Του Φώτη Ποντικάκη *

Το παιχνίδι υπήρξε παραδοσιακά μέσο μάθησης, ένας τρόπος για να μαθαίνουν τα παιδιά και οι ενήλικοι, πολύ πριν δημιουργηθούν τα σχολεία. Είναι λοιπόν πολύ σημαντικό να υιοθετούμε, να δημιουργούμε και να προσαρμόζουμε παιχνίδια στις μαθησιακές δραστηριότητες που σχεδιάζουμε και για την Περιβαλλοντική Εκπαίδευση.

Υπάρχουν πολλοί τρόποι και μορφές παιχνιδιού που μπορούμε να εντάξουμε σε μαθησιακές δραστηριότητες:

• Επιτραπέζια παιχνίδια: Το Κέντρο Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφορία (ΚΕΠΕΑ) Βάμου για παράδειγμα έχει δημιουργήσει τέτοιο παιχνίδι για το νερό.
• Παιχνίδια κατασκευών όπως πχ Lego: Τέτοια παιχνίδια μπορούν να αξιοποιηθούν για να δημιουργούν οι εκπαιδευόμενοι, μικροί και μεγάλοι, εικόνες του κόσμου όπως είναι και όπως θα πρότειναν να γίνει, καλλιεργώντας την κριτική σκέψη και την ιδέα ότι ο κόσμος αλλάζει, μπορούμε να τον αλλάζουμε, να τον κάνουμε καλύτερο, να εντοπίζουμε προβλήματα και να αναζητούμε λύσεις. Μια τέτοια δραστηριότητα που κάναμε σε Σεμινάριο Erasmus+ πχ ήταν “Φτιάξτε την τάξη σας όπως είναι σήμερα” και μετά, “Φτιάξτε τώρα την τάξη σας όπως θα θέλατε να είναι”. Ήταν εντυπωσιακό ότι όλοι οι ενήλικες, εκπαιδευτικοί που συμμετείχαν έφτιαξαν σχολικές τάξεις με έλλειψη χώρου και στη δραστηριότητα “πώς θα θέλατε να είναι” έφτιαξαν τάξεις με περισσότερο ελεύθερο χώρο και πράσινο, φυτά μέσα κι έξω από την τάξη.
• Παιχνίδια με κάρτες: Ένα παιχνίδι που χρησιμοποιεί το ΚΕΠΕΑ Βάμου στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα για το Νερό είναι να μοιράζονται κάρτες με εικόνες ζώων και φυτών πχ της λίμνης μία σε κάθε εκπαιδευόμενο. Οι εκπαιδευόμενοι κινούνται ελεύθερα στο χώρο και με το σύνθημα του εκπαιδευτή – συντονιστή (πχ παλαμάκια) σταματάνε και συστήνονται στον/στην διπλανό/ή της και δείχνει ο/η ένας/μία στον/στην άλλο/η την εικόνα με το ζώο ή φυτό που έχει. Έτσι συνδυάζεται η γνωριμία μεταξύ τους, η εκμάθηση ζώων και φυτών της λίμνης και η κίνηση.
• Παιχνίδια κίνησης: Ένα τέτοιο παιχνίδι εφαρμόζει η Οικολογική Πρωτοβουλία Χανίων στο εκπαιδευτικό πρόγραμμα για τη Θάλασσα σε συνεργασία με το ΚΕΠΕΑ Βάμου με τους εκπαιδευόμενους να κινούνται σε διαφορετικές θέσεις μέσα ή έξω από την τάξη, όπου υπάρχει η εικόνα ενός θαλάσσιου ζώου, όταν ακούσουν τον ήχο της φωνής του.
• Κυνήγι θησαυρού: Στη διάρκεια πχ του εκπαιδευτικού προγράμματος για την Παλιά Πόλη του ΚΕΠΕΑ Βάμου, οι εκπαιδευόμενοι με οδηγίες και χάρτες αναζητούν μνημεία της Παλιάς Πόλης των Χανίων, μαθαίνοντας έτσι για την Τοπική Ιστορία, τα μνημεία και το δομημένο περιβάλλον της πόλης μέσα από κίνηση, έρευνα και ανακάλυψη.
