Η σύγχρονη ιστορία της Βενεζουέλας αποτελεί ίσως το πιο σύνθετο παράδειγμα των αντιφάσεων του 21ου αιώνα. Είναι η ιστορία μιας χώρας που επιχείρησε να διορθώσει δεκαετίες κοινωνικής αδικίας, αξιοποιώντας τον φυσικό της πλούτο, για να καταλήξει τελικά εγκλωβισμένη σε έναν φαύλο κύκλο οικονομικής καταστροφής στην οποία καταστροφή κυρίαρχο ρόλο έπαιξαν οι ΗΠΑ.
Για δεκαετίες, η οικονομία της Βενεζουέλας στηριζόταν σχεδόν αποκλειστικά στο πετρέλαιο. Πάνω από το 90–95% των εξαγωγικών εσόδων προερχόταν από τον συγκεκριμένο τομέα. Όσο οι διεθνείς τιμές παρέμεναν υψηλές, οι αδυναμίες του μοντέλου καλύπτονταν. Όταν όμως οι τιμές κατέρρευσαν, η χώρα βρέθηκε χωρίς αποθέματα, χωρίς εναλλακτικές πηγές εσόδων και χωρίς μηχανισμούς απορρόφησης των κραδασμών.
Αυτή η εξάρτηση δεν ήταν προϊόν της περιόδου διακυβέρνησης του Νικολάς Μαδούρο, ούτε καν της προηγούμενης εποχής του Ούγκο Τσάβες. Αποτελούσε χαρακτηριστικό ενός κλασικού κρατικού, πετρελαϊκού, ενοικιαστικού μοντέλου, με βαθιές ιστορικές ρίζες.
Η εποχή Τσάβες (1999–2013): κοινωνική άνοδος με κρυφό κόστος
Για να κατανοήσουμε την άνοδο του Ούγκο Τσάβες και την απήχηση της Μπολιβαριανής Επανάστασης, πρέπει να ανατρέξουμε στην προ του 1999 εποχή. Η Βενεζουέλα, παρότι καθόταν πάνω στα μεγαλύτερα αποθέματα πετρελαίου του πλανήτη, μαστιζόταν από ακραία φτώχεια. Ο «μαύρος χρυσός» βρισκόταν ουσιαστικά υπό τον έλεγχο ξένων πολυεθνικών και μιας εγχώριας ελίτ που ήταν αδιάφορα προς τα λαϊκά στρώματα, με τα κέρδη να διαφεύγουν στο εξωτερικό και κυρίως στις ΗΠΑ αντί να επενδύονται στις υποδομές ή την κοινωνική πρόνοια της χώρας.
Τα γεγονότα του Caracazo το 1989 είχαν ήδη καταδείξει πόσο εύθραυστη ήταν η κοινωνική συνοχή.
Η εθνικοποίηση και ο αυστηρότερος έλεγχος της PDVSA από τον Τσάβες χαιρετίστηκε από τα λαϊκά στρώματα ως πράξη ανάκτησης της εθνικής κυριαρχίας. Το επιχείρημα ήταν σαφές και ηθικά ισχυρό: το πετρέλαιο ανήκει στον λαό και τα κέρδη του πρέπει να επιστρέφουν στην κοινωνία. Αυτή η πολιτική έθεσε τέλος σε ένα καθεστώς όπου οι φυσικοί πόροι της χώρας λειτουργούσαν ως πλουτοπαραγωγική πηγή για τρίτους, αφήνοντας τον ντόπιο πληθυσμό στο περιθώριο.
Οι «Misiones» και η μείωση της φτώχειας
Η εφαρμογή των εκτεταμένων κοινωνικών προγραμμάτων, γνωστών ως «Misiones», είχε άμεσα και απτά αποτελέσματα κατά τα πρώτα χρόνια της διακυβέρνησης. Στατιστικά στοιχεία διεθνών οργανισμών επιβεβαιώνουν ότι κατά την περίοδο της υψηλής τιμής του πετρελαίου, η Βενεζουέλα πέτυχε σημαντική μείωση της φτώχειας και του αναλφαβητισμού, ενώ βελτιώθηκε η πρόσβαση σε ιατροφαρμακευτική περίθαλψη και διατροφή για πληθυσμιακές ομάδες που μέχρι τότε ήταν αποκλεισμένες.
