Η εμφάνιση της Ζεντάγια στο Λονδίνο με αρχαία ιρανικά κοσμήματα προκάλεσε διεθνείς αντιδράσεις..

Έντονες αντιδράσεις στην παγκόσμια επιστημονική κοινότητα των αρχαιολόγων και των ιστορικών τέχνης έχει προκαλέσει η πρόσφατη εμφάνιση της Αμερικανίδας ηθοποιού Ζεντάγια (Zendaya) στο κόκκινο χαλί, όπου επέλεξε να φορέσει σκουλαρίκια κατασκευασμένα από αυθεντικά ιρανικά τεχνουργήματα ηλικίας 3.000 ετών. Η εμφάνιση της διάσημης πρωταγωνίστριας στην πρεμιέρα της ταινίας «Η Οδύσσεια» (The Odyssey) στο Λονδίνο, αντί να εστιάσει το ενδιαφέρον στην καλλιτεχνική παραγωγή, μετατράπηκε σε πεδίο σφοδρής αντιπαράθεσης γύρω από την ηθική διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς του Παγκόσμιου Νότου.

Ειδικοί που μίλησαν στο διεθνές μέσο The New Arab έκαναν λόγο για αναπαραγωγή «οριενταλιστικών πρακτικών» και για μια συστηματική επίδειξη ισχύος και πολιτιστικής κυριαρχίας, επαναφέροντας στο προσκήνιο το φλέγον ζήτημα της προέλευσης των αρχαιοτήτων που καταλήγουν σε ιδιωτικές συλλογές της Δύσης.

Η προέλευση των κοσμημάτων και η παρέμβαση των ειδικών

Τα χρυσά σκουλαρίκια που μαγνήτισαν τα βλέμματα στην πρεμιέρα εκτιμάται ότι χρονολογούνται από την πρώτη χιλιετία π.Χ. και προέρχονται από το αρχαίο Ιράν. Τα κοσμήματα εντοπίστηκαν αρχικά από τον οίκο Barron London, έναν έμπορο αντικών με έδρα το Mayfair του Λονδίνου, και στη συνέχεια επανασχεδιάστηκαν από τον κοσμηματοπώλη Γκλεν Σπάιρο (Glenn Spiro), ο οποίος πρόσθεσε διαμάντια και χρυσό 18 καρατίων. Ο οίκος περιγράφει το τεχνούργημα ως «ένα ζευγάρι χρυσών μεταλλίων Ziwiye, περίπου της πρώτης χιλιετίας π.Χ. από το Ιράν, τοποθετημένα από τον Glenn Spiro με διαμάντια σε κίτρινο χρυσό».

Η επιλογή αυτή προκάλεσε την άμεση αντίδραση του Ζιράρ Αλί (Zirrar Ali), συγγραφέα και ειδικού στην ισλαμική ιστορία, την τέχνη και την αρχιτεκτονική με έδρα το Λονδίνο. Ο κ. Αλί επέκρινε τη στάση των δυτικών διασημοτήτων, σημειώνοντας:

«Βρίσκω τους Δυτικούς διάσημους, οι οποίοι αποτελούν μέρος του ευρύτερου δυτικού λόγου σε όλα τα πεδία και ως εκ τούτου προέκταση του πολιτιστικού διαλόγου μεταξύ Ανατολής και Δύσης, να είναι σε μεγάλο βαθμό κουφοί σε ζητήματα ηθικής και ιστορίας όταν πρόκειται για τον Παγκόσμιο Νότο. Ο στολισμός με τεχνουργήματα, είτε προέρχονται από μουσεία είτε από ιδιωτικές συλλογές, θεωρείται συχνά αβλαβής, αλλά στην πραγματικότητα μπορεί να αποτελεί επίδειξη ισχύος και κυριαρχίας: ένας πολιτισμός που διεκδικεί την ιδιοκτησία επί της κληρονομιάς ενός άλλου».

