Του Στρατή Παπαμανουσάκη

Σε μια συζήτηση για την ελληνική πολιτισμική ταυτότητα έχει τη θέση του και ο κρητικός πολιτισμός, ειδικότερα ο κρητικός νομικός πολιτισμός, καθώς το δίκαιο, το Κρητικό Δίκαιο, αποτελεί το εντελώς ιδιαίτερο στοιχείο του πολιτισμού της Κρήτης.

Το Κρητικό Δίκαιο  περιλαμβάνει τους κανόνες και τις αρχές της κρητικής κοινωνίας μέσα στον χρόνο. Κατά την αρχαία περίοδο (νεολιθική, μινωϊκή, μυκηναϊκή, δωρική, ελληνιστική, ρωμαϊκή), τη μέση (βυζαντινή, αραβική, βενετική) και τη νεότερη περίοδο (τουρκική, Ημιαυτονομίας, Κρητικής Πολιτείας, σύγχρονη). Αυτοί οι κανόνες και οι αρχές που πηγάζουν διαδοχικά από την κρητική κρατική εξουσία, την εξουσία του κατακτητή και την επαναστατική εξουσία, εκφράζοντας κάθε φορά τη θέληση της ιθύνουσας κοινωνικής τάξης, για να καταλήξουν με την Ένωση στους κόλπους του νεότερου ελληνικού δικαίου, προσδιορίζουν τη μοναδικότητα, της κρητικής νομικής ιστορίας πέντε χιλιετιών. Σε αυτό το πλαίσιο παίζεται το συναρπαστικό κρητικό, κοινωνικό, δικαιϊκό δράμα, από τους πρώτους συνεκτικούς δεσμούς της πρωτόγονης κοινότητας στην ευτυχισμένη εποχή της μητριαρχίας, τη δημιουργία της ανισότητας και του θεσμού του κράτους, την ανάπτυξη της μινωϊκής και της αρχαίας ελληνικής κοινωνίας στην Κρήτη, τις αλλεπάλληλες ξένες κατακτήσεις και τους ηρωϊκούς αγώνες του κρητικού λαού για την Ένωση, μέσω και του καθεστώτος της Ημιαυτονομίας και της Κρητικής Πολιτείας και μέχρι τις μέρες μας. Το Κρητικό Δίκαιο εμφανίζεται έτσι ως αντικαθρέφτισμα των αλλαγών, της μετεξέλιξης, του πεδίου μάχης των ιδεών, των πράξεων και των βιωμάτων της ιστορίας. Ως πρωταρχή και βάση του ευρωπαϊκού δικαίου, ως Κρητών Πολιτεία και ως πηγή της ρωμαϊκής Δωδεκαδέλτου. Ως δίκαιο της αντίστασης, της αυτονομίας και της επανάστασης. Ως έθιμο και νόμος, ως θεσμός και ρήτρα, ως ελευθερία. Ως Κρητική Πολιτεία, ως Ένωση με την Ελλάδα, ως ευρωπαϊκή περιφέρεια. Τέλος ως υπόδειγμα μελέτης προτάσεων, που ανταποκρίνονται στις σύγχρονες δικαιϊκές απαιτήσεις, ως ανάπτυξη της νομικής προβληματικής, ως κριτική θεώρηση των κοινωνικών μεταβολών, των νομοθετικών εξελίξεων, και των διεθνών σχέσεων.

Οι κατευθυντήριες αρχές του κρητικού πολιτισμού γενικότερα συνοψίζονται σε ένα σύστημα ισορροπίας και αρμονίας, με τη συνύπαρξη των αντιθέτων, μια διάκριση του δικαίου και του νομίμου, που οδηγεί σε ένα αμυντικό, αντιστασιακό πρότυπο και σε μια υπεροχή της συλλογικότητας, όπου το υποκειμενικό υποτάσσεται στο αντικειμενικό. Έτσι δημιουργείται ένας πνευματικός, κοινωνικός και δικαιϊκός συγκρητισμός, που περιλαμβάνει τον άνθρωπο και τη φύση, το πρόσωπο και την κοινωνία, το νόμο και την επιείκεια. Είναι αναλογικά το αρχαιοελληνικό και βυζαντινό συναμφότερον. Η Κρήτη φωτίζεται στο απολλώνιο φως του Λόγου, πυρπολείται στο διονυσιακό πυρ του πάθους και υπομένει τα προμηθεϊκά βάσανα «απ΄αγάπη πολλή της ελευθερίας των ανθρώπων».

