Ενώπιον μιας οξύτατης αντίφασης μεταξύ της πρωτοφανούς συγκέντρωσης πλούτου και της ραγδαίας περιστολής της διεθνούς ανθρωπιστικής βοήθειας, επιστημονική μελέτη που δημοσιεύθηκε στο κορυφαίο ιατρικό περιοδικό The Lancet τεκμηριώνει ότι η θέσπιση στοχευμένων φόρων στους δισεκατομμυριούχους και στις μεγάλες πολυεθνικές επιχειρήσεις θα μπορούσε να αποτρέψει από 6,6 έως και 29,5 εκατομμύρια θανάτους στον αναπτυσσόμενο κόσμο έως το 2030.

Η έρευνα, υπό την επιστημονική διεύθυνση των Γκονσάλο Μπαρέιξ Σίμπιλς (Gonzalo Barreix Sibils), Ροντρίγκο Βολμίρ Ρεζέντε Αντέρλε (Rodrigo Volmir Rezende Anderle) και μιας ευρείας ερευνητικής ομάδας με χρηματοδότηση από το ισπανικό Υπουργείο Επιστήμης και Καινοτομίας, αναλύει αναδρομικά δεδομένα δύο δεκαετιών από 59 χώρες χαμηλού και μέσου-χαμηλού εισοδήματος.

Τα ευρήματα αποκαλύπτουν ότι η επαρκής επίσημη αναπτυξιακή βοήθεια (ODA) έχει συνδεθεί ιστορικά με μείωση της συνολικής θνησιμότητας κατά 24% και της παιδικής θνησιμότητας κατά 33%. Την ώρα που η ταυτόχρονη μείωση των κονδυλίων από τις ισχυρότερες οικονομίες και η διάλυση υπηρεσιών αρωγής απειλούν να οδηγήσουν σε εκατομμύρια επιπλέον απώλειες, οι προτεινόμενοι μηχανισμοί φορολογικής αναδιανομής αναδεικνύονται σε κρίσιμο εργαλείο διάσωσης ανθρώπινων ζωών και προστασίας των παγκόσμιων συστημάτων υγείας.

Η αναδρομική επίδραση της βοήθειας: Μείωση 33% στους θανάτους παιδιών και ο παράγοντας της διακυβέρνησης

Εξετάζοντας την πορεία 59 χωρών χαμηλού και μέσου-χαμηλού εισοδήματος —που αντιπροσώπευαν 3,9 δισεκατομμύρια ανθρώπους το 2021— κατά την εικοσαετία 2002–2021, οι ερευνητές αποτίμησαν τη συσχέτιση ανάμεσα στα κονδύλια της επίσημης αναπτυξιακής βοήθειας ανά κάτοικο και στα ποσοστά θνησιμότητας. Μέσα από πολυμεταβλητά μοντέλα παλινδρόμησης Poisson δύο κατευθύνσεων με σταθερές επιδράσεις, η μελέτη κατέδειξε ότι τα υψηλά επίπεδα αναπτυξιακής βοήθειας συνδέθηκαν με θεαματική βελτίωση των δεικτών υγείας.

Συγκεκριμένα, σε σύγκριση με τη βασική κατηγορία μηδενικής ή ελάχιστης έκθεσης (0–12,34 δολάρια ανά κάτοικο ετησίως), η κατηγορία υψηλής χρηματοδότησης (άνω των 52,13 δολαρίων ανά κάτοικο) συσχετίστηκε με:

• Μείωση της ηλικιακά τυποποιημένης συνολικής θνησιμότητας από όλες τις αιτίες κατά 24% (αναλογία ποσοστών [RR] 0,76).

• Μείωση της θνησιμότητας σε παιδιά κάτω των 5 ετών κατά 33% (RR 0,67).

• Ειδικότερες μειώσεις στη βρεφική θνησιμότητα κάτω του 1 έτους κατά 28%, στις ηλικίες προσχολικής περιόδου (2–4 ετών) κατά 43%, και στα παιδιά σχολικής ηλικίας (5–9 ετών) κατά 27%.

