους, αλλά προσελκύουν και πιθανή νομική ευθύνη πάνω τους», προειδοποίησε, αναφερόμενη στις κυβερνήσεις που διατηρούν το εμπόριο όπλων. Η Αλμπανέζε έστειλε ένα σαφές μήνυμα στην ελληνική νομική κοινότητα, εκφράζοντας την ελπίδα ότι οι «εξαιρετικοί δικηγόροι» και οι «ενήμεροι δικαστές» της χώρας θα αντιληφθούν την κρισιμότητα των καιρών. «Η λογοδοσία για την Παλαιστίνη ξεκινά από μέρη όπως η Ελλάδα και η Ιταλία», τόνισε, ασκώντας κριτική στην «ακλόνητη υποστήριξη» που παρέχουν ορισμένα κράτη, τοποθετώντας την Ελλάδα στην ίδια γραμμή με τη Γερμανία, μια στάση που, κατά την άποψή της, η ιστορία θα κρίνει αυστηρά.
Το «Πανοπτικόν» της Κατοχής: Μια Φυλακή δίχως Κάγκελα
Στη δεύτερη έκθεσή της, η Αλμπανέζε εστίασε στην καθημερινότητα της επιβίωσης εντός ενός κατακερματισμένου γεωγραφικού χώρου, εισάγοντας την έννοια της «πανοπτικής φυλακής». Σύμφωνα με την Ειδική Εισηγήτρια, η παλαιστινιακή ζωή στραγγαλίζεται μέσω μιας συστηματικής και ευρείας αυθαίρετης στέρησης της ελευθερίας, η οποία εκτείνεται «πίσω από τα κάγκελα αλλά και πέρα από αυτά».
«Οι Παλαιστίνιοι βιώνουν την αυθαίρετη στέρηση της ελευθερίας παντού», σημείωσε, περιγράφοντας ένα σύστημα διακυβέρνησης που αντιμετωπίζει έναν ολόκληρο λαό ως «μόνιμη απειλή για την ασφάλεια». Η χρήση προηγμένων συστημάτων επιτήρησης και ο έλεγχος των μετακινήσεων δημιουργούν μια συνθήκη όπου η ελευθερία είναι η εξαίρεση και ο έλεγχος ο κανόνας. Η Αλμπανέζε κατέγραψε μοτίβα καταστροφικής μαζικής βίας, συστηματικής σεξουαλικής βίας και συλλογικής τιμωρίας, τα οποία, όπως υποστήριξε, διευκολύνονται από τη σιωπηρή ή ενεργή συνενοχή τρίτων κρατών.
«Anatomy of a Genocide»: Η Ακτινογραφία της Καταστροφής
Η έκθεση του 2024, υπό τον τίτλο «Ανατομία μιας Γενοκτονίας», αποτέλεσε το αποκορύφωμα της έρευνάς της για τους πρώτους πέντε μήνες των στρατιωτικών επιχειρήσεων στη Γάζα. Η Αλμπανέζε προειδοποίησε τη διεθνή κοινότητα ότι πίσω από αυτό που αποκάλεσε «ανθρωπιστικό καμουφλάζ» (humanitarian camouflage) —τη χρήση δηλαδή όρων όπως «αυτοάμυνα», «ανθρώπινες ασπίδες» και «ασφαλείς ζώνες»— το Ισραήλ επιχείρησε να διαγράψει τα θεμέλια του Διεθνούς Ανθρωπιστικού Δικαίου.
«Ακόμα και οι πόλεμοι έχουν κανόνες για την προστασία των ανθρωπίνων όντων», τόνισε απευθυνόμενη στο ακροατήριο. «Δεν μπορείς να σκοτώνεις αμάχους, δεν μπορείς να τους βασανίζεις, δεν μπορείς να λιμοκτονείς κανέναν και δεν μπορείς να καταστρέφεις τα πάντα βασιζόμενος μόνο στις προβολές σου για το τι συνιστά απειλή». Η Αλμπανέζε υποστήριξε ότι η αποδοχή αυτών των πρακτικών στη Γάζα κινδυνεύει να μετατρέψει τη γενοκτονία σε «μέθοδο διεξαγωγής πολέμου», κάτι που ήδη φαίνεται να εφαρμόζεται, όπως ανέφερε, και στο νότιο Λίβανο μέσω του «Δόγματος της Γάζας».
Από την Κατοχή στη Γενοκτονία: Η Εμπλοκή του Εταιρικού Τομέα
Στην έκθεση του 2025, η Αλμπανέζε μετατόπισε το ενδιαφέρον της από το πολιτικό στο οικονομικό επίπεδο, αναλύοντας αυτό που αποκάλεσε «οικονομία της γενοκτονίας». Σύμφωνα με την έρευνά της, η ισραηλινή επιχείρηση υποστηρίζεται από ένα πυκνό δίκτυο κρατικής συνενοχής και ιδιωτικών συμφερόντων που εκτείνεται σε κάθε γωνιά του πλανήτη.
