Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ αποδίδει στην Αβάνα μια ενιαία εκστρατεία κατασκοπείας, πολιτικής διείσδυσης και ιδεολογικής επιρροής διάρκειας σχεδόν επτά δεκαετιών. Η έκθεση περιλαμβάνει υποθέσεις κουβανικής κατασκοπείας, ενώ ταυτόχρονα συνδέει ένα ευρύ φάσμα κοινωνικών κινημάτων, πανεπιστημίων και οργανώσεων της αμερικανικής Αριστεράς με ένα σχέδιο «υπονόμευσης» των ΗΠΑ, υιοθετώντας διατυπώσεις που παραπέμπουν στη ρητορική του μακαρθισμού.

Μια νέα, ιδιαίτερα επιθετική ερμηνεία της ιστορίας των σχέσεων ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες, την Κούβα και την αμερικανική Αριστερά παρουσίασε το αμερικανικό υπουργείο Εξωτερικών, με έκθεση 100 σελίδων που φέρει τον τίτλο «Cuba: The Capital of 21st Century Communism» – «Κούβα: Η πρωτεύουσα του κομμουνισμού του 21ου αιώνα».

Την έκθεση δημοσιοποίησε ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο, γράφοντας στην πλατφόρμα X:

«Για περισσότερο από έξι δεκαετίες, το κουβανικό καθεστώς υπήρξε ο κυριότερος υποστηρικτής του ριζοσπαστικού αριστερισμού και του τριτοκοσμισμού στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ αποκαλύπτει την πλήρη ιστορία της κουβανικής κατασκοπείας και υπονόμευσης στη χώρα μας. Ο αμερικανικός λαός αξίζει να γνωρίζει».

Η δημοσίευση δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο επεισόδιο. Εντάσσεται στη γενικότερη προσπάθεια της κυβέρνησης Τραμπ να αναδείξει αυτό που περιγράφει ως διεθνή απειλή «ακροαριστερής τρομοκρατίας».

Λίγες ημέρες νωρίτερα, ο Ρούμπιο είχε συγκαλέσει εκπροσώπους περισσότερων από 60 χωρών, υποστηρίζοντας ότι η πολιτική βία από μαρξιστικές και κομμουνιστικές οργανώσεις αποτελεί «τυφλό σημείο» των δυτικών αντιτρομοκρατικών πολιτικών.

Το Associated Press σημείωσε, ωστόσο, ότι οι καταγεγραμμένες πράξεις αριστερής βίας στις ΗΠΑ παραμένουν ιστορικά πολύ λιγότερες από τις αντίστοιχες πράξεις ακροδεξιάς βίας.

Από την κατασκοπεία σε μια θεωρία συνολικής υπονόμευσης

Η έκθεση ξεκινά από μια θέση η οποία λειτουργεί ως ερμηνευτικός άξονας για ολόκληρο το κείμενο: ότι η Κούβα διεξάγει επί σχεδόν επτά δεκαετίες μια ενιαία και αδιάλειπτη εκστρατεία εναντίον των ΗΠΑ.

Στις πρώτες σελίδες υποστηρίζεται ότι η Αβάνα ανέπτυξε ένα μοντέλο «μακροχρόνιου πολέμου φθοράς», βασισμένο στην κατασκοπεία, τη διείσδυση, το σαμποτάζ, τα δίκτυα πληρεξουσίων και την οικοδόμηση μιας «επαναστατικής υποδομής σχεδιασμένης να στρέψει την Αμερική εναντίον του εαυτού της».

Η Κούβα παρουσιάζεται ως κράτος που εκπαίδευσε αντάρτες, υποστήριξε ένοπλα κινήματα, προσέφερε καταφύγιο σε καταζητούμενους και τοποθέτησε πράκτορες σε υψηλές βαθμίδες του Στέιτ Ντιπάρτμεντ, του Συμβουλίου Εθνικής Ασφαλείας και του Πενταγώνου.

