Του Σπύρου Ζερβουδάκη *

Νομίζω πως κανείς συνάδελφος δεν έπεσε από τα σύννεφα βλέποντας τα αποτελέσματα του διαγωνισμού PISA που μόλις κυκλοφόρησαν (πίνακας 1). Όσοι συμμετέχουμε στην εκπαιδευτική διαδικασία το έχουμε μπροστά μας. Για άλλη μια χρονιά η Ελλάδα συνεχίζει την πτωτική πορεία. Θα μείνω όμως σε κάτι το οποίο με εξέπληξε, και αυτό είναι το άλμα των επιδόσεων των Τούρκων μαθητών, παρότι μελετώντας τα θέματα των εθνικών τους εξετάσεων τα τελευταία χρόνια είχα διαπιστώσει μια τεράστια διαφορά από τη μονολιθικότητα των δικών μας.

Οπότε το έψαξα λίγο παραπάνω και αν υπήρχαν στοιχειωδώς ευφυή στελέχη στο υπουργείο παιδείας θα το μελετούσαν, και ίσως αντέγραφαν όποιες καλές πρακτικές εντοπίσουν. Κοιτάζοντας τους πίνακες (πίνακας 2) (παραθέτω το συγκριτικό για τις φυσικές επιστήμες αλλά το ίδιο ισχύει και για τα άλλα πεδία) θα δούμε ότι οι Τούρκοι μαθητές αρχίζουν να ανεβάζουν απόδοση γύρω στο 2015. Σε όλα τα πεδία. Από το 2018 που μας πέρασαν συνεχώς ανεβαίνουν. Αυτή τη στιγμή έχουν ξεπεράσει και τους μέσους όρους του ΟΟΣΑ.

Η μεγαλύτερη ψαλίδα καταγράφεται στις Φυσικές Επιστήμες, όπου η Τουρκία προηγείται της Ελλάδας κατά 60 ολόκληρους βαθμούς. Για να γίνει χονδροειδώς κατανοητό ένα παιδί πρώτης γυμνασίου από την Τουρκία έχει περίπου την ίδια «γνωστική δυναμική» με ένα δικό μας μαθητή της τρίτης γυμνασίου.

Τι έκαναν λοιπόν οι γείτονες και τα κατάφεραν; Δεν είμαι ο ειδικός επιστήμονας, αλλά λόγω εγγύτητας με το αντικείμενο παραθέτω τις διαπιστώσεις μου.

• Ενίσχυση προσωπικού: Η χώρα κατάφερε να μειώσει σημαντικά τις ελλείψεις σε εκπαιδευτικό προσωπικό και να αναβαθμίσει την ποιότητά του.

Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, η Τουρκία εφάρμοσε μια μακροχρόνια, υπομονετική εκπαιδευτική πολιτική. Επένδυσε συστηματικά στην ενίσχυση και στελέχωση των σχολείων με μόνιμο προσωπικό, εξαλείφοντας τα ποιοτικά γεωγραφικά κενά μεταξύ των επαρχιών της

Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της έρευνας PISA 2025, οι ελλείψεις σε εκπαιδευτικό προσωπικό (καθηγητές και δασκάλους) αποτελούν ένα από τα σοβαρότερα δομικά προβλήματα του ελληνικού εκπαιδευτικού συστήματος.

Στην Ελλάδα, το 46% των μαθητών φοιτά σε σχολεία όπου οι διευθυντές δηλώνουν ότι η διδασκαλία παρεμποδίζεται λόγω έλλειψης εκπαιδευτικού προσωπικού. Το πρόβλημα γίνεται δραματικό στο υποστηρικτικό προσωπικό (π.χ. παράλληλη στήριξη, ειδικοί παιδαγωγοί), όπου το 78% των μαθητών επηρεάζεται από σοβαρές ελλείψεις. Αντίθετα, η Τουρκία έχει καταφέρει να θωρακίσει τα σχολεία της, με τα ποσοστά έλλειψης προσωπικού να βρίσκονται κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ.

Σε αριθμούς: στην Ελλάδα περίπου το 73% είναι μόνιμοι και το 27% αναπληρωτές ενώ στην Τουρκία τα ποσοστά είναι 91% μόνιμοι και 9% προσωρινοί / ωρομίσθιοι.

