Παραμονή της 3ης του Σεπτέμβρη, ημέρας-οροσήμου για την ίδρυση του ΠΑΣΟΚ το 1974, η πολιτική ακτινογραφία της κυβέρνησης του Κυριάκου Μητσοτάκη αναδεικνύει μια βαθιά και δομική αναδιάταξη του μεταπολιτευτικού πολιτικού σκηνικού.

Πέρα από τους επικοινωνιακούς όρους περί «διεύρυνσης» που επικαλείται η Νέα Δημοκρατία ή τις καταγγελίες της αντιπολίτευσης περί «μεταγραφών», τα αριθμητικά και ποιοτικά δεδομένα του σημερινού Υπουργικού Συμβουλίου καταγράφουν μια σαφή πραγματικότητα: το ένα τρίτο των υπουργικών θώκων —και μάλιστα ορισμένα από τα κρισιμότερα χαρτοφυλάκια της χώρας— κατέχεται από στελέχη με πολιτική αφετηρία το ΠΑΣΟΚ.

Ωστόσο, η ώσμωση αυτή δεν υπήρξε οριζόντια. Το κυβερνητικό οικοδόμημα συγκροτήθηκε σχεδόν αποκλειστικά από στελέχη του σημιτικού εκσυγχρονισμού και την τεχνοκρατική δεξαμενή της περιόδου 2009, την ώρα που ουδείς εκπρόσωπος του αυθεντικού «ανδρεϊκού» ρεύματος, των στελεχών δηλαδή που ταυτίστηκαν με τη διακυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου, δεν μετακινήθηκε ποτέ προς την οδό Πειραιώς.

Τα επτά κρίσιμα χαρτοφυλάκια και οι τρεις διακριτές διαδρομές

Στη σημερινή κυβερνητική σύνθεση, επτά υπουργοί διαθέτουν καταγεγραμμένη θητεία σε κυβερνήσεις, θεσμικούς μηχανισμούς και κομματικά όργανα του ΠΑΣΟΚ:

• Μιχάλης Χρυσοχοΐδης: Υπουργός Προστασίας του Πολίτη

• Κυριάκος Πιερρακάκης: Υπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών

• Γιώργος Γεραπετρίτης: Υπουργός Εξωτερικών

• Γιώργος Φλωρίδης: Υπουργός Δικαιοσύνης

• Λίνα Μενδώνη: Υπουργός Πολιτισμού

• Άκης Σκέρτσος: Υπουργός Επικρατείας

• Τάκης Θεοδωρικάκος: Υπουργός Ανάπτυξης

Η παρουσία αυτή καλύπτει τους πυρήνες της κρατικής εξουσίας —Οικονομία, Εξωτερική Πολιτική, Δημόσια Τάξη, Δικαιοσύνη— επιβεβαιώνοντας ότι η επίδραση του εκσυγχρονιστικού χώρου δεν υπήρξε διακοσμητική αλλά επιτελική. Εντούτοις, η συνήθης απλοϊκή ανάγνωση περί συνολικής απορρόφησης του πάλαι ποτέ κυβερνώντος κόμματος παραγνωρίζει ότι οι διαδρομές αυτές διακρίνονται σε τρεις σαφείς κατηγορίες.

Η σημιτική γενιά και η τεχνοκρατική δεξαμενή του 2009

Η πρώτη και πλέον εμφανής ομάδα απαρτίζεται από τους καθαρούς εκπροσώπους της περιόδου του Κώστα Σημίτη. Ο Γιώργος Φλωρίδης, υπουργός και υφυπουργός των κυβερνήσεων του εκσυγχρονισμού, και η Λίνα Μενδώνη, γενική γραμματέας του υπουργείου Πολιτισμού την ίδια οκταετία, αποτελούν πρόσωπα που ενσάρκωσαν τη διοικητική αντίληψη της εποχής εκείνης. Στο ίδιο ρεύμα εντάσσεται και ο Ανδρέας Λοβέρδος, υφυπουργός Εξωτερικών επί Σημίτη (2002–2004), ο οποίος προσχώρησε στη Νέα Δημοκρατία τον Σεπτέμβριο του 2025 επικεφαλής στελεχών των «Δημοκρατών».