Ο ισχυρισμός αυτός δεν στερείται πραγματικής ιστορικής βάσης. Η κουβανική υπηρεσία πληροφοριών είχε πράγματι κατορθώσει να στρατολογήσει Αμερικανούς αξιωματούχους με πρόσβαση σε εξαιρετικά ευαίσθητες πληροφορίες.

Η έκθεση αναφέρεται, μεταξύ άλλων, στην Ανα Μπελέν Μόντες, η οποία στρατολογήθηκε από την κουβανική υπηρεσία πληροφοριών το 1984 και εξελίχθηκε σε κορυφαία αναλύτρια για την Κούβα στην Υπηρεσία Πληροφοριών Άμυνας των ΗΠΑ. Είχε τη δυνατότητα να ενημερώνει το Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας και τους αρχηγούς των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων, ενώ αργότερα παραδέχθηκε ότι είχε αποκαλύψει τις ταυτότητες τουλάχιστον τεσσάρων μυστικών πρακτόρων.

Παρουσιάζονται επίσης οι περιπτώσεις του Γουόλτερ Κένταλ Μάιερς και της συζύγου του, Γκουέντολιν. Ο Μάιερς εργαζόταν στο Γραφείο Πληροφοριών και Έρευνας του Στέιτ Ντιπάρτμεντ και, σύμφωνα με τα στοιχεία της υπόθεσης, παρέδιδε απόρρητες πληροφορίες στην Κούβα επί περίπου 30 χρόνια.

Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στο δίκτυο «Red Avispa» ή «Wasp Network», του οποίου μέλη διείσδυσαν σε οργανώσεις Κουβανών εξορίστων και συγκέντρωναν πληροφορίες για αμερικανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις στη Φλόριντα.

Αυτές οι υποθέσεις αποτελούν το ισχυρότερο και περισσότερο τεκμηριωμένο μέρος της έκθεσης. Αφορούν συγκεκριμένα πρόσωπα, δικαστικές αποφάσεις, ομολογίες, αποκρυπτογραφημένες επικοινωνίες και επιχειρήσεις οι οποίες αναγνωρίστηκαν επισήμως από τις αμερικανικές αρχές.

Η Κουβανική Επανάσταση και η «Νέα Αριστερά»

Από τις αποδεδειγμένες υποθέσεις κατασκοπείας, το κείμενο μετακινείται σε ένα πολύ ευρύτερο ιστορικό και ιδεολογικό επιχείρημα. Σύμφωνα με το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, η Κούβα δεν υπήρξε απλώς σύμμαχος ή εξαρτημένο κράτος της Σοβιετικής Ένωσης, αλλά το κέντρο ενός ξεχωριστού επαναστατικού ρεύματος που συνδύασε τον μαρξισμό με τον αντιαποικιοκρατικό αγώνα, τις φυλετικές ανισότητες και την πολιτική ταυτότητας.

Ως κομβικό γεγονός παρουσιάζεται η Τριηπειρωτική Διάσκεψη του 1966 στην Αβάνα, στην οποία συμμετείχαν περισσότερες από 500 αντιπροσωπείες κινημάτων από 82 χώρες της Ασίας, της Αφρικής, της Λατινικής Αμερικής και της Μέσης Ανατολής.

Η έκθεση θεωρεί ότι μέσα από αυτή τη διαδικασία διαμορφώθηκε ένας «τριτοκοσμισμός» που μετέφερε το επίκεντρο της επαναστατικής πολιτικής από την οικονομική τάξη στη φυλή, την αποικιοκρατία και την αντιπαράθεση ανάμεσα στη Δύση και τον Παγκόσμιο Νότο.

Η Αβάνα, κατά την έκθεση, συνέδεσε τους αφροαμερικανικούς αγώνες, το κίνημα κατά του πολέμου στο Βιετνάμ, τα αντιαποικιοκρατικά κινήματα και τις οργανώσεις της Νέας Αριστεράς σε ένα ενιαίο παγκόσμιο αφήγημα αντίστασης στον αμερικανικό «ιμπεριαλισμό».

