Σε μία δριμεία αποτίμηση της σύγχρονης ελληνικής πραγματικότητας, αποδομώντας με στατιστικά δεδομένα το κυρίαρχο αφήγημα περί «αριστείας» στην παιδεία, την επιστήμη και τον δημόσιο βίο, προχώρησε ο καθηγητής του Πανεπιστημίου Στάνφορντ (Stanford University) Γιάννης Ιωαννίδης.

Μιλώντας μέσω ζωντανής σύνδεσης στην επετειακή εκδήλωση για τα 150 χρόνια της ιστορικής εφημερίδας «Εστία», ο διακεκριμένος επιστήμονας ανέπτυξε ομιλία με τίτλο «Αριστεία στην παιδεία, στην επιστήμη και στον Τύπο: Οι αριθμοί και τα νούμερα της αχρηστίας».

Παραθέτοντας τα πρόσφατα αποτελέσματα της διεθνούς αξιολόγησης PISA 2025, διεθνείς δείκτες ελευθερίας του Τύπου, μελέτες για τη διαρροή εγκεφάλων (brain drain) και στοιχεία για τη χρηματοδότηση της έρευνας, ο κ. Ιωαννίδης υποστήριξε ότι η έννοια της αριστείας έχει μετατραπεί σε επικοινωνιακό εργαλείο παραποίησης της πραγματικότητας και σε «άλλοθι της αχρηστίας», κρούοντας τον κώδωνα του κινδύνου για το μέλλον της χώρας.

Αριστεία απέναντι στην «αχρηστοκρατία»: Το επικοινωνιακό άλλοθι και η σύγκριση με τη Σιγκαπούρη

Ανοίγοντας την παρέμβασή του, ο καθηγητής του Στάνφορντ διαχώρισε την αυθεντική αριστεία —ως προσωπική κατάκτηση, κοινωνική προσφορά και ανιδιοτελή στόχο— από την εργαλειοποίησή της στον δημόσιο λόγο:

«Υπάρχει όμως και η αριστεία ως ύποπτος στόχος. Στόχος που δεν έχει σκοπό να βοηθήσει τους άλλους, το κοινωνικό σύνολο, το έθνος, την ανθρωπότητα, αλλά να υπηρετήσει δευτερογενείς, ιδιοτελείς σκοπούς. Υπάρχει επίσης η αριστεία ως επικοινωνιακός στόχος, μία προσπάθεια παραποίησης, διαστρέβλωσης της αλήθειας, και τελικά, στη χειρότερη μορφή, η αριστεία ως ένα άλλοθι της αχρηστίας. […] Η κεντρική θέση της ομιλίας μου είναι ότι δυστυχώς η Ελλάδα έχει καταληφθεί και κατακλυστεί από διάφορα νούμερα, άχρηστοκράτες που εξουσιάζουν, καταχρώνται και παραχαράσσουν το εξαντλημένο παρόν και εγγυώνται με την τιποτένια και θρασύδειλη αλαζονεία τους το σκοτεινό μέλλον της χώρας».

Ανατρέχοντας σε παλαιότερη ομιλία του στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, όπου αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτορας, ο κ. Ιωαννίδης συνέκρινε την Ελλάδα με τη Σιγκαπούρη, σημειώνοντας ότι ενώ μοιράζονται παρόμοια πολιτειακά χαρακτηριστικά επιφανειακής δημοκρατίας με οικογενειοκρατικές τάσεις, η Σιγκαπούρη διαθέτει τετραπλάσιο κατά κεφαλήν εισόδημα, βρίσκεται στην κορυφή της παγκόσμιας ανταγωνιστικότητας και επιτυγχάνει ισχυρό brain gain, ενώ η Ελλάδα υφίσταται συνεχή αιμορραγία επιστημονικού δυναμικού.

Η δραματική πτώση στην PISA 2025: Χαμένα σχολικά έτη σε σχέση με Τουρκία και Σιγκαπούρη

Στο επίκεντρο της τοποθέτησης τέθηκαν τα επίσημα αποτελέσματα της αξιολόγησης PISA 2025 για τους 15χρονους μαθητές. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρουσίασε, η συνολική επίδοση της Ελλάδας υποχώρησε από τις 1.309 μονάδες του 2022 στις 1.281 μονάδες:

• Φυσικές Επιστήμες: Η Ελλάδα κατατάσσεται χαμηλότερα από την Αλβανία και το Μαυροβούνιο.

• Μαθηματικά: Βρίσκεται κάτω από την Ουκρανία, δίπλα στο Αζερμπαϊτζάν και τη Μογγολία.