Η δεύτερη δεξαμενή, λιγότερο σχολιασμένη αλλά με καθοριστικό ρόλο στο σημερινό Μέγαρο Μαξίμου, αφορά τους τεχνοκράτες που αναδείχθηκαν την περίοδο της διακυβέρνησης του Γιώργου Παπανδρέου. Ο Γιώργος Γεραπετρίτης διετέλεσε Γενικός Γραμματέας της Κυβέρνησης το 2009, κατέχοντας κομβικό ρόλο στην καρδιά του κρατικού μηχανισμού στην κρισιμότερη καμπή της μεταπολιτευτικής περιόδου.

Ο Κυριάκος Πιερρακάκης υπήρξε μέλος του Πολιτικού Συμβουλίου του ΠΑΣΟΚ με αντικείμενο την καινοτομία και τις ψηφιακές πολιτικές, ενώ ο Άκης Σκέρτσος υπηρέτησε ως διευθυντής γραφείου του Μιχάλη Χρυσοχοΐδη και υπηρεσιακός παράγοντας κατά τις κυβερνήσεις Παπανδρέου και Παπαδήμου. Κοινός παρονομαστής τους δεν ήταν ο παραδοσιακός κομματικός σωλήνας, αλλά οι μεταρρυθμιστικές πρωτοβουλίες της εποχής, όπως η «Διαύγεια», ο «Καλλικράτης» και η ηλεκτρονική διακυβέρνηση.

Ιδιαίτερη περίπτωση αποτελεί ο Μιχάλης Χρυσοχοΐδης, το μοναδικό στέλεχος που διατρέχει όλες τις ιστορικές φάσεις. Εκκινώντας ως νομάρχης το 1987 και βουλευτής το 1989 επί Ανδρέα Παπανδρέου, υπηρέτησε ως υφυπουργός Εμπορίου στην τελευταία κυβέρνησή του, όμως μεσουράνησε στο υπουργείο Δημόσιας Τάξης επί Σημίτη και επανήλθε επί Γιώργου Παπανδρέου, ταυτιζόμενος εν τέλει με το εκσυγχρονιστικό στρατόπεδο.

Αντίστοιχα, ο Τάκης Θεοδωρικάκος, έχοντας περάσει από τον Συνασπισμό, προσχώρησε στο ΠΑΣΟΚ το 1993, συνεργάστηκε στενά με τον Κώστα Λαλιώτη στον τομέα της πολιτικής επικοινωνίας (1997–1999) και με το κόμμα έως το 2003, προτού αναλάβει σύμβουλος στρατηγικής του Κυριάκου Μητσοτάκη το 2015.

Η επέκταση στις γραμματείες και η διαγραφή Δημαδάμα

Η ώσμωση αυτή επεκτάθηκε βαθύτερα στη δημόσια διοίκηση. Στο επίπεδο των υφυπουργών, ο Θάνος Πετραλιάς, με μακρά θητεία σε τεχνοκρατικές θέσεις επί ΠΑΣΟΚ και στις διαπραγματεύσεις των Μνημονίων, διετέλεσε Γενικός Γραμματέας Δημοσιονομικής Πολιτικής πριν αναλάβει υφυπουργός Εθνικής Οικονομίας και Οικονομικών. Σε κομματικό επίπεδο, η πρώην υφυπουργός Παιδείας Εύη Χριστοφιλοπούλου εντάχθηκε στη ΝΔ τον Ιανουάριο του 2024 ως υποψήφια ευρωβουλευτής.

Ξεχωριστή βαρύτητα είχε η περίπτωση της Ζέφης Δημαδάμα τον Ιούλιο του 2023. Εν ενεργεία μέλος της Κεντρικής Επιτροπής του ΠΑΣΟΚ και στενή συνεργάτιδα της αείμνηστης Φώφης Γεννηματά —προερχόμενη δηλαδή από τον επίσημο κομματικό πυρήνα και όχι από το σημιτικό μπλοκ—, αποδέχθηκε τη θέση της Γενικής Γραμματέως Ισότητας και Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων. Η αντίδραση της Χαριλάου Τρικούπη υπήρξε ακαριαία, με τον γραμματέα του κόμματος Ανδρέα Σπυρόπουλο να ανακοινώνει αυθημερόν ότι:

«Πολιτικά έθεσε εαυτόν εκτός ΠΑΣΟΚ–Κινήματος Αλλαγής».

