Μία από τις πλέον ανησυχητικές πτυχές που αναδεικνύει ο κ. Πυργιανάκης είναι η μεθοδευμένη, όπως την περιγράφει, απομόνωση των δημοτικών αρχών από τη διαδικασία του σχεδιασμού. Σε μια ευνομούμενη πολιτεία, ο πολεοδομικός σχεδιασμός θα όφειλε να είναι προϊόν διαβούλευσης μεταξύ της κεντρικής διοίκησης και της τοπικής αυτοδιοίκησης. Εντούτοις, οι τρέχουσες διαδικασίες φαίνεται να κινούνται σε τροχιά «στεγανότητας».
Σύμφωνα με τον κ. Πυργιανάκη, οι Δήμαρχοι και τα Δημοτικά Συμβούλια στερούνται πρόσβασης στις μελέτες κατά τη διάρκεια της εκπόνησής τους. «Οι δήμοι είναι έξω από αυτή τη διαδικασία. Δεν έχουν πρόσβαση, δεν πρέπει να γνωρίζει καν ο δήμαρχος», τονίζει χαρακτηριστικά. Η τοπική αυτοδιοίκηση καλείται να λάβει γνώση των νέων ορίων μόνο αφού αυτά έχουν οριστικοποιηθεί και αποσταλεί στο Συμβούλιο της Επικρατείας προς έγκριση. Αυτή η στρατηγική του «τετελεσμένου» στερεί από τους τοπικούς φορείς τη δυνατότητα να προβάλουν αντιρρήσεις ή να καταθέσουν βελτιωτικές προτάσεις που λαμβάνουν υπόψη τις πραγματικές οικιστικές ανάγκες της περιοχής τους. Ήδη, ο Δήμος Πλατανιά έχει εκδώσει ψήφισμα διαμαρτυρίας, ενώ αντίστοιχες κινήσεις καταγράφονται στο Βόρειο Αιγαίο και τη Μακεδονία, με τους αιρετούς να ζητούν αποφασιστική γνώμη πριν η κατάσταση γίνει μη αναστρέψιμη.
Η Απαξίωση ως Προάγγελος Μεγάλης Επένδυσης
Πίσω από τις τεχνικές παραμέτρους και τις πολεοδομικές ορολογίες, ο κ. Πυργιανάκης διακρίνει μια σαφή οικονομική στόχευση. Η βίαιη συρρίκνωση των ορίων και η μετατροπή οικοπέδων σε χωράφια δεν είναι τυχαία. Πρόκειται για μια διαδικασία «εξάρθρωσης» της μικροϊδιοκτησίας, η οποία οδηγεί στην κατακόρυφη πτώση της αξίας της γης.
«Ένα οικόπεδο που σήμερα κοστίζει 200 ευρώ το τετραγωνικό μέτρο, όταν τεθεί εκτός σχεδίου, θα πωλείται ως χωράφι προς 5 ευρώ», εξηγεί. Αυτή η τεχνητή απαξίωση δημιουργεί τις συνθήκες για τη συγκέντρωση μεγάλων εκτάσεων από επενδυτικά κεφάλαια σε τιμές εξευτελιστικές. Το σχέδιο, σύμφωνα με την ανάλυση του κ. Πυργιανάκη, προβλέπει την ενοποίηση αυτών των εκτάσεων —άνω των 50 στρεμμάτων— προκειμένου να υπαχθούν σε καθεστώς «ιδιωτικής πολεοδόμησης». Με τον τρόπο αυτό, αυτό που απαγορεύεται στον απλό πολίτη (η δόμηση), επιτρέπεται στον μεγάλο επενδυτή, ο οποίος στη συνέχεια θα μεταπωλεί τη γη ως υπερπολυτελείς παραθεριστικές κατοικίες. Πρόκειται για ένα μοντέλο που εφαρμόστηκε ευρέως στην Ισπανία και τώρα φαίνεται να εισάγεται στην Ελλάδα, μετατρέποντας τη χώρα σε έναν απέραντο ξενώνα για εύπορους Ευρωπαίους, ενώ οι ντόπιοι ιδιοκτήτες τίθενται υπό διωγμό.
Το Χρονικό ενός Προαναγγελθέντος Θανάτου
Το πρόβλημα επεκτείνεται και στην εκτός σχεδίου δόμηση, η οποία παραδοσιακά αποτελούσε τη διέξοδο για πολλούς ιδιοκτήτες στην περιφέρεια. Οι λεγόμενες «παρεκκλίσεις» (γήπεδα κάτω των 4 στρεμμάτων που ήταν άρτια λόγω ημερομηνίας δημιουργίας) έχουν ήδη καταργηθεί, αφήνοντας χιλιάδες πολίτες με ανενεργά περιουσιακά στοιχεία.
Ακόμη και στις περιοχές όπου υπήρχαν Γενικά Πολεοδομικά Σχέδια (ΓΠΣ), τα οποία θεωρούνταν «θέσφατα» για την ασφάλεια δικαίου, τα νέα Τοπικά Πολεοδομικά Σχέδια έρχονται να ανατρέψουν τα πάντα. Το Τεχνικό Επιμελητήριο Ανατολικής Κρήτης (ΤΕΕ/ΤΑΚ) έχει πάρει ομόφωνη θέση ζητώντας από το Υπουργείο να διατηρηθούν οι παρεκκλίσεις, καθώς η κατάργησή τους τινάζει στον αέρα τον οικογενειακό προγραμματισμό χιλιάδων Ελλήνων. Η αίσθηση του «εμπαιγμού» είναι διάχυτη, καθώς πολίτες που αγόρασαν γη με νόμιμες προϋποθέσεις, σήμερα βρίσκονται εγκλωβισμένοι σε ένα δαίδαλο απαγορεύσεων.