Σε αυτό το δικαιϊκό σύστημα προβάλλουν οι αρχές και ρήτρες της Ελευθερίας (ανεξαρτησία, αντίσταση, επανάσταση – αυτονομία, αυτάρκεια, αποκέντρωση – άμυνα, φιλοπατρία, οπλοκατοχή), της Δικαιοσύνης (δίκαιο, καλή πίστη, ομόνοια – θεοδικία, ομολογία, διαιτησία – ανταπόδοση, εκδίκηση, αυτοδικία) και της Συλλογικότητας (συγκρητισμός, συμπολίτευση, αλληλεγγύη – οικογένεια, αδελφοποιϊα, φιλοξενία – κοινοκτημοσύνη, συνεταιρισμός, συνεργασία).

Αυτές οι αρχές ξεπηδούν από κάθε σελίδα της ιστορίας του Κρητικού Δικαίου. Η Ελευθερία από τον αγώνα των κρητικών πόλεων, που με τον συγκρητισμό αντιτάσσονται στις ρωμαϊκές   λεγεώνες. Από την αντίσταση σε κάθε νέο εισβολέα. Από τις δεκατρείς επαναστάσεις κατά των βενετών. Από τις ένδεκα επαναστάσεις κατά των τούρκων. Από τα τρία επαναστατικά κινήματα της Κρητικής Πολιτείας. Από τα τρία δημοκρατικά κινήματα μετά τη Ένωση. Και από τον μεγαλειώδη αγώνα του κρητικού λαού κατά τη Μάχη της Κρήτης και την Αντίσταση. Σταθερό υπόβαθρο αυτών των αγώνων είναι η αυτονομία, η Ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα, η εθνική ομοψυχία. Σε αυτά τα πλαίσια κινείται ο κρητικός λαός, οι επαναστατημένες περιοχές, η επαναστατική εξουσία. Η ανάπτυξη των εθίμων, οι αυτοφυείς θεσμοί οργάνωσης και άσκησης της εξουσίας, η διαδικασία επίλυσης των διαφορών. Η αντίσταση, η αυτάρκεια, η οπλοκατοχή απορρέουν κατευθείαν από τη ρήτρα της Ελευθερίας και δίδουν ουσιαστικό περιεχόμενο στην κοινωνική συνείδηση.

Η Δικαιοσύνη ως πατρογονική παρακαταθήκη της μινωϊκής Κρήτης περνά από το δίκαιο στον νόμο, στην καλή πίστη και στην ομόνοια, από τη θεοδικία στη διαιτησία, από την ανταπόδοση στην εκδίκηση. Η κρητική ευνομία που πηγάζει από τη θεϊκή προέλευση των κρητικών νόμων, κωδικοποιείται στην Κρητών Πολιτεία, ζωντανεύει στη διαιτησία των γερόντων, μεταφέρεται βίαια από τον νόμο του Ραδαμάνθυος στα κρητικά «οικογενειακά», από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας.

Και τέλος η Συλλογικότητα κυριαρχεί. Ο Συγκρητισμός αποτελεί μια γενική έννοια και στη δημόσια και στην ιδιωτική ζωή. Οι οικογενειακοί δεσμοί που επεκτείνονται με τον θεσμό της αδελφοποιϊας και γενικεύονται με το έθιμο της φιλοξενίας, δημιουργούν ένα αδιάσπαστο μέτωπο αλληλεγγύης. Και οι κοινοκτημονικοί θεσμοί ζωντανεύουν στα ιδιαίτερα αγροτικά και κτηνοτροφικά έθιμα, στη ζωή των χωριών και των πόλεων, στη δραστηριότητα των συνεταιρισμών της υπαίθρου και της συμπλοιοκτησίας των καραβιών του κρητικού πελάγους.

Πρόκειται για την πιο γνήσια έκφραση του συγκρητισμού, της διαλεκτικής σύνθεσης των αντιθέσεων ελληνορωμαϊκού δικαίου,  χριστιανισμού και παγανισμού, σοσιαλιστικών και εξουσιαστικών αρχών και πρακτικών. Μέσα στο συνεχιζόμενο μέτωπο πάλης του Κρητικού Δικαίου, όπου αντιμάχονται οι κοινωνικές ροπές, δοκιμάζονται τα πολιτικά συστήματα και συγκρούονται οι εθνικές και οι ξενικές δυνάμεις. Όπου αντιπαλεύουν οι τρόποι σκέψης και οι τρόποι ζωής.