Η Ειδική Εισηγήτρια κατονόμασε μεγάλους τραπεζικούς κολοσσούς όπως η BNP Paribas και η Barclays για τη χρηματοδότηση του πολέμου μέσω ομολόγων, καθώς και επενδυτικούς ομίλους όπως η BlackRock, η Vanguard και η Allianz που επενδύουν σε εταιρείες παροχής όπλων και στρατιωτικής υποδομής. Αναφέρθηκε επίσης σε εταιρείες όπως η Lockheed Martin, η Caterpillar, η Amazon, η Microsoft και η Elbit Systems, τονίζοντας ότι «για πολλές από αυτές, η Παλαιστίνη έχει γίνει ένα πεδίο δοκιμών (testing ground) για να τελειοποιήσουν και στη συνέχεια να πουλήσουν συστήματα επιτήρησης και οπλισμού».
Το Σύστημα του Σαδισμού: Βασανιστήρια και Απαξίωση
Η τελευταία έκθεση της Αλμπανέζε, η οποία αφορά τη χρήση βασανιστηρίων, χαρακτηρίστηκε από την ίδια ως μια από τις πιο «αηδιαστικές επαγγελματικές προσπάθειες» που χρειάστηκε να αναλάβει. Κατήγγειλε ότι από τον Οκτώβριο του 2023, τα βασανιστήρια κατά τη διάρκεια της κράτησης έχουν καταστεί στρατηγική και συλλογική πρακτική με στόχο τον εξευτελισμό του παλαιστινιακού σώματος και την καταστροφή της συλλογικής αντίστασης.
Περίπου 20.000 Παλαιστίνιοι, ανάμεσά τους γυναίκες, παιδιά και ηλικιωμένοι, έχουν συλληφθεί ή κρατηθεί τις τελευταίες 950 ημέρες. Η Αλμπανέζε έκανε λόγο για «βασανιστικό σαδισμό», αναφερόμενη σε περιπτώσεις βιασμών με στόχο την κάμψη του ηθικού. «Υπάρχει ένας παραλληλισμός ανάμεσα σε αυτό που κάνει η γενοκτονία σε έναν λαό και σε αυτό που κάνει ο βιασμός σε ένα άτομο», σημείωσε, προσθέτοντας ότι όσοι επιζούν από τέτοια βασανιστήρια δεν επιστρέφουν ποτέ στην προηγούμενη ζωή τους.
Η Περίπτωση του Jawad Abunazar: Η Σημειολογία της Απάθειας
Η Αλμπανέζε έκλεισε την παρουσίαση των γεγονότων με τη συγκλονιστική ιστορία του Jawad Abunazar, ενός βρέφους ενός έτους στη Γάζα. Κατά τη διάρκεια μετακίνησης της οικογένειάς του, το παιδί χωρίστηκε από τον πατέρα του από τον στρατό. Όταν το βρέφος επεστράφη, ένας στρατιώτης είχε σβήσει το τσιγάρο του στα πόδια του παιδιού, προκειμένου να βασανίσει ψυχολογικά τον πατέρα.
«Πώς μπορούμε να κατανοήσουμε τέτοιες πράξεις;» αναρωτήθηκε η Αλμπανέζε, εκφράζοντας τον αποτροπιασμό της για το γεγονός ότι τέτοιες ιστορίες δεν κυριαρχούν στα πρωτοσέλιδα των ευρωπαϊκών εφημερίδων. Η κριτική της προς την Ευρώπη υπήρξε αμείλικτη, αμφισβητώντας τον ρόλο της ως «πρωταθλήτριας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του κράτους δικαίου» την ώρα που επιδεικνύει τέτοια απάθεια.
Η Γεωπολιτική Μετατόπιση της Ελλάδας: Από τον Ανδρέα Παπανδρέου στο Σήμερα
Η ιστορική αναδρομή στις ελληνοπαλαιστινιακές σχέσεις αναδεικνύει μια από τις πιο θεαματικές και δομικές γεωπολιτικές μετατοπίσεις στη σύγχρονη ευρωπαϊκή διπλωματία. Η Αθήνα της δεκαετίας του ’80, υπό την ηγεσία του Ανδρέα Παπανδρέου, είχε ταυτιστεί στη διεθνή σκηνή ως ο πλέον σθεναρός υποστηρικτής των παλαιστινιακών δικαιωμάτων, με κορυφαία στιγμή την αποστολή του Πολεμικού Ναυτικού στη Βηρυτό το 1982 για τη διάσωση και μεταφορά του Γιάσερ Αραφάτ και 25.000 μαχητών της PLO.
