Στο φως της δημοσιότητας έρχεται μια σειρά μηνυμάτων ηλεκτρονικού ταχυδρομείου από τον Ιούλιο του 2015, στην οποία ο διαβόητος χρηματιστής Τζέφρεϊ Επστάιν και ο κορυφαίος διανοητής Νόαμ Τσόμσκι αναλύουν τους μηχανισμούς των ελληνικών προγραμμάτων διάσωσης, κάνοντας λόγο για «τραπεζικές φαντασιώσεις» και ανακύκλωση χρέους.

Τον Ιούλιο του 2015, ενώ η Ελλάδα βρισκόταν στο επίκεντρο της παγκόσμιας προσοχής λόγω του δημοψηφίσματος, της ανόδου του ΣΥΡΙΖΑ και της απειλής του Grexit, μια ιδιωτική ανταλλαγή απόψεων εξελισσόταν μεταξύ δύο εκ διαμέτρου αντίθετων προσωπικοτήτων. Η αλληλογραφία, η οποία περιλαμβάνεται σε πρόσφατα διαρρεύσαντα αρχεία που συνδέονται με τον Τζέφρεϊ Επστάιν, αποκαλύπτει μια βαθιά κριτική προσέγγιση στον τρόπο με τον οποίο το διεθνές τραπεζικό σύστημα διαχειρίστηκε το ελληνικό χρέος.

Η συζήτηση ξεκινά με την κοινοποίηση ενός άρθρου του καθηγητή Μαρκ Μπλάιθ στο περιοδικό Foreign Affairs από τον Νόαμ Τσόμσκι, το οποίο έθετε υπό αμφισβήτηση την επίσημη αφήγηση περί «διάσωσης της Ελλάδας».

Η Ελλάδα ως «αγωγός» χρηματοδότησης των ευρωπαϊκών τραπεζών

Στο μήνυμά του προς τον Επστάιν, ο Τσόμσκι παραθέτει τα κεντρικά σημεία της ανάλυσης του Μπλάιθ, υπογραμμίζοντας ότι ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Χρηματοπιστωτικής Σταθερότητας (EFSF) λειτούργησε ουσιαστικά ως όχημα για τη διάσωση των πιστωτών της Ελλάδας — κυρίως των γερμανικών και γαλλικών τραπεζών.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρατίθενται στην αλληλογραφία:

• Από τα περίπου 230 δισεκατομμύρια ευρώ που εκταμιεύθηκαν προς την Ελλάδα, εκτιμάται ότι μόλις 27 δισεκατομμύρια κατέληξαν στην υποστήριξη των λειτουργιών του ελληνικού κράτους.

• Το 65% των δανείων κατευθύνθηκε απευθείας στις κεντρικές τράπεζες της Ευρώπης για πληρωμές τόκων, λήξεις χρεών και ανακεφαλαιοποιήσεις.

• Ένα ποσοστό που αγγίζει το 90% των συνολικών πόρων παρέκαμψε πλήρως την ελληνική οικονομία.

Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά, η Ελλάδα χρησιμοποιήθηκε ως «αγωγός» (conduit) για τη μεταφορά κεφαλαίων πίσω στο κέντρο της Ευρωζώνης, προκειμένου να αποφευχθεί η διαγραφή χρεών (write-off) που θα έπληττε τους ισολογισμούς των μεγάλων χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων.

Το «παράδοξο της Αλίκης» και οι λογιστικές πρακτικές

Η απάντηση του Τζέφρεϊ Επστάιν, με ημερομηνία 31 Ιουλίου 2015, εστιάζει στην εσωτερική λειτουργία του τραπεζικού συστήματος, την οποία περιγράφει με όρους που παραπέμπουν στην «Αλίκη στη Χώρα των Θαυμάτων». Ο Επστάιν υποστηρίζει ότι οι τράπεζες αποφεύγουν την παραδοχή της χρεοκοπίας (default) μέσω μιας κυκλικής λογιστικής διαδικασίας.

«Οι τράπεζες αποτιμούν τα περιουσιακά τους στοιχεία (assets) με βάση το πόσα έχουν δανείσει και όχι το πόσα χρήματα διαθέτουν πραγματικά. Όταν μια τράπεζα δανείζει περισσότερα, τα περιουσιακά της στοιχεία αυξάνονται», σημειώνει ο Επστάιν.