Η ανάλυση των επιμέρους αιτιών θανάτου έδειξε ότι τα κονδύλια της διεθνούς βοήθειας απέτρεψαν μαζικές απώλειες κυρίως από σοβαρές λοιμώδεις νόσους, όπως η ελονοσία, η φυματίωση, το HIV/AIDS και οι λοιμώξεις του κατώτερου αναπνευστικού. Παράλληλα, κομβική αποδείχθηκε η ποιότητα των θεσμών: στις χώρες με καλύτερες συνθήκες διακυβέρνησης (βάσει των δεικτών της Παγκόσμιας Τράπεζας), η μείωση της συνολικής θνησιμότητας έφτασε το 23% και της παιδικής το 45%, έναντι 18% και 16% αντίστοιχα στις χώρες με ασθενέστερη θεσμική θωράκιση, όπου πάντως η θετική επίδραση της βοήθειας παρέμεινε στατιστικά σημαντική.

Η κρίση υποχρηματοδότησης: Το κλείσιμο της USAID και η πρόβλεψη 7,6 εκατομμυρίων θανάτων

Τα ιστορικά αυτά κέρδη βρίσκονται πλέον υπό άμεση απειλή λόγω της πρωτοφανούς συρρίκνωσης των κονδυλίων της επίσημης αναπτυξιακής βοήθειας παγκοσμίως. Παρότι η βοήθεια αποτελεί μόλις το 0,3% του ακαθάριστου εθνικού εισοδήματος των χωρών-δοτών και το 2023 ανερχόταν συνολικά σε 250,3 δισεκατομμύρια δολάρια —με τις ΗΠΑ, τη Βρετανία, τη Γερμανία, τη Γαλλία και την Ιαπωνία να καλύπτουν περίπου το 70%—, και οι πέντε χώρες προχώρησαν σε ταυτόχρονες μειώσεις κατά τα έτη 2024 και 2025 για πρώτη φορά στην ιστορία.

Χαρακτηριστικό της κρίσης υπήρξε το κλείσιμο της Υπηρεσίας Διεθνούς Ανάπτυξης των ΗΠΑ (USAID) τον Ιούλιο του 2025, συνοδευόμενο από περικοπή κατά 83% των προγραμμάτων της. Για το 2026, οι προβλέψεις της μελέτης αποτυπώνουν δραματική μείωση σε σχέση με τα επίπεδα του 2023: κατά 58,5% για τις ΗΠΑ, 41,4% για το Ηνωμένο Βασίλειο, 34,8% για τη Γερμανία και 16,2% για τη Γαλλία. Για τις 59 χώρες που εξετάστηκαν, τα κονδύλια σε κρίσιμους τομείς υποδομών και ανθρωπιστικής βοήθειας αναμένεται να κατρακυλήσουν από τα 76,7 δισεκατομμύρια δολάρια του 2023 στα 33,6 δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2030.

Μέσα από επικυρωμένα μοντέλα μικροπροσομοίωσης, οι ερευνητές εκτιμούν ότι η διατήρηση της τρέχουσας τάσης υποχρηματοδότησης, σε σύγκριση με ένα σενάριο σταθερής βοήθειας στα επίπεδα του 2023 (business-as-usual), θα προκαλέσει σωρευτικά την περίοδο 2026–2030:

7.558.423 επιπλέον θανάτους στο σύνολο του πληθυσμού (με εύρος αβεβαιότητας 5,5 έως 9,6 εκατομμύρια), εκ των οποίων 1.436.684 αφορούν παιδιά κάτω των 5 ετών.

Τα σενάρια αναδιανομής: Από τον φόρο 3% στους δισεκατομμυριούχους έως τον φόρο Τόμπιν

Προκειμένου να αξιολογήσουν τρόπους αντιστάθμισης αυτής της κρίσης, οι συντάκτες της μελέτης ανέλυσαν δέκα διαφορετικές δημοσιονομικές πολιτικές αναδιανομής του πλούτου, οι οποίες έχουν προταθεί σε διεθνή φόρα, εισάγοντας σταδιακά τα έσοδά τους στο σύστημα από το 2026 έως το 2030.