• Κατανόηση Κειμένου: Καταγράφεται χαμηλότερη επίδοση από τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, τη Λετονία και το Μπρουνέι.

Αναλύοντας τη στατιστική απόσταση από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ, ο κ. Ιωαννίδης τόνισε ότι η Ελλάδα απέχει πλέον 125 βαθμούς (έναντι 124 το 2022), τη στιγμή που η γειτονική Τουρκία βελτίωσε τη βαθμολογία της από 1.385 σε 1.428 μονάδες, περνώντας 143 βαθμούς μπροστά από την Ελλάδα, ενώ η απόσταση από τη Σιγκαπούρη φτάνει τους 377 βαθμούς.

«Τι σημαίνουν όλοι αυτοί οι βαθμοί; Εξήντα βαθμοί περίπου αντιστοιχούν σε ένα πλήρες έτος εκπαίδευσης. Τα δεδομένα αυτά σημαίνουν ότι τα Ελληνόπουλα 15 ετών έχουν ήδη χάσει 2,5 πλήρεις χρονιές εκπαίδευσης σε σχέση με τα παιδιά στην Τουρκία και έξι πλήρεις χρονιές εκπαίδευσης σε σχέση με τα παιδιά από τη Σιγκαπούρη».

Στηλιτεύοντας τον τρόπο κάλυψης των αποτελεσμάτων από τον εγχώριο Τύπο, έκανε λόγο για παραπλανητικούς τίτλους που υποστήριζαν ότι «η Ελλάδα κλείνει την ψαλίδα» επειδή επιβραδύνθηκε ο ρυθμός πτώσης, παρομοιάζοντας την επιχειρηματολογία με μία ποδοσφαιρική ομάδα που, αφού ηττήθηκε με 5-0 και 8-0, χάνει με 9-0 και πανηγυρίζει ότι μειώθηκε ο ρυθμός αύξησης των γκολ που δέχεται.

Ελευθερία του Τύπου, καπνοβιομηχανία και το έλλειμμα ανεξαρτησίας

Αναφερόμενος στη λειτουργία των μέσων ενημέρωσης, ο ομιλητής υπενθύμισε ότι σε διεθνείς κατατάξεις η Ελλάδα βρίσκεται στην 86η θέση στην ελευθερία του Τύπου, πίσω από χώρες όπως η Μογγολία, το Κόσοβο, η Αλβανία, το ψευδοκράτος στη Βόρεια Κύπρο και η Κεντροαφρικανική Δημοκρατία.

Ιδιαίτερα επικριτικός εμφανίστηκε απέναντι στην προβολή επιχειρηματικών ομίλων ως προτύπων αριστείας, αναφέροντας συγκεκριμένα παραδείγματα συνεχούς διαφημιστικής προβολής της καπνοβιομηχανίας Παπαστράτος (χορηγίες σε πανεπιστήμια, συνέδρια και κοινές δράσεις με υπουργούς):

«Περίπου 30.000 Έλληνες και Ελληνίδες πεθαίνουν κάθε χρόνο από το κάπνισμα. […] Βλέπουμε δύο υπουργούς της ελληνικής κυβέρνησης μαζί με την ηγεσία μιας καπνοβιομηχανίας. Τα σύμβολα της Ελληνικής Δημοκρατίας μαζί με τα σύμβολα της καπνοβιομηχανίας. “Είναι στο χέρι μας να μην είναι στο χέρι τους” είναι το σλόγκαν — οι λύκοι φυλάνε τα πρόβατα. […] Στην Ελλάδα πρωθυπουργοί, πρόεδροι της Δημοκρατίας και υπουργοί αγκαλιάζονται με την καπνοβιομηχανία και η καπνοβιομηχανία θεωρείται το επιστέγασμα της ελληνικής αριστείας».

Πανεπιστήμια, έρευνα και η πραγματικότητα των διεθνών κατατάξεων

Στο πεδίο της Έρευνας και Ανάπτυξης (R&D), ο κ. Ιωαννίδης αναγνώρισε την άνοδο των δαπανών από το 1,27% στο 1,54% του ΑΕΠ την τελευταία εξαετία, υπογράμμισε ωστόσο ότι το ποσοστό παραμένει μακριά από τον ευρωπαϊκό μέσο όρο (2,3%) και απειροελάχιστο σε σχέση με χώρες όπως η Νότια Κορέα (5,2%) και το Ισραήλ (6,8%). Εξέφρασε μάλιστα ισχυρές αμφιβολίες για τη συμμετοχή του ιδιωτικού τομέα, σημειώνοντας ότι τα ποσά δηλώνονται συχνά για φοροαπαλλαγές 200% έως 300%, καθώς σε καμία από τις 100 κορυφαίες διευθύνσεις επιστημονικών δημοσιεύσεων στην Ελλάδα δεν καταγράφεται ιδιωτικός φορέας.