Εξηγεί περαιτέρω ότι, προκειμένου να μην παραδεχθούν πως ένας δανειολήπτης αδυνατεί να αποπληρώσει, οι τράπεζες συχνά δανείζουν στην οντότητα επιπλέον κεφάλαια. Αυτά τα «νέα» χρήματα επιστρέφουν στην τράπεζα ως πληρωμή τόκων για το αρχικό δάνειο, επιτρέποντας στο ίδρυμα να καταγράφει κέρδη και να αποφεύγει την κήρυξη στάσης πληρωμών. Ο Επστάιν περιγράφει αυτή τη διαδικασία ως μια «μυθοπλασία» (fiction), όπου το χρήμα μεταφέρεται από τη μία τσέπη στην άλλη για να δημιουργηθεί η ψευδαίσθηση της κερδοφορίας.

Η σημασία των αποκαλύψεων

Η αλληλογραφία αυτή αναδεικνύει μια σπάνια σύγκλιση απόψεων μεταξύ ενός εκπροσώπου του χρηματοπιστωτικού κόσμου και ενός εκ των δριμύτερων επικριτών του νεοφιλελευθερισμού. Και οι δύο πλευρές φαίνεται να συμφωνούν ότι η ελληνική κρίση δεν ήταν αποτέλεσμα «διεφθαρμένων Ελλήνων» ή «κακών οικονομικών αποφάσεων μιας νοικοκυράς», αλλά μια συστημική επιλογή προστασίας του ευρωπαϊκού τραπεζικού πυρήνα.

Η αναφορά του πρώην επικεφαλής της Bundesbank, Καρλ Ότο Πελ, την οποία επικαλείται ο Τσόμσκι, ενισχύει αυτό το επιχείρημα: η όλη επιχείρηση αφορούσε την προστασία των γερμανικών και γαλλικών τραπεζών από τη διαγραφή χρεών.

Συμπεράσματα και προεκτάσεις

Η αποκάλυψη αυτών των μηνυμάτων, δέκα χρόνια μετά την κορύφωση της κρίσης, προσφέρει μια νέα οπτική στις δομικές αδυναμίες της Ευρωζώνης και στον τρόπο διαχείρισης των κρατικών χρεών. Η παραδοχή ότι η «διάσωση» αφορούσε περισσότερο τους δανειστές παρά τον δανειζόμενο παραμένει ένα κεντρικό σημείο τριβής στην ευρωπαϊκή πολιτική σκηνή.

Η συζήτηση των Επστάιν και Τσόμσκι υπενθυμίζει ότι πίσω από τους αριθμούς και τις πολιτικές λιτότητας, οι οποίες έπληξαν την καθημερινότητα εκατομμυρίων Ελλήνων, κρύβονταν σύνθετοι λογιστικοί μηχανισμοί σχεδιασμένοι να διατηρήσουν ανέπαφο ένα παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό status quo.

Ακολουθεί η μετάφραση του κειμένου της ανταλλαγής email Epstein – Chomsky στα ελληνικά, διατηρώντας το ύφος και τη δομή του πρωτοτύπου:

Από: “Jeffie Ev” eevacation@gmail.com

Προς: Noam Chomsky <[αποκρύφτηκε]>

Θέμα: Re: insight

Ημερομηνία: Παρ, 31 Ιουλ 2015 09:58:49 +0000

Ελπίζω να καταλαβαίνει περισσότερα για το UG και τα mods [τροποποιήσεις] από όσα καταλαβαίνει για τις τραπεζικές εργασίες. Noam, φαίνεται να είναι ενδημικό το φαινόμενο, άνθρωποι που βγάζουν λογίδρια σχετικά με τα χρηματοοικονομικά να θέλουν να κόψουν την εντερική οδό σε ένα σημείο της επιλογής τους, να εξετάσουν προσεκτικά το κομμάτι τους και στη συνέχεια να περιγράψουν τον ασθενή. Πρέπει κανείς να ακολουθήσει το χρήμα μέχρι να επιστρέψει στην αφετηρία του.