Υπάρχουν ιστορικά στοιχεία για επαφές ανάμεσα στην Κούβα και οργανώσεις όπως οι Μαύροι Πάνθηρες, το Weather Underground και ένοπλες ομάδες στο Πουέρτο Ρίκο και στη Λατινική Αμερική.

Η έκθεση περιγράφει ταξίδια Αμερικανών ακτιβιστών στην Κούβα, εκπαιδευτικά προγράμματα, συναντήσεις με Κουβανούς αξιωματούχους και την παροχή καταφυγίου σε στελέχη οργανώσεων που καταζητούνταν στις ΗΠΑ.

Το πρόβλημα ανακύπτει όταν αυτή η ιστορική σχέση μετατρέπεται σε ερμηνευτικό κλειδί για σχεδόν κάθε μεταγενέστερο ριζοσπαστικό ή προοδευτικό κίνημα στις ΗΠΑ.

Από τους Μαύρους Πάνθηρες στην Antifa

Το κείμενο υποστηρίζει ότι το δίκτυο που διαμορφώθηκε υπό κουβανική επιρροή «διαμόρφωσε δυσανάλογο ποσοστό» των σημαντικότερων αμερικανικών εξτρεμιστικών κινημάτων, «από τους Μαύρους Πάνθηρες και το Weather Underground έως την Antifa».

Προσθέτει ότι το δίκτυο εξακολουθεί να διατηρεί σχέσεις με αριστερές μη κερδοσκοπικές οργανώσεις, συλλογικότητες κατά της Υπηρεσίας Μετανάστευσης και Τελωνείων, σοσιαλιστικές ομάδες και μαρξιστικές οργανώσεις.

Στις τελευταίες σελίδες, οι διατυπώσεις γίνονται ακόμη ευρύτερες. Η έκθεση υποστηρίζει ότι γεγονότα όπως οι ταραχές μετά τη δολοφονία του Τζορτζ Φλόιντ, η άνοδος της Antifa και οι φιλοπαλαιστινιακές κινητοποιήσεις στα πανεπιστήμια μπορούν να συνδεθούν «με κάποιον τρόπο, σε κάποια μορφή» με κουβανική επιρροή.

Η συγκεκριμένη διατύπωση είναι ενδεικτική της βασικής αδυναμίας της έκθεσης. Η ύπαρξη επαφής, ιδεολογικής συγγένειας, κοινής συμμετοχής σε συνέδρια ή συνεργασίας σε μια εκστρατεία αλληλεγγύης δεν αποδεικνύει από μόνη της επιχειρησιακό έλεγχο από μια ξένη κυβέρνηση.

Το κείμενο συχνά τοποθετεί στην ίδια αλυσίδα πραγματικούς πράκτορες, καταδικασμένους για κατασκοπεία, οργανώσεις που υποστήριξαν ένοπλη δράση, νόμιμες ενώσεις δικηγόρων, πανεπιστημιακά προγράμματα ανταλλαγών, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ομάδες που ζητούν τον τερματισμό του αμερικανικού εμπάργκο.

Με αυτόν τον τρόπο, τα όρια ανάμεσα στην κατασκοπεία, την πολιτική επιρροή, την προπαγάνδα, τη διεθνιστική αλληλεγγύη και τη νόμιμη πολιτική διαφωνία γίνονται ασαφή.

Η λογική της «ενοχής διά συσχετισμού»

Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η αναφορά στην ταξιδιωτική και πολιτική οργάνωση Venceremos Brigade, μέσω της οποίας χιλιάδες Αμερικανοί ταξίδεψαν στην Κούβα από τα τέλη της δεκαετίας του 1960.

Η έκθεση παρουσιάζει μαρτυρίες σύμφωνα με τις οποίες ορισμένοι συμμετέχοντες εκπαιδεύτηκαν ή συζήτησαν μεθόδους ανταρτοπολέμου και επαναστατικής δράσης. Παράλληλα, καταγράφει ότι αρκετοί πρώην συμμετέχοντες ακολούθησαν αργότερα σταδιοδρομία σε πανεπιστήμια, συνδικάτα, μη κυβερνητικές οργανώσεις ή στην πολιτική.