Το Φράγμα του 1977 και η Ανασφάλεια Δικαίου
Για τις εκτάσεις άνω των 4 στρεμμάτων, η νέα απαίτηση για «πρόσωπο» σε δρόμο που προϋφίσταται του 1977 περιπλέκει ακόμη περισσότερο την κατάσταση. Μέχρι πρότινος, το όριο ήταν το 1923, όμως η μετακίνηση στο 1977, αν και παρουσιάζεται ως «βελτίωση», παραμένει αυθαίρετη. «Γιατί το 1977 και όχι το 1980;» διερωτάται ο κ. Πυργιανάκης, μεταφέροντας την απάντηση της ηγεσίας του ΤΕΕ ότι δεν υπάρχει συγκεκριμένη τεχνική αιτιολόγηση, απλώς «εκεί κλείδωσε η συμφωνία».
Αυτή η έλλειψη σταθερού νομικού εδάφους δημιουργεί μια πρωτοφανή ανασφάλεια δικαίου. Ακόμη και πολίτες που διαθέτουν οικοδομικές άδειες δεν μπορούν να αισθάνονται σίγουροι. Η Ολομέλεια των Δικηγορικών Συλλόγων Ελλάδας έχει εκδώσει ομόφωνο ψήφισμα προειδοποιώντας ότι οι διατάξεις περί «νομίμως υφιστάμενων οικοδομών» μπορεί να καταρρεύσουν σε περίπτωση προσφυγής στη δικαιοσύνη από θιγόμενους γείτονες. Η περιουσία του Έλληνα πολίτη, η οποία προστατεύεται από το Άρθρο 17 του Συντάγματος, φαίνεται να διολισθαίνει σε ένα καθεστώς διαρκούς αμφισβήτησης.
Κοινωνικές Επιπτώσεις: Ο Θάνατος της Υπαίθρου
Οι συνέπειες αυτών των ρυθμίσεων υπερβαίνουν την οικονομική σφαίρα και αγγίζουν τον κοινωνικό ιστό της επαρχίας. Η απαξίωση της γης οδηγεί μαθηματικά στην ερήμωση των οικισμών. «Μιλάμε για τον θάνατο της υπαίθρου», τονίζει ο κ. Πυργιανάκης. Όταν ο νέος άνθρωπος δεν μπορεί να κτίσει στην πατρογονική του γη, αναγκάζεται να καταφύγει στα ήδη κορεσμένα αστικά κέντρα.
Την ίδια στιγμή, ο τεχνικός κόσμος —μηχανικοί, εργολάβοι, τεχνίτες— βλέπει το αντικείμενο εργασίας του να συρρικνώνεται ή να περνά στα χέρια των μεγάλων κατασκευαστικών ομίλων. Η ανεξάρτητη δόμηση, που ιστορικά στήριξε την ελληνική οικονομία και κοινωνία, δίνει τη θέση της σε πλήρως ελεγχόμενα, κλειστά οικιστικά συγκροτήματα. Η συμμετοχή των Ελλήνων σε αυτό το νέο μοντέλο θα περιοριστεί, στην καλύτερη περίπτωση, στον ρόλο του ανειδίκευτου εργάτη ή του υπαλλήλου υπηρεσιών για τα μεγάλα επενδυτικά σχήματα.
Μια Κραυγή για Δράση
Ο κ. Ηρακλής Πυργιανάκης δεν είναι ένας τυχαίος παρατηρητής. Με μακρά θητεία σε νομοπαρασκευαστικές επιτροπές και βαθιά γνώση των πολεοδομικών θεμάτων, μιλά από τη θέση του συνταξιούχου πλέον μηχανικού που δεν έχει προσωπικό όφελος, αλλά ενδιαφέρεται για το δημόσιο συμφέρον. «Δεν εκδίδω άδειες, έχω κλείσει το γραφείο μου, αλλά δεν μπορώ να βλέπω αυτή την αδικία», δηλώνει με αφοπλιστική ειλικρίνεια.
Η ανεπίσημη πληροφορία που μεταφέρει, ότι το Υπουργείο «παγιδεύτηκε» σε οδηγίες συμβούλων του Πρωθυπουργού που ζητούσαν οριζόντια μείωση των ορίων, αν ευσταθεί, αποκαλύπτει ένα σοβαρό έλλειμμα πολιτικής εποπτείας. Το «Επιτελικό Κράτος» φαίνεται να αγνοεί τις ιδιαιτερότητες της ελληνικής γης, θυσιάζοντας την κοινωνική συνοχή στον βωμό μιας αμφίβολης επενδυτικής επιτάχυνσης.
«Δεν τιμά την Ελλάδα αυτή η πολιτική. Πρέπει να γυρίσουμε σελίδα», καταλήγει ο κ. Πυργιανάκης. Η προστασία του δημόσιου χώρου και της ιδιωτικής περιουσίας είναι ζήτημα δημοκρατίας και κοινωνικής δικαιοσύνης. Αν η ύπαιθρος αφεθεί να μετατραπεί σε ένα πεδίο κερδοσκοπίας για λίγους, το πλήγμα για την εθνική οικονομία και την κοινωνική ταυτότητα της χώρας θα είναι οριστικό. Το ερώτημα παραμένει: θα προλάβει η κοινωνία να αντιδράσει πριν οι «καληνύχτες» του πολεοδομικού σχεδιασμού γίνουν η μόνιμη πραγματικότητα της ελληνικής περιφέρειας;