Εκεί που λέει ότι το θέμα είναι οι γερμανικές και γαλλικές τράπεζες που δεν δέχονται τη διαγραφή χρεών (write-off)· ναι, αυτό είναι αλήθεια. Αλλά γιατί τους νοιάζει; Τους νοιάζει επειδή το σύστημα βασίζεται σε μια περίεργη λογιστική, όπως όλα τα τραπεζικά συστήματα. Τα «Περιουσιακά Στοιχεία» (Assets) περιγράφονται στην κοινή καθομιλουμένη ως μελλοντικά εισοδήματα, ως πράγματα αξίας που σου ανήκουν… το σπίτι σου, τα χρήματά σου, τα τρέχοντα…

Τα «Περιουσιακά Στοιχεία» είναι Δάνεια — ναι, δάνεια σε ανθρώπους αν είσαι τράπεζα, σε εταιρείες· μοιάζει με την «Αλίκη μέσα από τον καθρέφτη». Για τις τράπεζες, η αξία των περιουσιακών τους στοιχείων υπολογίζεται βάσει του πόσα έχουν δανείσει, όχι βάσει του πόσα έχουν στην τράπεζά τους. Έτσι, όταν η τράπεζα δανείζει περισσότερα χρήματα, τα «Περιουσιακά της Στοιχεία» αυξάνονται. Και μετά — μπορεί να δανείσει περισσότερα χρήματα καθώς έχει περισσότερα «περιουσιακά στοιχεία»; (είναι σαν την Αλίκη που βάζει το χέρι στο κεφάλι της για να μετρήσει αν ψηλώνει).

Αν η τράπεζα πρέπει να παραδεχτεί ότι δάνεισε χρήματα σε κάποιον που τώρα δεν μπορεί να τα επιστρέψει, αυτό απαιτείται μόνο εάν δεν τηρούνται οι όροι του δανείου σύμφωνα αποκλειστικά με τις ιδιαιτερότητες του συμβολαίου. Η τράπεζα πρέπει τότε, και μόνο τότε, να δηλώσει ότι η οντότητα πρέπει να κηρύξει στάση πληρωμών (default).

Αυτή είναι η ουσία: η τράπεζα απλώς δανείζει στην οντότητα περισσότερα χρήματα, της επιστρέφονται τα δικά της χρήματα τα οποία καταγράφει ως τόκους —και σύμφωνα με τους δικούς σου όρους και του Blythe— καταφέρνει να καταγράφει κέρδη. Είναι ένα πλάσμα της φαντασίας (fiction). Αν πάρεις χρήματα από τη δεξιά σου τσέπη, τα κυκλοφορήσεις και βεβαιωθείς ότι θα καταλήξουν στην αριστερή μου τσέπη, μπορώ να πω ότι έβγαλες κέρδος, δεν χρειάζεται να κηρυχθεί στάση πληρωμών και πρέπει να πληρώσεις φόρο για τα κέρδη σου στην κυβέρνηση. Όλα αυτά είναι περίεργα και μέρος του πρώτου σου μαθήματος όταν συναντηθούμε την επόμενη φορά.

Την Πέμπτη, 30 Ιουλίου 2015 στις 11:00 μ.μ., ο Noam Chomsky <[αποκρύφτηκε]> έγραψε:

Λες, υποθέτω, για τον Mark Blyth στο Foreign Affairs. [https://www.foreignaffairs.com/articles/greece/2015-07-07/pain-athens]

Ο πυρήνας της ιστορίας που αφηγείται είναι ο εξής:

Το EFSF [9] ήταν μια εταιρεία που ίδρυσε η ΕΕ στο Λουξεμβούργο «για να διατηρήσει τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα στην οικονομική και νομισματική ένωση της Ευρώπης», εκδίδοντας ομόλογα ύψους 440 δισεκατομμυρίων ευρώ που θα παρήγαγαν τα δάνεια προς τις χώρες που αντιμετώπιζαν προβλήματα. Τι έκαναν λοιπόν με αυτή τη χρηματοδότηση; Εξέδωσαν ομόλογα για να διασώσουν τους πιστωτές της Ελλάδας —κυρίως τις τράπεζες της Γαλλίας και της Γερμανίας— μέσω δανείων προς την Ελλάδα.

Η Ελλάδα ήταν, συνεπώς, ένας απλός αγωγός για μια διάσωση. Δεν ήταν ο αποδέκτης με κανέναν ουσιαστικό τρόπο, παρά τα όσα επαναλαμβάνονται συνεχώς στα μέσα ενημέρωσης. Από τα περίπου 230 δισεκατομμύρια ευρώ που εκταμιεύθηκαν στην Ελλάδα, εκτιμάται ότι μόνο 27 δισεκατομμύρια [10] πήγαν για τη λειτουργία του ελληνικού κράτους. Πράγματι, μέχρι το 2013 η Ελλάδα είχε πλεόνασμα και δεν χρειαζόταν τέτοια χρηματοδότηση.