Τα αποτελέσματα των μοντέλων προσομοίωσης αναδεικνύουν το μέγεθος των ανθρώπινων ζωών που θα μπορούσαν να σωθούν ανάλογα με το επιλεγόμενο εργαλείο:

• Φόρος περιουσίας στους δισεκατομμυριούχους (Ultra-High-Net-Worth Individuals): Ένας προοδευτικός φόρος 3% στους περισσότερους από 3.000 δισεκατομμυριούχους του πλανήτη θα μπορούσε να αποφέρει 343,5 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, οδηγώντας στην αποτροπή 29.509.934 θανάτων έως το 2030 (συμπεριλαμβανομένων 3.464.607 παιδιών κάτω των 5 ετών). Αντίστοιχα, ένας φόρος 2% (έσοδα 217,5 δισ.) συνδέεται με 22,96 εκατομμύρια αποτραπέντες θανάτους, ενώ ένας φόρος 1% (έσοδα 90 δισ.) θα απέτρεπε 15,08 εκατομμύρια θανάτους.

• Φόρος Τόμπιν επί των χρηματοπιστωτικών συναλλαγών: Με εκτιμώμενα ετήσια έσοδα 234 δισεκατομμυρίων δολαρίων από τη φορολόγηση βραχυπρόθεσμων κερδοσκοπικών συναλλαγών, η πολιτική αυτή συνδέεται με την αποτροπή 24.526.199 θανάτων (και 2,89 εκατομμυρίων παιδιών).

• Παγκόσμιος ελάχιστος εταιρικός φόρος 15%: Βάσει του πλαισίου του ΟΟΣΑ/G20 για πολυεθνικές με έσοδα άνω των 750 εκατ. ευρώ, η άντληση 173,5 δισεκατομμυρίων δολαρίων θα απέτρεπε 20.131.999 θανάτους (2,33 εκατομμύρια σε παιδιά).

• Φορολόγηση τόκων εξωτερικού χρέους: Η αναδιάρθρωση ή φορολόγηση των πληρωμών τόκων από χώρες χαμηλού και μεσαίου εισοδήματος προς επίσημους και ιδιώτες πιστωτές (από 74 έως 120 δισ. δολάρια) θα μπορούσε να σώσει από 12,8 έως 17,7 εκατομμύρια ζωές.

• Φόρος άνθρακα: Η επιβολή τέλους στους ρυπαντές για τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου (ύψους 102,2 δισ. δολαρίων) εκτιμάται ότι θα απέτρεπε 16.615.532 θανάτους.

• Φορολόγηση κρυπτονομισμάτων: Η επιβολή φόρου 3% στους 10.000 μεγαλύτερους κατόχους ψηφιακών στοιχείων ενεργητικού (32,6 δισ. δολάρια) θα απέτρεπε 6.591.984 θανάτους, ενώ ένα ευρύτερο πλαίσιο κατά τα πρότυπα του ΔΝΤ (100 δισ. δολάρια) θα έσωζε 16,43 εκατομμύρια ζωές.

Ακραία ανισότητα, «επανορθωτική δικαιοσύνη» και το κάλεσμα του Νταβός

Η αναγκαιότητα των μέτρων αυτών υπογραμμίζεται από το χάσμα που καταγράφεται στην κατανομή του παγκόσμιου πλούτου. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται στη μελέτη, το πλουσιότερο 10% του παγκόσμιου πληθυσμού κατέχει περίπου το 75% του παγκόσμιου πλούτου, ενώ το φτωχότερο 50% περιορίζεται σε μόλις 2%. Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι το ανώτατο 0,002% του πλανήτη —μόλις 92.140 άτομα με περιουσία άνω των 100 εκατομμυρίων δολαρίων έκαστος— ελέγχει 37,1 τρισεκατομμύρια δολάρια, ποσό που υπερβαίνει το ΑΕΠ των Ηνωμένων Πολιτειών (31,1 τρισεκατομμύρια). Την ίδια στιγμή, το 2025 καταγράφηκαν 808 εκατομμύρια άνθρωποι σε συνθήκες ακραίας φτώχειας (με λιγότερα από 3 δολάρια την ημέρα) και 3,5 δισεκατομμύρια σε συνθήκες φτώχειας (κάτω από 6,85 δολάρια την ημέρα).

Στην ανάλυσή τους, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι η μεταφορά πόρων από τον Παγκόσμιο Βορρά προς τον Παγκόσμιο Νότο μπορεί να γίνει κατανοητή και ως μία μορφή «επανορθωτικής δικαιοσύνης» απέναντι σε ιστορικές δομικές ανισότητες και αποικιοκρατικούς μηχανισμούς εκμετάλλευσης. Παράλληλα, καταρρίπτουν τις θεωρίες περί διάχυσης του πλούτου (trickle-down economics), σημειώνοντας ότι είναι επιστημονικά αβάσιμο να υποστηριχθεί πως η συνεχιζόμενη συσσώρευση κεφαλαίου στα χέρια των λίγων μπορεί να παραγάγει υγειονομικά οφέλη ικανά να αντισταθμίσουν τα εκατομμύρια των χαμένων ζωών.