Η Φραντσέσκα Αλμπανέζε, κατά τη διάρκεια της διάλεξής της στο Πάντειο, στάθηκε με ιδιαίτερη δριμύτητα σε αυτή την ιστορική αντίφαση, υπογραμμίζοντας το χάσμα μεταξύ της τότε «ρομαντικής» διπλωματίας και της τρέχουσας realpolitik. «Αυτή η χώρα κατάφερε να μετατοπιστεί από την πλέον φιλοπαλαιστινιακή χώρα της Ευρώπης στην πλέον φιλοϊσραηλινή», σημείωσε η Ειδική Εισηγήτρια, θέτοντας το ακροατήριο ενώπιον μιας σκληρής σύγκρισης. Η ίδια υπενθύμισε πως ενώ κάποτε η Ελλάδα εγγυόταν την ασφάλεια των καταδιωκόμενων Παλαιστινίων, σήμερα επιδεικνύει μια ανησυχητική ανοχή απέναντι σε πράξεις που η ίδια χαρακτήρισε ως παραβιάσεις κυριαρχίας.
«Φανταστείτε το σήμερα, όπου η Ελλάδα δεν στέλνει ούτε ένα σκάφος για να βοηθήσει τους δικούς της ανθρώπους που δέχονται επιθέσεις… ενώ το Ισραήλ περιπολεί και απάγει ανθρώπους μέσω πράξεων πειρατείας σε διεθνή ύδατα έξω από τις ακτές σας», τόνισε, αναφερόμενη στην παρεμπόδιση ανθρωπιστικών αποστολών. Για την Αλμπανέζε, η στάση της Αθήνας δεν αποτελεί απλώς μια πολιτική επιλογή, αλλά μια ηθική υποχώρηση μπροστά σε αυτό που περιέγραψε ως «κόλαση επί της γης», επισημαίνοντας πως η απάθεια απέναντι στον σαδισμό και τη λιμοκτονία στη Γάζα πλήττει τον πυρήνα της ευρωπαϊκής ταυτότητας περί ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Νεκρο-καπιταλισμός και το «Butterfly Effect» της Αλληλεγγύης
Η Αλμπανέζε κάλεσε την κοινωνία των πολιτών και τη νομική κοινότητα σε δράση, προτείνοντας μια «ηθική στάση» (ethics) απέναντι σε αυτό που ονόμασε «νεκρο-καπιταλισμό» (necro-capitalism). «Βγάζουν κέρδος από τον θάνατο παιδιών», τόνισε, καλώντας τους πολίτες να ελέγχουν πού τοποθετούν τις αποταμιεύσεις ή τις ασφάλειές τους, ακολουθώντας τις κατευθύνσεις του κινήματος BDS.
Χρησιμοποίησε τη μεταφορά του «φαινομένου της πεταλούδας» (butterfly effect) για να περιγράψει τη δύναμη της συλλογικής δράσης. «Αν τα φτερά όλων των πεταλούδων στον κόσμο αρχίσουν να χτυπούν μαζί, μπορούν να προκαλέσουν τσουνάμι. Αυτό είναι το τσουνάμι που χρειαζόμαστε». Προέτρεψε τους Έλληνες νομικούς και ακαδημαϊκούς να χαρτογραφήσουν και να ερευνήσουν όσους εμπλέκονται σε εγκλήματα πολέμου, διασφαλίζοντας ότι τα ελληνικά νησιά δεν θα γίνουν «καταφύγιο για εγκληματίες πολέμου».
Το Δίκτυο Ασφαλείας της Ανθρωπιάς
Η καταληκτική έκκληση της Φραντσέσκα Αλμπανέζε υπήρξε μια έκκληση για ενότητα όλων των κινημάτων αλληλεγγύης —από τις οργανώσεις για τους πρόσφυγες και τα LGBTQI+ δικαιώματα μέχρι τα εργατικά συνδικάτα και τους απλούς πολίτες. Παραθέτοντας το μήνυμα μιας Βόσνιας επιζήσασας, σημείωσε ότι «η Παλαιστίνη μας ενώνει όλους και θα μας σώσει όλους».
Η Αλμπανέζε κατέληξε ότι η Παλαιστίνη αποτελεί σήμερα τον συνδετικό κρίκο που μπορεί να αλλάξει το σύστημα και να περιορίσει την κτηνωδία και την κατάχρηση εξουσίας. Για την ίδια, η τραγωδία της Γάζας δεν είναι μόνο μια παλαιστινιακή υπόθεση, αλλά η τελευταία δοκιμασία για το αν η ανθρωπότητα μπορεί ακόμα να λειτουργήσει ως ένα δίχτυ ασφαλείας απέναντι στη βαρβαρότητα.