Αντίστοιχα, το 65% των δανείων προς την Ελλάδα πήγε απευθείας μέσω της Ελλάδας στις κεντρικές τράπεζες για πληρωμές τόκων, λήξη χρεών και εγχώρια τραπεζική ανακεφαλαιοποίηση που απαιτούσαν οι δανειστές. Ένα άλλο 90% των δανείων προς την Ελλάδα παρέκαμψε εντελώς την Ελλάδα [11].

…Αν λοιπόν θέλουμε να καταλάβουμε γιατί οι συνδυασμένες δυνάμεις των «δανείων» της ευρωζώνης δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν ένα πρόβλημα στο μέγεθος μιας υπέρβασης αμυντικής σύμβασης των ΗΠΑ, είναι μάλλον σοφό να ξεκινήσουμε από εδώ και όχι με τους «διεφθαρμένους Έλληνες» [15] ή τη χρηματοοικονομική σοφία της «Σουηβής νοικοκυράς» [16].

Όπως παραδέχτηκε ο πρώην επικεφαλής της Bundesbank, Karl Otto Pöhl [17], όλο το οικοδόμημα «αφορούσε την προστασία των γερμανικών τραπεζών, αλλά κυρίως των γαλλικών τραπεζών, από διαγραφές χρεών (write-offs)».

…Για να διορθωθεί το πρόβλημα, κάποιος στην κεντρική Ευρώπη θα πρέπει να αναλάβει την ευθύνη για όλα τα παραπάνω και να παραδεχτεί ότι τα χρήματά τους δεν δόθηκαν σε «τεμπέληδες Έλληνες», αλλά σε τραπεζίτες που είχαν ήδη διασωθεί και οι οποίοι, παρά το ονομαστικό κούρεμα (haircut), κατέληξαν να βγάζουν κέρδος από τη συμφωνία.

Σφοδρές αντιδράσεις προκαλεί η δημιουργία Μητρώου Φερεγγυότητας Ενοικιαστών, που αναμένεται να τεθεί σε εφαρμογή το 2026 και έχει χαρακτηριστεί από πολλούς ως «Τειρεσίας των ενοικιαστών». Σε μια αγορά όπου τα ενοίκια έχουν εκτοξευθεί και τα εισοδήματα δεν ακολουθούν, κάθε νέα παρέμβαση αντιμετωπίζεται με καχυποψία!

Από τη μία πλευρά ιδιοκτήτες που ζητούν μεγαλύτερη ασφάλεια στις μισθώσεις και από την άλλη ενοικιαστές που φοβούνται ότι θα στιγματιστούν σε μια ήδη ασφυκτική αγορά. Το πραγματικό ερώτημα, όμως, δεν είναι αν θα καταγράφεται η συνέπεια των ενοικιαστών, αλλά αν το μέτρο αυτό μπορεί να αγγίξει τον πυρήνα του προβλήματος. Τα ενοίκια που αυξάνονται ταχύτερα από τα εισοδήματα και μια αγορά κατοικίας που αδυνατεί να προσφέρει προσιτές λύσεις για τη μεγάλη πλειονότητα των πολιτών.

Το Μητρώο Φερεγγυότητας Ενοικιαστών αποτελεί ένα ψηφιακό εργαλείο που, σύμφωνα με κυβερνητικά στελέχη, που θα τεθεί σε πιλοτική εφαρμογή στις αρχές του 2026 και προβλέπεται να λειτουργήσει πλήρως από τα μέσα της ίδιας χρονιάς. Το μέτρο αυτό αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αξιολογούνται οι υποψήφιοι ενοικιαστές πριν από την υπογραφή κάθε νέας μίσθωσης, με στόχο να περιοριστούν οι «τυφλές» μισθώσεις και να δοθεί στους ιδιοκτήτες μια αξιόπιστη ένδειξη της μισθωτικής συμπεριφοράς των ενοικιαστών.

Στην πράξη, η βάση αυτή θα καταγράφει στοιχεία που αντλούνται από τα ψηφιακά συστήματα της Ανεξάρτητης Αρχής Δημοσίων Εσόδων (ΑΑΔΕ) και θα συνδέονται με τα δηλωμένα μισθωτήρια συμβόλαια. Θα λαμβάνονται υπόψη στοιχεία όπως:

• καθυστερήσεις ή συστηματικές αθετήσεις πληρωμών,
• ληξιπρόθεσμες οφειλές από δηλωμένα μισθώματα,
• περιπτώσεις τελεσίδικων αποφάσεων για απλήρωτα ενοίκια.