Η συζήτηση αυτή βρίσκει πλέον έρεισμα σε διεθνείς συμφωνίες, όπως η Διακήρυξη των Ηγετών της G20 στο Ρίο ντε Τζανέιρο (Νοέμβριος 2024), η Δέσμευση της Σεβίλλης στη 4η Διεθνή Διάσκεψη του ΟΗΕ για τη Χρηματοδότηση της Ανάπτυξης (Ιούνιος 2025) και η κοινή πρωτοβουλία Ισπανίας και Βραζιλίας για τη φορολόγηση των υπερπλουσίων. Ενδεικτικό της δυναμικής του αιτήματος είναι ότι στο Παγκόσμιο Οικονομικό Φόρουμ του Νταβός το 2026, σχεδόν 400 εκατομμυριούχοι και δισεκατομμυριούχοι από 24 χώρες απηύθυναν δημόσια έκκληση προς τους παγκόσμιους ηγέτες να αυξήσουν τη φορολογία στους ίδιους.

Συνοψίζοντας τη σημασία των ευρημάτων, οι συγγραφείς της έκθεσης υπογραμμίζουν:

«Η εφαρμογή πολιτικών αναδιανομής πλούτου που έχουν προταθεί σε πρόσφατες διεθνείς συμφωνίες υψηλού επιπέδου θα μπορούσε να μετριάσει τις υγειονομικές συνέπειες της τρέχουσας κρίσης υποχρηματοδότησης της αναπτυξιακής βοήθειας, να αποτρέψει εκατομμύρια θανάτους και να υποστηρίξει την επίτευξη των Στόχων Βιώσιμης Ανάπτυξης του ΟΗΕ, ιδιαίτερα εκείνων που σχετίζονται με την υγεία».

Μεθοδολογικοί περιορισμοί και η νέα θεώρηση της παγκόσμιας υγείας

Οι ερευνητές επισημαίνουν πάντως ορισμένους περιορισμούς στη μελέτη τους, αναγνωρίζοντας ότι η ανάλυση βασίζεται σε συγκεντρωτικά δεδομένα σε επίπεδο κρατών (οικολογικός σχεδιασμός) και ότι, παρά τις εκτενείς δοκιμές ευαισθησίας και τριγωνοποίησης βάσει των κριτηρίων Bradford Hill, δεν μπορεί να αποκλειστεί πλήρως η ύπαρξη μη μετρήσιμων συγχυτικών παραγόντων. Επιπλέον, τα σενάρια προβλέψεων ενέχουν εγγενή αβεβαιότητα λόγω πιθανών γεωπολιτικών κρίσεων, ενώ στην πράξη η εφαρμογή διεθνών φορολογικών μηχανισμών ενδέχεται να αντιμετωπίσει γραφειοκρατικές καθυστερήσεις, φοροαποφυγή και αντιδράσεις από ισχυρά οικονομικά λόμπι.

Παρ’ όλα αυτά, η μελέτη του The Lancet μετατοπίζει καθοριστικά το επίκεντρο του δημόσιου διαλόγου. Αποδεικνύοντας ότι η διεθνής βοήθεια δεν συνιστά απλώς μία πράξη φιλανθρωπίας αλλά έναν μετρήσιμο παράγοντα επιβίωσης, τοποθετεί τη φορολόγηση του ακραίου πλούτου στον πυρήνα της διεθνούς πολιτικής για τη δημόσια υγεία. Εάν οι παγκόσμιοι θεσμοί επιλέξουν να εφαρμόσουν τις συμφωνίες που έχουν ήδη υπογράψει, η αναδιανομή των υπερκερδών δεν θα περιοριστεί στη μείωση των κοινωνικών ανισοτήτων, αλλά θα αποτελέσει το βασικό ανάχωμα απέναντι σε μία ανθρωπιστική τραγωδία εκατομμυρίων προβλέψιμων και αποτρέψιμων θανάτων.