Το ιστορικό ανάχωμα: Γιατί ουδείς «Παπανδρεϊκός» δεν πέρασε στη Νέα Δημοκρατία

Η πιο αποκαλυπτική πτυχή της πολιτικής αυτής γεωγραφίας παραμένει το τι δεν συνέβη. Ενώ τα στελέχη του εκσυγχρονισμού και της τεχνοκρατικής διαχείρισης μετακινήθηκαν μαζικά προς την κεντροδεξιά παράταξη, από το παραδοσιακό, ιστορικό «ανδρεϊκό» ΠΑΣΟΚ η μετακίνηση προς τη Νέα Δημοκρατία υπήρξε μηδενική σε επίπεδο κορυφαίων στελεχών.

Όταν το κόμμα συρρικνώθηκε ραγδαία κατά τα χρόνια των Μνημονίων, τα λίγα στελέχη που ταυτίστηκαν με τη φυσιογνωμία και τη διακυβέρνηση του Ανδρέα Παπανδρέου που έφυγαν από το κόμμα επέλεξαν τον ΣΥΡΙΖΑ. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της διαδρομής υπήρξαν πρόσωπα όπως ο Γιάννης Ραγκούσης, η Μαριλίζα Ξενογιαννακοπούλου, ο Θάνος Μωραΐτης και ο Χρήστος Σπίρτζης. Όμως, η συντριπτική πλειοψηφία των παπανδρεϊκών είτε αποστασιοποιήθηκαν είτε παρέμειναν στο ΠΑΣΟΚ.

Η αιτία του διαχωρισμού αυτού είναι ταυτόχρονα γενεαλογική και βαθιά ιδεολογική.

Η πολιτική ταυτότητα των στελεχών του Ανδρέα Παπανδρέου συγκροτήθηκε πάνω στο μέτωπο της «αντιδεξιάς» και των σοσιαλιστικών φιλολαϊκών πολιτικών. Για τη γενιά εκείνη, η ένταξη στη Νέα Δημοκρατία αποτελούσε μια πολιτισμική και αξιακή υπέρβαση αδύνατη να πραγματοποιηθεί με ισχυρούς ιστορικούς λόγους και κτισμένη σε μεγάλες πολιτικές και ιδεολογικές διαφορές.

Αντίθετα, το σημιτικό ρεύμα και οι μεταγενέστεροι τεχνοκράτες είχαν ήδη απορρίψει τη φιλολαϊκή σοσιαλδημοκρατική πολιτική του ΠΑΣΟΚ του Ανδρέα Παπανδρέου ως λαϊκιστική ρητορική και δεν αναγνώριζαν τις παραδοσιακές διαχωριστικές γραμμές του 1981.

Άλλωστε, ο Κώστας Σημίτης υπήρξε εξ αρχής στο ΠΑΣΟΚ ο αντίπαλος πόλος και αποτελούσε εκφραστής ενός ευρύτερου παγκόσμιου ρεύματος όπου οι δυνάμεις της σοσιαλδημοκρατίας αποδεχόμενες το αφήγημα της “μη ύπαρξης εναλλακτικης” και του νεοφιλελεύθερου μονόδρομου, πολλές φορές εφάρμοζαν πιο δεξιές πολιτικές από την δεξιά ή έστω οι διαφορές μεταξύ των κομμάτων ήταν μικρές και αφορούσαν την διαχείριση και την τεχνοκρατική επάρκεια.

Άνθρωποι που είχαν πιστέψει ότι δε μπορούν πλέον να αλλάξουν τον κόσμο, παρά μόνο να τον διαχειριστούν…

Εστιάζοντας στη δημοσιονομική πειθαρχία, τις διαρθρωτικές αλλαγές, βρήκαν μπροστά τους μια πολύ μικρότερη ιδεολογική απόσταση να διανύσουν προς την ατζέντα του Κυριάκου Μητσοτάκη.

Άραγε τώρα το ΠΑΣΟΚ θα επιστρέψει έστω και μερικώς στις ρίζες του ή θα ακολουθήσει την πορεία του ΠΑΣΟΚ μετά την περίοδο Σημίτη;

Και πώς θα ξανακαταφέρει να κερδίσει την εμπιστοσύνη των πολιτών όταν διαρκώς εμφανίζονται στελέχη του σημιτικού στρατοπέδου μιλούν για συνεργασία με τη Νέα Δημοκρατία τη στιγμή που ο Νίκος Ανδρουλάκης μοιάζει άτολμος – κι ως εκ τούτου αδύναμος στα μάτια των πολιτών – να προχωρήσει στις απαραίτητες κινήσεις;