Ανάμεσά τους αναφέρονται η πρώην δήμαρχος του Λος Άντζελες Κάρεν Μπας, καθηγητές πανεπιστημίων, στελέχη συνδικάτων και πρόσωπα που εργάστηκαν σε οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών.

Ωστόσο, η μεταγενέστερη κοινωνική ή πολιτική άνοδος ενός προσώπου που επισκέφθηκε την Κούβα δεν αποτελεί απόδειξη ότι αυτό δρα ως πράκτορας ή όργανο της Αβάνας. Στην έκθεση, η μετάβαση από τη βιογραφική σύνδεση στην πολιτική υποψία πραγματοποιείται συχνά χωρίς να παρουσιάζεται αντίστοιχο αποδεικτικό υλικό για επιχειρησιακή καθοδήγηση.

Η ίδια συλλογιστική εφαρμόζεται σε ακαδημαϊκές συνεργασίες. Το γεγονός ότι αμερικανικά πανεπιστήμια διατηρούν συμφωνίες ανταλλαγών με το Πανεπιστήμιο της Αβάνας παρουσιάζεται ως πιθανό πεδίο στρατολόγησης ή διείσδυσης. Το κείμενο αναφέρει ότι, το 2023, σχεδόν 80 αμερικανικά πανεπιστήμια είχαν κάποια συμφωνία εκπαιδευτικής συνεργασίας με κουβανικά ιδρύματα.

Οι υπηρεσίες πληροφοριών κάθε χώρας μπορούν πράγματι να αξιοποιούν ακαδημαϊκές και πολιτιστικές ανταλλαγές. Η γενίκευση, όμως, ότι μια εκπαιδευτική συνεργασία αποτελεί οργανικό τμήμα δικτύου υπονόμευσης απαιτεί πιο συγκεκριμένη απόδειξη από αυτή που παρουσιάζεται για τις περισσότερες περιπτώσεις.

Μια έκθεση με τη γλώσσα πολιτικού μανιφέστου

Η γλώσσα του εγγράφου αποκλίνει αισθητά από τον προσεκτικό και περιορισμένο λόγο που συνήθως χαρακτηρίζει μια συμβατική αξιολόγηση υπηρεσιών πληροφοριών.

Η Κούβα περιγράφεται ως «παρασιτική», ως καθεστώς που διεξάγει «επανάσταση εναντίον του δυτικού πολιτισμού» και ως κράτος του οποίου ο στόχος είναι να πείσει «τα παιδιά της Δύσης να στραφούν εναντίον της ίδιας τους της κληρονομιάς». Η έκθεση καταλήγει ότι η χώρα αποτελεί λιγότερο ένα κράτος και περισσότερο «μια ολοκληρωτική επιχείρηση πληροφοριών και υπονόμευσης».

Οι διατυπώσεις αυτές δεν περιορίζονται στην περιγραφή αποδεδειγμένων ενεργειών της κουβανικής υπηρεσίας πληροφοριών. Προτείνουν μια συνολική πολιτισμική σύγκρουση στην οποία οι επικρίσεις κατά της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, τα αντιρατσιστικά κινήματα, η αντίθεση στις απελάσεις και η πανεπιστημιακή αμφισβήτηση μπορούν να αντιμετωπιστούν ως ενδείξεις επιτυχίας μιας ξένης υπονομευτικής στρατηγικής.

Δεν είναι τυχαίο ότι ένα από τα κεφάλαια για τα «μέτωπα» και τους «συνοδοιπόρους» εισάγεται με απόσπασμα έκθεσης της αμερικανικής Γερουσίας του 1966, η οποία αναφερόταν σε μια «διεθνή κομμουνιστική συνωμοσία».