Ο ίδιος χαρακτήρισε την κίνηση της Ζεντάγια ως «κακόγουστη» και απολύτως εναρμονισμένη με τις οριενταλιστικές πρακτικές της Δύσης. Το μέσο The New Arab απευθύνθηκε στον οίκο Barron London για κάποιο σχόλιο, ωστόσο δεν έλαβε απάντηση μέχρι τη δημοσίευση του θέματος.

Οι κατηγορίες για λεηλασία και η τροφοδότηση της μαύρης αγοράς

Σύμφωνα με την ανάλυση του κ. Αλί, η Δύση τείνει να αποσυνδέει την αρχαία ιστορία της Περσίας και της Μέσης Ανατολής από τα σύγχρονα έθνη-κράτη, όπως το Ιράν και το Ιράκ, μια προσέγγιση που κατά τον ίδιο χρησιμοποιείται για να δικαιολογήσει τέτοιες επιλογές την ώρα που οι Ηνωμένες Πολιτείες προχωρούν σε στρατιωτικές επιχειρήσεις στην περιοχή.

«Η πρακτική του να παίρνει κανείς κοσμήματα και άλλα τεχνουργήματα, ειδικά εκείνα που συνδέονται με τις βασιλικές αυλές μεγάλων αυτοκρατοριών του παρελθόντος, των Μογγόλων της Ινδίας, των Σαφαβιδών και άλλων, και στη συνέχεια να επιτρέπεται σε ηθοποιούς και διασημότητες να στολίζονται με αυτά, στέλνει ένα σαφές μήνυμα: όχι μόνο δεν θα σας επιστρέψουμε όσα σας πήραμε, επειδή θεωρούμε τους εαυτούς μας πιο άξιους θεματοφύλακες, αλλά συνεχίζουμε επίσης να κατέχουμε τη συμβολική θέση των μοναρχών και των ηγεμόνων επί των εδαφών από τα οποία αφαιρέθηκαν αυτά τα αντικείμενα», εξήγησε ο κ. Αλί.

Η συζήτηση μεταφέρθηκε γρήγορα και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, με εξειδικευμένους επιστήμονες να αμφισβητούν τη νομιμότητα της προέλευσης των αντικειμένων. Η δημιουργός του λογαριασμού @dr_archaeology στο Instagram, η οποία αριθμεί 43.000 ακολούθους, χαρακτήρισε την επιλογή της ηθοποιού ως απαράδεκτη:

«Έτσι, τα σκουλαρίκια της Ζεντάγια στην πρεμιέρα της Οδύσσειας είναι προφανώς χρυσοί διακοσμητικοί δίσκοι της πρώτης χιλιετίας π.Χ. που μετατράπηκαν σε σκουλαρίκια και δεν γνωρίζουμε τίποτα άλλο για την προέλευσή τους, δηλαδή το ταξίδι τους από την πατρίδα τους, η οποία είναι πιθανότατα το Ιράν… Αυτά τα κομμάτια είναι πιθανότατα προϊόντα λεηλασίας από το Ιράν και κοσμούν τα αυτιά μιας Αμερικανίδας ηθοποιού από μια χώρα που μόλις βομβάρδισε το Ιράν».

Η ίδια πρόσθεσε ότι ο συγκεκριμένος κοσμηματοπώλης αποκτά συχνά αυθεντικά τεχνουργήματα από τη Μέση Ανατολή και τη Δυτική Αφρική με «αδιευκρίνιστα μέσα», ενώ άσκησε κριτική και στην ίδια την ταινία για αναχρονισμούς στη γλώσσα, την πανοπλία και τους έμφυλους ρόλους.

«Γιατί λοιπόν όχι αντίγραφα; Επειδή, ας είμαστε ειλικρινείς, ο σκοπός αυτών των σκουλαρικιών δεν είναι να αναδείξουν τη νόμιμη αρχαία καλλιτεχνική δημιουργία, αλλά να φετιχοποιήσουν το παρελθόν, να αποτελέσουν ένα εμπόρευμα, κλεμμένο από την ελίτ, που κυκλοφορεί παράνομα και ανήθικα… Πρόκειται για ταξική σηματοδότηση (class signalling) – συνάδελφοι δημιουργοί, ας μην υπερβάλλουμε για αυτού του είδους τον εμπορευματικό φετιχισμό, γνωρίζετε ότι τροφοδοτεί τη μαύρη αγορά αρχαιοτήτων, η οποία βλάπτει πολιτιστικές ομάδες και τους ντόπιους πληθυσμούς», κατέληξε η @dr_archaeology.

