Ένα από τα πρώτα και πλέον σπάνια οπτικοακουστικά τεκμήρια στην ιστορία της παγκόσμιας κινούμενης εικόνας φέρνει στο φως το Αρχείο Κινηματογράφου του Ισραήλ (The Israel Film Archive), αναδεικνύοντας το ιστορικό και κοινωνικό τοπίο στα τέλη του 19ου αιώνα.

Πρόκειται για το οπτικό υλικό υπό τον τίτλο «Palestine 1896», το οποίο καταγράφηκε από τον πρωτοπόρο οπερατέρ Αλεξάντρ Προμιό (Alexandre Promio) για λογαριασμό των Γάλλων αδελφών Λυμιέρ (Lumière).

Η ταινία, η οποία γυρίστηκε μόλις δύο χρόνια μετά την πρώτη ιστορική κινηματογραφική δημιουργία των αδελφών Λυμιέρ, κατατάσσεται επισήμως ως μία από τις πρώτες ταινίες που αποτυπώθηκαν ποτέ στην περιοχή, αποτυπώνοντας τα εμβληματικά τοπόσημα της Ιερουσαλήμ υπό οθωμανική διοίκηση και διασώζοντας την ανθρωπογεωγραφία μίας ποικιλόμορφης κοινωνίας.

Η αποστολή του Αλεξάντρ Προμιό για τους αδελφούς Λυμιέρ

Στα πρώτα βήματα της έβδομης τέχνης, οι αδελφοί Λυμιέρ επιχείρησαν να καταγράψουν εικόνες από ολόκληρο τον κόσμο, επιστρατεύοντας ικανούς οπερατέρ με τη νεότευκτη κινηματογραφική μηχανή τους. Στο πλαίσιο αυτής της πρωτοβουλίας, ο Αλεξάντρ Προμιό ταξίδεψε στην περιοχή το 1896, απαθανατίζοντας αυθεντικές σκηνές κίνησης και δημόσιου βίου.

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του Αρχείου Κινηματογράφου του Ισραήλ, το φιλμ αυτό συνιστά μία από τις παλαιότερες γνωστές καταγραφές στα εδάφη της Παλαιστίνης. Η υλοποίηση των γυρισμάτων μόλις δύο έτη μετά την πρώτη κινηματογραφική ταινία καθιστά το υλικό θεμελιώδες μνημείο της πρώιμης κινηματογραφίας, επιτρέποντας στους σύγχρονους ερευνητές να αντικρίσουν σε φυσική ροή την καθημερινότητα μίας εποχής που μέχρι τότε αποτυπωνόταν αποκλειστικά μέσω στατικών φωτογραφιών ή χαρακτικών.

Τα τοπόσημα της Ιερουσαλήμ υπό την κυριαρχία του Σουλτάνου

Τα γυρίσματα της ταινίας επικεντρώθηκαν κυρίως στην πόλη της Ιερουσαλήμ, σε μία περίοδο κατά την οποία ολόκληρη η επικράτεια βρισκόταν ενταγμένη στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, υπό την απόλυτη πολιτική εξουσία του Σουλτάνου στην Κωνσταντινούπολη.

Ο φακός του Προμιό περιηγήθηκε στα κρισιμότερα ιστορικά και θρησκευτικά σημεία αναφοράς της ιερής πόλης, καταγράφοντας:

• Την Πύλη της Γιάφας, κεντρικό σημείο εισόδου στα ιστορικά τείχη και χώρο έντονης εμπορικής κίνησης.

• Το Τείχος των Δακρύων, ιερό τόπο λατρείας και περισυλλογής.

• Το Όρος του Ναού, που δεσπόζει στο θρησκευτικό ανάγλυφο της περιοχής.

• Τον σιδηροδρομικό σταθμό της Ιερουσαλήμ, σύμβολο της σταδιακής τεχνολογικής διασύνδεσης και του εκσυγχρονισμού των μεταφορών της οθωμανικής περιόδου.

Η δημογραφική κατανομή του 1896: Μουσουλμάνοι, Χριστιανοί και Εβραίοι

Πέρα από την αρχιτεκτονική και τοπογραφική του αξία, το κινηματογραφικό υλικό προσφέρει μία αδιάψευστη ματιά στον πληθυσμιακό ιστό της περιοχής κατά τα τέλη του 19ου αιώνα. Όπως επιβεβαιώνεται τόσο από το οπτικό αρχείο όσο και από τα ιστορικά έγγραφα της εποχής, η τοπική κοινωνία χαρακτηριζόταν από έντονη πολυπολιτισμικότητα.

Τα δημογραφικά στοιχεία της περιόδου καταδεικνύουν ότι στον ευρύτερο πληθυσμό της Παλαιστίνης η κατανομή διαμορφωνόταν περίπου σε:

• 85% Μουσουλμάνοι

• 10% Χριστιανοί

• 5% Εβραίοι

Ωστόσο, τα ιστορικά αρχεία επισημαίνουν μία σημαντική διαφοροποίηση σε τοπικό επίπεδο, καθώς η ίδια η Ιερουσαλήμ εμφάνιζε πολύ μεγαλύτερη συγκέντρωση Εβραίων κατοίκων σε σχέση με την υπόλοιπη επικράτεια. Η συνύπαρξη αυτών των κοινοτήτων υπό το οθωμανικό καθεστώς αποτυπώνεται καθαρά στα καρέ της ταινίας, όπου άνθρωποι διαφορετικών παραδόσεων κινούνται στους ίδιους δημόσιους χώρους.