Τα προγράμματα αυτά κάλυψαν ένα τεράστιο κενό του κράτους πρόνοιας. Για τον φτωχό κάτοικο των παραγκουπόλεων (barrios) του Καράκας, η κρατική παρέμβαση σήμαινε για πρώτη φορά πρόσβαση σε γιατρό, φθηνό φαγητό και εκπαίδευση. Επομένως, η κοινωνική πολιτική δεν ήταν απλώς λαϊκισμός, όπως συχνά κατηγορείται, αλλά μια προσπάθεια διόρθωσης ιστορικών αδικιών δεκαετιών.
Κατά τη διάρκεια της προεδρίας του Τσάβες, οι κοινωνικές πολιτικές είχαν απτά και μετρήσιμα αποτελέσματα. Η φτώχεια και η ακραία φτώχεια μειώθηκαν σημαντικά, η πρόσβαση σε πρωτοβάθμια υγεία και εκπαίδευση διευρύνθηκε και μεγάλα τμήματα του πληθυσμού εντάχθηκαν για πρώτη φορά ενεργά στο πολιτικό και κοινωνικό σύστημα. Οι λεγόμενες Bolivarian missions άλλαξαν την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων.
Το τραγικό παράδοξο: Ορθός στόχος, λάθος εκτέλεση
Ωστόσο, το πρόβλημα δεν εντοπίζεται στην ύπαρξη των κοινωνικών προγραμμάτων, αλλά στη δομή της οικονομικής τους βάσης. Η τραγωδία της Βενεζουέλας έγκειται στο ότι η χρηματοδότηση αυτής της αναγκαίας κοινωνικής πολιτικής βασίστηκε αποκλειστικά στην υπερ-άντληση πόρων από την PDVSA, χωρίς παράλληλη επένδυση στη συντήρησή της ή διαφοροποίηση της οικονομίας.
Δεν υπήρξε ουσιαστική διαφοροποίηση της οικονομίας, επιβλήθηκαν εκτεταμένοι έλεγχοι συναλλάγματος και τιμών, ενώ οι εθνικοποιήσεις δεν συνοδεύτηκαν από επενδύσεις, εκσυγχρονισμό ή βελτίωση της αποδοτικότητας. Η κρατική πετρελαϊκή εταιρεία PDVSA πολιτικοποιήθηκε, χάνοντας σταδιακά τεχνογνωσία και διοικητική αυτονομία.
Οι επιλογές αυτές δεν προκάλεσαν άμεσα την κατάρρευση, αλλά κατέστησαν την οικονομία εξαιρετικά εύθραυστη απέναντι σε μελλοντικούς κραδασμούς.
Η μετάβαση στη Μαδούρο: κρίση χωρίς δίχτυ ασφαλείας
Όταν ο Νικολάς Μαδούρο ανέλαβε την προεδρία το 2013, η διεθνής συγκυρία άλλαζε ραγδαία. Το 2014 οι τιμές του πετρελαίου κατέρρευσαν, συμπαρασύροντας τα δημόσια έσοδα. Η χώρα δεν διέθετε αποθεματικά, ούτε μηχανισμούς σταθεροποίησης.
Η κυβερνητική απάντηση βασίστηκε σε πολιτικές που επιδείνωσαν την κρίση: εκτεταμένη νομισματική χρηματοδότηση των ελλειμμάτων, διατήρηση αυστηρών ελέγχων τιμών που οδήγησαν σε ελλείψεις, πολλαπλές ισοτιμίες που ενίσχυσαν τη διαφθορά και την άνθηση της μαύρης αγοράς. Παράλληλα, η αδυναμία ουσιαστικής μεταρρύθμισης της PDVSA οδήγησε σε κατάρρευση της πετρελαϊκής παραγωγής.