Η επιλογή της ορολογίας «front groups» και «fellow travelers» –«οργανώσεις-βιτρίνα» και «συνοδοιπόροι»– έχει σαφές ιστορικό φορτίο. Ήταν βασικό λεξιλόγιο των αντικομμουνιστικών ερευνών του Ψυχρού Πολέμου, όταν η πολιτική συμμετοχή, η υπογραφή μιας διακήρυξης ή η παρουσία σε μια συγκέντρωση μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν ως ενδείξεις ξένης επιρροής.

Η σκιά του μακαρθισμού

Η σύγκριση με τη δεκαετία του 1950 δεν σημαίνει ότι οι κουβανικές επιχειρήσεις κατασκοπείας ήταν ανύπαρκτες ή ότι κάθε ανησυχία για ξένη πολιτική επιρροή είναι αδικαιολόγητη.

Ο μακαρθισμός δεν χαρακτηρίστηκε μόνο από ψευδείς πληροφορίες. Υπήρξαν πραγματικοί Σοβιετικοί πράκτορες και πραγματικές προσπάθειες διείσδυσης στις ΗΠΑ. Το καθοριστικό στοιχείο, όμως, ήταν η επέκταση της υποψίας από συγκεκριμένες πράξεις κατασκοπείας σε ολόκληρους πολιτικούς, καλλιτεχνικούς, συνδικαλιστικούς και ακαδημαϊκούς χώρους.

Η ίδια η νέα έκθεση αναγνωρίζει ότι η αμερικανική Αριστερά της δεκαετίας του 1950 αντιμετώπισε «μαύρες λίστες, έρευνες και διώξεις της εποχής Μακάρθι», καθώς και αντικομμουνιστικούς νόμους σε ομοσπονδιακό και πολιτειακό επίπεδο.

Παρά την αναφορά αυτή, το υπόλοιπο κείμενο επαναφέρει αρκετά από τα χαρακτηριστικά της ίδιας περιόδου: τη χρήση εκτεταμένων δικτύων συσχετισμών, την ταύτιση ριζοσπαστικών ιδεών με ξένη καθοδήγηση και την αντιμετώπιση της διαφωνίας ως ενδεχόμενης απειλής για την εθνική ασφάλεια.

Οι επιπτώσεις δεν είναι μόνο ρητορικές. Η κυβέρνηση έχει ήδη ανακοινώσει περιορισμούς θεωρήσεων εισόδου για πρόσωπα που θεωρεί ότι συνδέονται με «ακροαριστερές τρομοκρατικές ή συναφείς οργανώσεις».

Το Στέιτ Ντιπάρτμεντ έχει επίσης χρησιμοποιήσει παρόμοια γλώσσα για να δικαιολογήσει την αφαίρεση του νομικού καθεστώτος και τη σύλληψη Κουβανού υπηκόου που είχε εργαστεί στο Κουβανικό Ινστιτούτο Φιλίας των Λαών, το ICAP.

Η αποσιώπηση του αμερικανικού ιστορικού πλαισίου

Μία ακόμη αδυναμία της έκθεσης είναι ότι εξετάζει την κουβανική πολιτική σαν να αναπτύχθηκε σε ιστορικό κενό.

Η εξαγωγή της επανάστασης, η υποστήριξη ένοπλων κινημάτων και οι επιχειρήσεις πληροφοριών της Αβάνας αποτελούν ιστορικά γεγονότα. Όμως, η αμερικανική πολιτική απέναντι στην Κούβα περιλάμβανε επίσης την εισβολή στον Κόλπο των Χοίρων, απόπειρες ανατροπής της κυβέρνησης Κάστρο, μυστικές επιχειρήσεις, σχέδια δολοφονίας, οικονομικό αποκλεισμό και δεκαετίες πολιτικής απομόνωσης.

Αυτές οι παράλληλες όψεις της σύγκρουσης δεν αποτελούν κεντρικό μέρος της έκθεσης. Το αποτέλεσμα είναι μια αφήγηση στην οποία η Κούβα εμφανίζεται ως ο μοναδικός ενεργός φορέας μιας μακρόχρονης σύγκρουσης, ενώ οι αμερικανικές επεμβάσεις παρουσιάζονται κυρίως ως αντιδράσεις στην κουβανική επιθετικότητα.