• Παιχνίδια γνωριμίας: Υπάρχουν πολλά και αρκετά διασκεδαστικά. Ένα παράδειγμα είναι να σταθούν οι εκπαιδευόμενοι σε κύκλο στο δάσος ή σε ένα πάρκο και να συστηθούν λέγοντας ο/η καθένας/μία το όνομά του/της και ένα ζώο ή φυτό που αρχίζει από το ίδιο γράμμα. “Είμαι η Μαρία η μέλισσα!”. Έτσι γνωρίζονται, παρατηρούν και μαθαίνουν ζώα και φυτά που τους περιβάλλουν κι εμπλουτίζουν το λεξιλόγιό τους με ένα παιχνίδι.
• Υπαίθρια παιχνίδια στη φύση ή στην πόλη: Οι εκπαιδευόμενοι σε ομάδες πχ μπορούν να αναλάβουν την υλοποίηση διαφόρων δραστηριοτήτων σε υπαίθριο χώρο (πχ φτιάξτε μια πυραμίδα και υλικά από τη φύση, βρείτε κάτι στρογγυλό, κάντε συλλογή πεσμένων φύλλων ή καρπών, φτιάξτε ένα σπιτάκι με υλικά από τη φύση χωρίς να κόψετε τίποτα κοκ). Κινούνται έτσι στην ύπαιθρο, εξερευνούν, παρατηρούν το περιβάλλον και μαθαίνουν γι’ αυτ
• Διαδικτυακά παιχνίδια και παιχνίδια σε υπολογιστή ή τάμπλετ: Οι εκπαιδευόμενοι μπρούν να μάθουν για την υγιεινή διατροφή, τα βιολογικά προϊόντα και την κρητική διατροφή παίζοντας στο διαδίκτυο “Το φιδάκι της διατροφής” που έχει δημιουργήσει το ΚΕΠΕΑ Βάμου (είναι διαθέσιμο ελεύθερα στο διαδίκτυο μέσα από τα ιστολόγιά του).
• Κουκλοθέατρο: Μπορούμε να μαθαίνουμε μέσα από το κουκλοθέατρο για το πρόβλημα των Απορριμμάτων, τη Μείωση, Επαναχρησιμοποίηση και Ανακύκλωση, όπως γίνεται για μικρότερα παιδιά με κούκλες από υλικά επαναχρησιμοποίησης από το ΚΕΠΕΑ Βάμου. Παραδοσιακά βέβαια, το κουκλοθέατρο και το θέατρο σκιών ήταν διασκέδαση και τρόπος μάθησης για όλες τις ηλικίες κι όχι μόνο για παιδιά.
• Θεατρικό παιχνίδι: Η δραματοποίηση ενός μύθου, το θεατρικό παιχνίδι και το παιχνίδι ρόλων. Για παράδειγμα, οι εκπαιδευόμενοι αναλαμβάνουν ο καθένας το ρόλο κάποιου που έχει σχέση με μια ακτή -ενός επισκέπτη, ενός επιχειρηματία, κατοίκου, ζώου, φυτού κοκ. Μπαίνουν έτσι στο πετσί του ρόλου και κατανοούν τα κίνητρα και τους προβληματισμούς όλων όσοι εμπλέκονται. Προκαλείται έτσι συζήτηση και προβληματισμός για τον τρόπο διαχείρισης των ακτών.

Τα παραπάνω είναι ενδεικτικά. Υπάρχουν άπειροι τρόποι να εντάξουμε το παιχνίδι σε εκπαιδευτικές δραστηριότητες και να γίνει έτσι το μάθημα πιο διασκεδαστικό, με ενεργό συμμετοχή των εκπαιδευόμενων, η εκπαίδευση να μετατραπεί σε βιωματική μάθηση που μένει.

Αφορμή γι’ αυτό το κείμενο ήταν η συμμετοχή σε Σεμινάριο με θέμα «Εισάγοντας τη Βιωσιμότητα μέσα από Μάθηση βασισμένη στο Παιχνίδι και Παιχνιδοποίηση» στη Λισαβόνα της Πορτογαλίας, από τις 18 έως τις 23 Μαΐου 2026. Η μετακίνηση αυτή έγινε στα πλαίσια του προγράμματος Erasmus+ KA1 (Διαπίστευση Erasmus+), το οποίο έχει εγκριθεί από το Ίδρυμα Κρατικών Υποτροφιών (Αρ. έγκρισης 2025-1-EL01-KA121-ADU-000333571) με τη συγχρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

* Υπεύθυνος του Κέντρου Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφορία (ΚΕΠΕΑ) Βάμου