Ήδη την περίοδο 2016–2017, πριν από τις βαριές πετρελαϊκές κυρώσεις, η Βενεζουέλα βρισκόταν σε βαθιά ύφεση, με υπερπληθωρισμό και εκτεταμένη κοινωνική αποδιάρθρωση.
Οι αμερικανικές κυρώσεις: επιταχυντής της κατάρρευσης
Η χρονική ακολουθία είναι κρίσιμη για την κατανόηση της κρίσης. Οι πρώτες οικονομικές δυσχέρειες είχαν ήδη εκδηλωθεί όταν, το 2017, επιβλήθηκαν οι χρηματοπιστωτικές κυρώσεις από τις ΗΠΑ που περιόρισαν την πρόσβαση της χώρας στις διεθνείς αγορές. Το 2019, οι κυρώσεις επεκτάθηκαν στον πετρελαϊκό τομέα, πλήττοντας τη βασική πηγή σκληρού συναλλάγματος.
Οι συνέπειες ήταν άμεσες: περιορισμός εισαγωγών τροφίμων, φαρμάκων και ανταλλακτικών, επιδείνωση της ανθρωπιστικής κρίσης, επιτάχυνση της μετανάστευσης και περαιτέρω αποδυνάμωση του κράτους. Οι κυρώσεις αν και δεν προκάλεσαν την υπερπληθωρισμό απέτρεψαν κάθε δυνατότητα ανάκαμψης (προφανώς γιατί οι ΗΠΑ έτσι θεωρούν ότι εξυπηρετούν τα συμφέροντά τους και των πετρελαϊκών εταιρειών), ενίσχυσαν και παρέτειναν μια κρίση που είχε ήδη ξεσπάσει.
Κοινωνική ανάγκη και αποτυχημένη μετάβαση
Η συζήτηση για τη Βενεζουέλα δεν μπορεί να αγνοήσει ότι, πριν από τον Τσάβες, μεγάλα τμήματα του πληθυσμού ζούσαν σε συνθήκες κοινωνικής εξαθλίωσης, παρά τον πετρελαϊκό πλούτο. Οι κοινωνικές πολιτικές δεν ήταν πολυτέλεια, αλλά ιστορική αναγκαιότητα. Το πρόβλημα δεν ήταν η αναδιανομή αυτή καθαυτή, αλλά το γεγονός ότι χρηματοδοτήθηκε σχεδόν αποκλειστικά από μια ασταθή πηγή, χωρίς μακροπρόθεσμο σχεδιασμό, διαφοροποίηση της παραγωγής και ισχυρούς θεσμούς τη στιγμή όπου η Βενεζουέλα διαχρονικά δεχόταν τεράστιες πιέσεις από χώρες όπως οι ΗΠΑ που επιθυμούσαν πάντα τον έλεγχο του πλούτου της.
Όταν οι διεθνείς συνθήκες άλλαξαν και οι εξωτερικές πιέσεις εκ μέρους των ΗΠΑ εντάθηκαν, το μοντέλο άρχισε να καταρρέει.
Άραγε όμως, πόσες χώρες στον πλανήτη σε μία περίοδο οικονομικής κρίσης θα μπορούσαν να αντέξουν υπό την ασφυκτική πίεση και διεθνών κυρώσεων πρώτα και κύρια από τις ΗΠΑ;
Δεν μπορούν όλοι να πληρώσουν. Και το σεβόμαστε.
Αν βρίσκεσαι σε δύσκολη οικονομική κατάσταση, συνέχισε να μας διαβάζεις δωρεάν. Η ενημέρωση πρέπει να παραμένει προσβάσιμη για όλους.
Αν όμως μπορείς, στήριξέ μας σήμερα. Ορίστε δύο καλοί λόγοι για να το κάνεις:
- Η στήριξή σου ενισχύει άμεσα την ποιότητα και την ανεξαρτησία της δημοσιογραφίας μας.
- Κοστίζει λιγότερο από έναν καφέ και η διαδικασία διαρκεί λιγότερο από 1 λεπτό.
Επίλεξε σήμερα να γίνεις συνδρομητής ή δωρητής.
Σας ευχαριστούμε θερμά.