Για παράδειγμα φέτος στη χώρα μας συνταξιοδοτήθηκαν 5.043 και διορίστηκαν 5.487 εκπαιδευτικοί. Δλδ σχεδόν τίποτα. Το Υπουργείο Παιδείας είχε καταγράψει συνολικά 51.261 κενά σε όλη τη χώρα! Προσέλαβε λοιπόν 29.908 αναπληρωτές (που αναπληρώνουν τους εαυτούς τους) και τώρα τα ανοιχτά πλέον σχολεία έχουν 21.353 ακάλυπτα κενά! Στο νομό Χανίων για παράδειγμα εκτός από τις τεράστιες ελλείψεις δεν υπάρχουν διευθυντές σε 9 σχολεία της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Δηλαδή τον πρώτο μήνα λειτουργίας, τα σχολεία πέρα από υποστελεχωμένα είναι και τυπικά ακέφαλα.

Το μοντέλο του «αναπληρωτή για μια ζωή» και των καθηλωμένων στα επίπεδα του 2015 μισθών (σε αγοραστική δύναμη) σήμερα έχει φτάσει στα όριά του.

Θυμίζω ότι στην Τουρκία τα σχολεία έχουν διοικητικό-γραμματειακό προσωπικό, το οποίο βέβαια αγνοείται στην Ελλάδα αυτή την χιλιετία.

• Αριστεία: Η κυβέρνησή μας διατείνεται ότι τα τελευταία 7 χρόνια έχει γεμίσει την Ελλάδα με Πρότυπα, Πειραματικά, Ωνάσεια και κάθε λογής «άριστα» σχολεία. Ποιο ήταν το αποτέλεσμα; Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία του ΟΟΣΑ για τον διαγωνισμό PISA 2025, το ποσοστό των «άριστων» Ελλήνων μαθητών (όσοι δηλαδή κατατάσσονται στα κορυφαία επίπεδα Level 5 και Level 6) παραμένει καθηλωμένο σε πολύ χαμηλά επίπεδα, παρουσιάζοντας μια εικόνα σταθεροποίησης στο ναδίρ (πίνακας 3). Στην κατανόηση κειμένου μάλιστα το ποσοστό κατρακύλησε στο 1% από 2% ενώ ο μέσος όρος των υπολοίπων κρατών είναι 7% και σε κάποια ανεπτυγμένα κράτη φτάνει το 15% (στα μαθηματικά φτάνει το 37% !!).

Τι έγινε όμως στην Τουρκία; Αν δείτε τον διαχρονικό συγκριτικό πίνακα των άριστων στα μαθηματικά (πίνακας 4) ενώ ξεκίνησαν με ποσοστά πολύ χαμηλότερα από εμάς κατέληξαν οι άριστοι Τούρκοι μαθητές να είναι υπερτριπλάσιοι (6,5%) από τους Έλληνες (2%) και μάλιστα με αυξητική τάση!

Τι έκαναν λοιπόν οι γείτονες;

Α) Βελτίωση υποδομών: Τα ψηφιακά και κοινωνικά περιβάλλοντα μάθησης στα τουρκικά σχολεία αξιολογήθηκαν πάνω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ (στα Χανιά για παράδειγμα δεν έχει κτιστεί κανένα νέο σχολείο τα τελευταία 20 χρόνια!).

Β) Ενίσχυση προσωπικού: Η χώρα κατάφερε να μειώσει σημαντικά τις ελλείψεις σε εκπαιδευτικό προσωπικό και να αναβαθμίσει την ποιότητά του.

Γ) Σταδιακή αλλαγή του Αναλυτικού Προγράμματος για ανάπτυξη κριτικής σκέψης.

Η Τουρκία δεν προσπάθησε να αλλάξει το σύστημα από τη μια μέρα στην άλλη. Εδώ και μία δεκαετία, το Τουρκικό Υπουργείο Παιδείας ενσωμάτωσε σταδιακά τις δεξιότητες και την κριτική σκέψη, στα εθνικά σχολικά προγράμματα, στα σχολικά βιβλία και στις εθνικές εξετάσεις. Οι μαθητές εκπαιδεύτηκαν στο να λύνουν προβλήματα και όχι απλώς να αποστηθίζουν, κάτι που φάνηκε άμεσα στα γραπτά τους

Δ) Στόχευση στους Μαθητές με Χαμηλές Επιδόσεις

Η Τουρκία είχε ένα τεράστιο πρόβλημα:

πολλά παιδιά δεν έφταναν στο επίπεδο εκπαίδευσης που θεωρούμε σήμερα αυτονόητο.

Η επέκταση της συμμετοχής στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση σημαίνει ότι το σύστημα απέκτησε μεγαλύτερη εμπειρία στο να εκπαιδεύει ολόκληρο τον μαθητικό πληθυσμό, όχι μόνο τους καλύτερους.