Το διχασμένο κοινό και το προηγούμενο της Μάργκοτ Ρόμπι

Η δημόσια συζήτηση δίχασε τους θαυμαστές της ηθοποιού. Ορισμένοι υποστήριξαν ότι η εμφάνιση της Ζεντάγια ήταν εμπνευσμένη από τον ρόλο της ως Αθηνά, τη θεά της σοφίας, δικαιολογώντας έτσι τη χρήση ιστορικών αναφορών. Ωστόσο, οι επικριτικές φωνές κυριάρχησαν στα σχόλια των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, με εκφράσεις όπως «αποικιοκρατικό σικ» (colonisation chic) και το πάγιο αίτημα ότι «η θέση τους είναι σε μουσείο», ενώ ορισμένοι χρήστες δήλωσαν ότι θα μποϊκοτάρουν τη νέα ταινία.

Η συγκεκριμένη αντιπαράθεση δεν αποτελεί μεμονωμένο περιστατικό για τη φετινή χρονιά. Τον περασμένο Ιανουάριο, η Αυστραλή ηθοποιός Μάργκοτ Ρόμπι (Margot Robbie) βρέθηκε επίσης στο στόχαστρο ανάλογης κριτικής όταν εμφανίστηκε στο κόκκινο χαλί για την πρεμιέρα της ταινίας «Ανεμοδαρμένα Ύψη» (Wuthering Heights) στο Λος Άντζελες φορώντας το περίφημο «Διαμάντι Ταζ Μαχάλ» (Taj Mahal Diamond).

Το συγκεκριμένο κολιέ, η αξία του οποίου αποτιμάται στα 8,8 εκατομμύρια δολάρια, φέρει επιγραφή στη γλώσσα Φαρσί που αναγράφει «Η αγάπη είναι παντοτινή». Η Ρόμπι κατηγορήθηκε τότε από πολλούς ότι απέφυγε οποιαδήποτε αναφορά στην προέλευση του κοσμήματος ή στον τρόπο με τον οποίο αυτό αποκτήθηκε στο παρελθόν από την Ελίζαμπεθ Τέιλορ (Elizabeth Taylor) και αργότερα από τον οίκο Cartier.

Η ηθική ευθύνη απέναντι στην παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά

Η μετατροπή μοναδικών αρχαιολογικών ευρημάτων σε εφήμερα αξεσουάρ μόδας για τις ανάγκες της βιομηχανίας του θεάματος επαναφέρει με δραματικό τρόπο τη συζήτηση για τα όρια της ιδιωτικής κατοχής ιστορικών κειμηλίων. Όταν αντικείμενα που ανήκουν στην παγκόσμια πολιτιστική κληρονομιά αντιμετωπίζονται ως απλά εμπορεύματα κύρους, υπονομεύεται η ίδια η επιστημονική έρευνα και ενθαρρύνεται η παράνομη διακίνηση αρχαιοτήτων, η οποία αποστερεί από τις χώρες προέλευσης την ιστορική τους μνήμη.

Η ανάγκη για τη θεσμοθέτηση αυστηρότερων κανόνων δεοντολογίας από τους οίκους μόδας και τους εκπροσώπους της βιομηχανίας του θεάματος κρίνεται πλέον επιτακτική. Η προτίμηση σε πιστά αντίγραφα (replicas) έναντι των αυθεντικών αρχαίων τεχνουργημάτων αποτελεί τη μοναδική ηθικά αποδεκτή στάση, η οποία προστατεύει τον πολιτιστικό πλούτο από τη φθορά και την εμπορευματοποίηση, διασφαλίζοντας παράλληλα τον σεβασμό στην ιστορική διαδρομή των λαών του Παγκόσμιου Νότου.