Με βάση αυτά, θα διαμορφώνεται ένα συνοπτικό «προφίλ συνέπειας» για κάθε ενοικιαστή, το οποίο ο ιδιοκτήτης θα μπορεί να λαμβάνει υπόψη πριν από τη μίσθωση, χωρίς όμως να έχει πρόσβαση σε αναλυτικά οικονομικά δεδομένα. Κάθε έλεγχος θα γίνεται με τη συναίνεση του ενοικιαστή, όπως προβλέπεται στο νέο πλαίσιο προστασίας των προσωπικών δεδομένων. Παράλληλα, ο ίδιος ο υποψήφιος ενοικιαστής θα μπορεί να προσκομίζει πιστοποιητικό φερεγγυότητας, που θα βεβαιώνει την απουσία ληξιπρόθεσμων οφειλών και θα ενισχύει την αξιοπιστία του στις διαπραγματεύσεις πριν από ένα συμβόλαιο.

Οι υποστηρικτές του μέτρου επισημαίνουν ότι ένα τέτοιο σύστημα θα μπορούσε να αποθαρρύνει τους κακοπληρωτές, να μειώσει το ρίσκο για τους ιδιοκτήτες και να βοηθήσει να επιστρέψουν περισσότερα ακίνητα στη μακροχρόνια αγορά ενοικίασης, κάτι που έως τώρα εμποδίζεται εν μέρει από την αβεβαιότητα για την οικονομική συνέπεια των ενοικιαστών.

Ωστόσο, το πρόβλημα της αγοράς κατοικίας και των ενοικίων δεν είναι μονοδιάστατο. Η εκδήλωση συνεχώς υψηλών μισθωμάτων δεν αποδίδεται μόνο σε ζητήματα φερεγγυότητας, έχει βαθιές ρίζες στη συνολική ανισορροπία προσφοράς και ζήτησης, στην εντατική χρήση ακινήτων για βραχυχρόνια μίσθωση, στις διαρθρωτικές αδυναμίες της αγοράς, αλλά και στην αδυναμία σημαντικού μέρους των πολιτών να αποταμιεύσει επαρκώς ή να αυξήσει το εισόδημά του εν μέσω αυξανόμενων τιμών αγαθών και υπηρεσιών. Αν και η Ελλάδα δεν διαθέτει πλήρη συγκριτικά στοιχεία για την ευρωπαϊκή εικόνα, μελέτες δείχνουν ότι ένα μεγάλο ποσοστό του διαθέσιμου εισοδήματος των νοικοκυριών κατευθύνεται στη στέγαση – σε κάποιες εκτιμήσεις σχεδόν το 35% – σηματοδοτώντας πόσο βαρύ είναι το κόστος αυτό σε σχέση με τον ευρωπαϊκό μέσο όρο.

Η δημιουργία του Μητρώου Φερεγγυότητας είναι μια προσπάθεια προσαρμογής της ελληνικής αγοράς σε πιο σύγχρονες πρακτικές που εφαρμόζονται σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, και μπορεί να συμβάλει στη βελτίωση της λειτουργίας των μισθώσεων.

Για να υπάρξει ουσιαστική αποσυμπίεση των ενοικίων και ανακούφιση των νοικοκυριών, η κυβέρνηση προωθεί ένα συνολικότερο σχέδιο που συνδυάζει αυξημένη προσφορά κατοικιών, φορολογικά κίνητρα για μακροχρόνιες μισθώσεις, ευρύτερη στήριξη των ενοικιαστών με περιορισμένα εισοδήματα, αλλά και μέτρα που εκτιμάται ότι αντιμετωπίζουν τις δομικές δυσλειτουργίες της αγοράς.

Σε κάθε περίπτωση, η εφαρμογή του Μητρώου μέσα στο 2026 αποτελεί ένα κρίσιμο βήμα που αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η αγορά ενοικίων και αναδεικνύει την ανάγκη για συνεχή παρακολούθηση, αξιολόγηση και πιθανή προσαρμογή των πολιτικών που σχετίζονται με το δικαίωμα στη στέγη.