Πρωτοποριακή μελέτη εξηγεί γιατί κάποια εμβόλια COVID-19 προκάλεσαν επικίνδυνες θρομβώσεις, αιμορραγίες και σύνδρομο VITT, με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους περίπου 200 άτομα στην Ευρώπη.
Μια νέα, πρωτοποριακή μελέτη ρίχνει φως στον μηχανισμό πίσω από ένα εξαιρετικά σπάνιο αλλά επικίνδυνο σύνδρομο που συνδέθηκε με εμβόλια κατά της COVID-19 τα οποία βασίζονταν σε αδενοϊικούς φορείς.
Το σύνδρομο, γνωστό ως θρομβοπενία και θρόμβωση που προκαλείται από συγκεκριμένα εμβόλια (VITT), προκάλεσε σε ελάχιστους εμβολιασμένους σοβαρούς θρόμβους αίματος σε συνδυασμό με χαμηλά επίπεδα αιμοπεταλίων και αιμορραγία.
Η υπόθεση ήρθε στο προσκήνιο τον Φεβρουάριο του 2021, λίγο μετά την έναρξη των εμβολιασμών στην Ευρώπη. Η αιματολόγος Sabine Eichinger από το Ιατρικό Πανεπιστήμιο της Βιέννης αντιμετώπισε ένα δραματικό περιστατικό: μια 49χρονη νοσηλεύτρια εμφάνισε ασυνήθιστους θρόμβους και ανεξέλεγκτη αιμορραγία μετά τον εμβολιασμό της με το σκεύασμα της AstraZeneca και τελικά κατέληξε. Καμία άλλη προφανής αιτία δεν εξηγούσε την κλινική εικόνα.
Η Eichinger, βαθιά προβληματισμένη, παρευρέθηκε ακόμη και στη νεκροτομή και παράλληλα, απευθύνθηκε στον αιματολόγο Andreas Greinacher από το Πανεπιστήμιο του Γκράιφσβαλντ, ειδικό σε μια σπάνια επιπλοκή της ηπαρίνης, όπου το ανοσοποιητικό σύστημα παράγει αντισώματα κατά της πρωτεΐνης PF4 (Platelet Factor 4), η οποία εμπλέκεται στην πήξη.
Μέσα σε λίγες ημέρες, το εργαστήριό του επιβεβαίωσε ότι η ασθενής έφερε αντισώματα κατά του PF4, παρόμοια με εκείνα που παρατηρούνται στην επιπλοκή της ηπαρίνης.
Σύντομα καταγράφηκαν και άλλα περιστατικά VITT σε άτομα που είχαν λάβει το εμβόλιο της AstraZeneca στην Ευρώπη και το εμβόλιο της Johnson & Johnson (J&J) στις ΗΠΑ. Και στις δύο περιπτώσεις, οι ασθενείς είχαν αντισώματα κατά του PF4.
Αν και η συχνότητα εκτιμήθηκε περίπου σε 1 περίπτωση ανά 200.000 εμβολιασμούς, αρκετές ευρωπαϊκές χώρες περιόρισαν τη χρήση του εμβολίου σε μεγαλύτερες ηλικίες ή το απέσυραν. Στις ΗΠΑ, το εμβόλιο της AstraZeneca δεν εγκρίθηκε ποτέ και το εμβόλιο της J&J τελικά εγκαταλείφθηκε.
Ο μηχανισμός του εμβολίου της Covid που προκάλεσε τις σοβαρές παρενέργειες
Έπειτα από πολυετή έρευνα, η ομάδα του Greinacher και άλλοι ερευνητές κατάφεραν να αποσαφηνίσουν τον μηχανισμό.
Τα συγκεκριμένα εμβόλια χρησιμοποιούσαν έναν αδενοϊό ως φορέα για να μεταφέρουν το γονίδιο της πρωτεΐνης-ακίδας του SARS-CoV-2 στα ανθρώπινα κύτταρα.
Σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό New England Journal of Medicine, μια πρωτεΐνη του αδενοϊού ενεργοποιεί, σε άτομα με συγκεκριμένο γενετικό υπόβαθρο, την παραγωγή «λανθασμένων» αντισωμάτων.
Αντί να στοχεύουν ιικές πρωτεΐνες, τα αντισώματα αυτά προσδένονται στο PF4, πυροδοτώντας αλυσιδωτή αντίδραση.
Καθοριστικά στοιχεία είχαν προκύψει ήδη από το 2022, όταν ερευνητές του Πανεπιστημίου Flinders διαπίστωσαν ότι όλοι οι ασθενείς με VITT είχαν σχεδόν πανομοιότυπα αντισώματα κατά του PF4.
Παράλληλα, ο Theodore Warkentin από το Πανεπιστήμιο McMaster περιέγραψε σπάνιες περιπτώσεις όπου φυσική λοίμωξη από αδενοϊό προκάλεσε παρόμοιο σύνδρομο, με τα ίδια χαρακτηριστικά αντισώματα. Αυτό υπέδειξε ότι ο αδενοϊός έπαιζε κεντρικό ρόλο.