Η τουρκική βελτίωση δεν φαίνεται να αποτελεί αποτέλεσμα μιας μεμονωμένης εκπαιδευτικής μεταρρύθμισης. Αντίθετα, συνδέεται με μια μακρά περίοδο διεύρυνσης της πρόσβασης στην εκπαίδευση, αναθεώρησης των αναλυτικών προγραμμάτων, ενίσχυσης της βασικής μάθησης, βελτίωσης του μαθησιακού περιβάλλοντος και συστηματικότερης προσπάθειας περιορισμού της χαμηλής επίδοσης.

Το κλειδί της επιτυχίας δεν ήταν η βελτίωση των ήδη «άριστων» μαθητών, αλλά η μείωση του ποσοστού των μαθητών που έπεφταν κάτω από τη βάση (Level 2). Μέσα από στοχευμένα προγράμματα ενισχυτικής διδασκαλίας, το κράτος «τράβηξε προς τα πάνω» τους πιο αδύναμους και οικονομικά ασθενέστερους μαθητές, μειώνοντας τις εσωτερικές εκπαιδευτικές ανισότητες. Σήμερα λοιπόν το 19,5% των Τούρκων μαθητών δεν έχει κατακτήσει τα βασικά στις φυσικές επιστήμες ενώ το αντίστοιχο ποσοστό των Ελλήνων είναι 41% (πίνακας 5).

Ε) Ψηφιακός Μετασχηματισμός & Αντιμετώπιση Ελλείψεων

Παρά τις οικονομικές δυσκολίες, η Τουρκία επένδυσε μαζικά στην παροχή ψηφιακών υποδομών σε σχολεία και υποβαθμισμένες περιοχές. Η εθνική πλατφόρμα ψηφιακού περιεχομένου έδωσε πρόσβαση σε ποιοτικό υλικό σε μαθητές που δεν είχαν τη δυνατότητα για ιδιωτικά φροντιστήρια

Ιδιωτική VS Δημόσια Δαπάνη: Στην Ελλάδα, το κράτος καλύπτει μόνο το 78,3% των συνολικών αναγκών της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης (κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ που είναι 90,1%). Αυτό σημαίνει ότι οι Έλληνες γονείς αναγκάζονται να πληρώνουν πολύ περισσότερα από την τσέπη τους (π.χ. φροντιστήρια) για να καλύψουν τα κενά του συστήματος.

Δηλαδή η γείτονα χώρα επένδυσε σε υποδομές, νέους τρόπους μάθησης και εκπαιδευτικούς τους οποίους εμπιστεύτηκε! Αντίθετα στην Ελλάδα οι τρεις τελευταίοι υπουργοί παιδείας μας αντιμετωπίζουν με καχυποψία αν όχι εχθρικά (το γράφω ευγενικά). Και μάλιστα στο προσωπικό που με τα, μέχρι πριν από λίγο καιρό, στοιχεία στους 22.000 αξιολογούμενους εκπαιδευτικούς μόλις 6 κρίθηκαν μη ικανοποιητικοί!!

Τι θα μπορούσε να γίνει στη χώρα μας;

• Επιτέλους να καλυφθούν με μόνιμους εκπαιδευτικούς (με αξιοπρεπείς μισθούς) τα δεκάδες χιλιάδες κενά.

• Το υπουργείο να τους εμπιστευτεί και να τους στηρίξει.

• Αλλαγή του τρόπου αξιολόγησης των μαθητών.

Να αυξηθούν σταδιακά οι ερωτήσεις τύπου:

«εξήγησε – αιτιολόγησε – μοντελοποίησε – ερμήνευσε»

και να μειωθεί η αποκλειστική έμφαση:

«θυμήσου – εφάρμοσε τον γνωστό αλγόριθμο».

• Πρόγραμμα πρώιμης ανίχνευσης μαθησιακών κενών.

Για παράδειγμα, στην Α΄ Γυμνασίου:

Τον Σεπτέμβριο να γίνει μια διαγνωστική αξιολόγηση και να εντοπιστούν οι μαθητές σε κίνδυνο. Να δοθεί στοχευμένη υποστήριξη.

Τον Ιανουάριο να γίνει επανέλεγχος και εκ νέου αξιολόγηση και ανάλογη δράση.

Ιούνιος τελικός έλεγχος.

ΥΓ. Η Ελλάδα βρίσκεται σταθερά στις τελευταίες θέσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης (προτελευταία, ξεπερνώντας μόνο τη Ρουμανία), διαθέτοντας μόλις το 3,3% του ΑΕΠ της για τη δημόσια εκπαίδευση, τη στιγμή που ο ευρωπαϊκός μέσος όρος είναι 4,7%.