Παράλληλα, επισήμανε ότι καμία ελληνική πανεπιστημιακή σχολή δεν περιλαμβάνεται στα 400 κορυφαία ιδρύματα της κατάταξης Times Higher Education —προνόμιο που έχουν 50 χώρες, μεταξύ των οποίων η Τουρκία, το Ιράν, η Αίγυπτος, ο Λίβανος και το Πακιστάν. Αποδόμησε επίσης κατατάξεις που παρουσιάζουν ελληνικά ΑΕΙ σε υψηλές θέσεις:

• Το AD Scientific Index βασίζεται αποκλειστικά σε εθελοντικά προφίλ επιστημόνων στο Google Scholar.

• Το CWUR εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το συνολικό μέγεθος του προσωπικού ενός ιδρύματος και όχι κατ’ ανάγκη από την ποιότητα.

• Το EduRank αποδίδει το 45% της βαθμολογίας του στη διαδικτυακή επισκεψιμότητα και παρουσία.

Σε ό,τι αφορά τους κρατικούς πόρους, σημείωσε ότι η ετήσια χρηματοδότηση και των 24 ελληνικών δημόσιων πανεπιστημίων αυξήθηκε από 91 σε 150 εκατομμύρια ευρώ μεταξύ 2019 και 2025 —αύξηση που απλώς ακολουθεί τον πληθωρισμό—, ποσό που αντιστοιχεί μόλις στο 0,3% του ετήσιου προϋπολογισμού του δημόσιου Πανεπιστημίου της Καλιφόρνια (61,6 δισ. δολάρια).

Ταυτόχρονα, άσκησε κριτική στη διάθεση 75 εκατομμυρίων ευρώ από την ελληνική κυβέρνηση για ταχύρρυθμη εκπαίδευση επικουρικού αστροναύτη μέσω εμπορικής αποστολής της ιδιωτικής εταιρείας AST στον Διεθνή Διαστημικό Σταθμό, κάνοντας λόγο για πρωτοβουλίες με ελάχιστο επιστημονικό αντίκρισμα.

Τα σκληρά δεδομένα του Brain Drain και ο προσωπικός επίλογος

Καταρρίπτοντας τις διακηρύξεις περί αναστροφής της διαρροής εγκεφάλων, ο καθηγητής παρέθεσε βιβλιομετρικά δεδομένα από τη βάση Scopus (κριτήρια Stanford/Elsevier):

• Το 2020, από τους 300 Έλληνες επιστήμονες με τη μεγαλύτερη διεθνή επιρροή, οι 46 (15,3%) είχαν έδρα στην Ελλάδα.

• Το 2025, ο αριθμός αυτός υποχώρησε στους 40 (13,3%), εκ των οποίων δύο έχουν αποβιώσει και οι υπόλοιποι 38 έχουν μέση ηλικία 73 ετών.

• Και οι 19 Έλληνες επιστήμονες που συγκαταλέγονται στο κορυφαίο 0,1% παγκοσμίως εργάζονται σε ιδρύματα του εξωτερικού.

Επικαλούμενος το World Happiness Report 2026, σημείωσε ότι η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις τέσσερις χειρότερες χώρες παγκοσμίως στον δείκτη ελευθερίας επιλογών ζωής, μαζί με τις Κομόρες, τη Μαδαγασκάρη, την Τουρκία και τον Λίβανο.

Κλείνοντας με έναν καυστικό επίλογο, ο κ. Ιωαννίδης αναφέρθηκε σε φαινόμενα πολιτικής υποκουλτούρας —από ανορθόγραφες αφιερώσεις ηγετών σε μοναστήρια και διδακτορικές διατριβές με εκτεταμένες λογοκλοπές, έως κομματικές νεολαίες και τηλεπωλητές—, καλώντας τους πολίτες να πάψουν να ανέχονται την «αχρηστοκρατία, κατσαριδοκρατία και κλεπτοκρατία». Ολοκλήρωσε δε την ομιλία του μεταφέροντας προσωπικό περιστατικό από πρόσφατη διαμονή του στην Ελλάδα, όπου μαγευτική παραλία καλύφθηκε από λύματα φορτηγών εκκένωσης χωρίς καμία αντίδραση των αρμοδίων, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι «οι αρχές είναι το πρόβλημα».

».