Με φασματομετρία μάζας, οι επιστήμονες ανέλυσαν αντισώματα από 21 ασθενείς. Όλα παρουσίαζαν μια κρίσιμη μεταβολή: στη θέση 31 της ελαφριάς αλυσίδας του αντισώματος υπήρχε αρνητικά φορτισμένο αμινοξύ (γλουταμινικό ή ασπαρτικό οξύ), ενώ κανονικά στη θέση αυτή υπάρχει λυσίνη, που φέρει θετικό φορτίο. Η αλλαγή αυτή διαπιστώθηκε μόνο στα Β λεμφοκύτταρα που παρήγαγαν τα συγκεκριμένα αντισώματα.
Επιπλέον, οι ασθενείς έφεραν γενετικές παραλλαγές που περιλάμβαναν ήδη αρνητικά φορτισμένο αμινοξύ στη θέση 50 της ίδιας αλυσίδας. Ο συνδυασμός αυτός δημιουργούσε αντισώματα με έντονο αρνητικό φορτίο, τα οποία συνδέονταν ισχυρά με το θετικά φορτισμένο PF4.
Το σύμπλοκο αντισωμάτων–PF4 ενεργοποιεί τα αιμοπετάλια, οδηγώντας σε μαζική απελευθέρωση περισσότερου PF4 και ενίσχυση της διαδικασίας πήξης. Έτσι σχηματίζονται επικίνδυνοι θρόμβοι, ενώ ταυτόχρονα εξαντλούνται τα αιμοπετάλια, προκαλώντας αιμορραγία.
Η αιτιολογική σχέση σχέση επιβεβαιώθηκε σε πειραματικά μοντέλα: εργαστηριακά παραγόμενα αντισώματα από ασθενείς προκάλεσαν συμπτώματα VITT σε ποντίκια. Όταν οι ερευνητές αντικατέστησαν το αρνητικά φορτισμένο αμινοξύ στη θέση 31 με λυσίνη, η σύνδεση με το PF4 αποδυναμώθηκε σημαντικά και οι θρόμβοι μειώθηκαν.
Εντοπίστηκε επίσης ο μηχανισμός εκκίνησης της ανοσολογικής απόκρισης. Τα αντισώματα VITT προσδένονταν σε πρωτεΐνη του αδενοϊού, την pVII. Συγκεκριμένα, αναγνωρίζουν ένα τμήμα 15 αμινοξέων που σχηματίζει δομή άλφα-έλικας, παρόμοια με δομή του PF4. Η ομοιότητα αυτή φαίνεται να οδηγεί σε διασταυρούμενη αντίδραση.
Οι ερευνητές εκτιμούν ότι άτομα που ανέπτυξαν VITT είχαν προηγουμένως εκτεθεί σε αδενοϊό, με αποτέλεσμα τα Β κύτταρά τους να είναι «προγραμματισμένα» να αναγνωρίζουν την pVII.
Ο εμβολιασμός ενεργοποίησε αυτά τα κύτταρα και, μέσω διαδικασίας μεταλλάξεων που βελτιώνει την απόκριση των αντισωμάτων, προέκυψε σε ελάχιστες περιπτώσεις μια «άτυχη» παραλλαγή που στράφηκε κατά του PF4.
Στην Ευρώπη έχουν αναφερθεί περίπου 900 περιστατικά VITT μετά από εμβολιασμό με AstraZeneca ή J&J, εκ των οποίων περίπου 200 ήταν θανατηφόρα.
Παγκοσμίως χορηγήθηκαν περισσότερες από 3 δισεκατομμύρια δόσεις του εμβολίου της AstraZeneca, οι οποίες εκτιμάται ότι έσωσαν εκατομμύρια ζωές.
Δύο περιστατικά καταγράφηκαν στην Αργεντινή μετά από εμβολιασμό με το Sputnik V, επίσης αδενοϊικό εμβόλιο, ενώ δεν έχουν συνδεθεί περιστατικά με το αντίστοιχο εμβόλιο της CanSino.
Η γενετική προδιάθεση φαίνεται να παίζει ρόλο: σε πολλές περιοχές του κόσμου, 40%–60% του πληθυσμού φέρει σχετικές γενετικές παραλλαγές, ενώ στην Ανατολική Ασία το ποσοστό είναι χαμηλότερο.
Τα ευρήματα έχουν σημασία και για άλλα εμβόλια με αδενοϊικούς φορείς, όπως ένα από τα εγκεκριμένα εμβόλια κατά του Έμπολα, καθώς και υποψήφια εμβόλια για γρίπη, ελονοσία, φυματίωση και αναδυόμενους ιούς όπως ο Nipah. Οι αδενοϊικοί φορείς είναι οικονομικοί και δεν απαιτούν πολύ χαμηλές θερμοκρασίες αποθήκευσης.
Αν και η πρωτεΐνη pVII δεν μπορεί εύκολα να αφαιρεθεί, ενδέχεται να σχεδιαστούν τροποποιημένες εκδοχές που δεν θα μιμούνται τόσο στενά το PF4, ανοίγοντας τον δρόμο για ασφαλέστερα εμβόλια στο μέλλον.
