Στο ευρωπαϊκό εγχείρημα για τη διαμόρφωση του μέλλοντος των ηλεκτρονικών συναλλαγών εντάσσεται η Συνεταιριστική Τράπεζα Χανίων, καθώς επιλέχθηκε από το Ευρωσύστημα να συμμετάσχει στο πιλοτικό πρόγραμμα ανάπτυξης και δοκιμής του ψηφιακού ευρώ.
Το περιφερειακό πιστωτικό ίδρυμα συγκαταλέγεται πλέον στους 36 χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς και παρόχους υπηρεσιών πληρωμών σε ολόκληρη την Ευρώπη που θα συμβάλουν ενεργά στη δοκιμαστική εφαρμογή της νέας ψηφιακής νομισματικής υποδομής, αναδεικνύοντας τον κομβικό ρόλο που καλούνται να διαδραματίσουν οι τοπικές τράπεζες στη μεταρρύθμιση του ευρωπαϊκού χρηματοπιστωτικού τοπίου.
Η διαδικασία αξιολόγησης και η ευρωπαϊκή εκπροσώπηση
Η ένταξη της Συνεταιριστικής Τράπεζας Χανίων στο πρόγραμμα πραγματοποιήθηκε κατόπιν σχετικής διαδικασίας εκδήλωσης ενδιαφέροντος που εγκαινίασε το Ευρωσύστημα τον Μάρτιο. Η τελική επιλογή των 36 ευρωπαϊκών παρόχων βασίστηκε σε μια σειρά από αυστηρά τεχνικά, λειτουργικά και οργανωτικά κριτήρια που έθεσαν οι ευρωπαϊκές νομισματικές αρχές, προκειμένου να διασφαλιστεί η επιχειρησιακή επάρκεια και η ασφάλεια των δοκιμών.
Η συμμετοχή του κρητικού ιδρύματος δίπλα σε μεγάλους ευρωπαϊκούς χρηματοπιστωτικούς οργανισμούς επιβεβαιώνει τη συμμόρφωση του συστήματός του με τις απαιτήσεις του Ευρωσυστήματος, ενώ παράλληλα διευρύνει την αντιπροσωπευτικότητα του πιλοτικού εγχειρήματος με την προσθήκη περιφερειακών τραπεζικών δικτύων.
Το χρονοδιάγραμμα του έργου και η συνεργασία με την Τράπεζα της Ελλάδος
Βάσει του εγκεκριμένου σχεδιασμού, το πιλοτικό πρόγραμμα δοκιμών προγραμματίζεται να τεθεί σε εφαρμογή κατά το δεύτερο εξάμηνο του 2027, με συνολική διάρκεια δώδεκα μηνών. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η Συνεταιριστική Τράπεζα Χανίων θα λειτουργήσει ως πάροχος υπηρεσιών πληρωμών, εφαρμόζοντας το πλαίσιο λειτουργίας που έχει καθοριστεί από το Ευρωσύστημα.
Η υλοποίηση των δοκιμών θα πραγματοποιηθεί σε στενή συνεργασία με την Τράπεζα της Ελλάδος, διασφαλίζοντας την εναρμόνιση των τοπικών υποδομών με τους εθνικούς και ευρωπαϊκούς κανόνες εποπτείας. Το εγχείρημα αυτό εντάσσεται στον ευρύτερο στρατηγικό σχεδιασμό του ιδρύματος για την ενίσχυση του ψηφιακού μετασχηματισμού και την προσφορά σύγχρονων λύσεων πληρωμών προς τους ιδιώτες και τις επιχειρήσεις που εξυπηρετεί.
Η δήλωση του Προέδρου του Δ.Σ. Μιχαήλ Μαρακάκη
Σχολιάζοντας τις εξελίξεις και τη θεσμική επιλογή της τράπεζας, ο Πρόεδρος του Διοικητικού Συμβουλίου της Συνεταιριστικής Τράπεζας Χανίων, κ. Μιχαήλ Μαρακάκης, στάθηκε στη σημασία της συμμετοχής για την τοπική οικονομία και τη διαμόρφωση των νέων υποδομών:
«Η επιλογή της Συνεταιριστικής Τράπεζας Χανίων για τη συμμετοχή στο πιλοτικό πρόγραμμα του ψηφιακού ευρώ αποτελεί ιδιαίτερη τιμή και αναγνώριση της πορείας μας στον τομέα της καινοτομίας και των σύγχρονων υπηρεσιών πληρωμών. Η Τράπεζά μας συμμετέχει ενεργά στη διαμόρφωση των νέων ψηφιακών υποδομών της ευρωπαϊκής οικονομίας, με στόχο να προσφέρει στους πελάτες της ασφαλείς, αξιόπιστες και προηγμένες χρηματοοικονομικές λύσεις. Το ψηφιακό ευρώ αναμένεται να αποτελέσει ένα σημαντικό βήμα για το μέλλον των συναλλαγών και η συμμετοχή μας σε αυτή τη διαδικασία ενισχύει τον ρόλο της Τράπεζας ως σύγχρονου και δυναμικού χρηματοπιστωτικού οργανισμού με ισχυρή παρουσία στην τοπική κοινωνία και την ελληνική αγορά».
Οι προοπτικές του ψηφιακού μετασχηματισμού στις ηλεκτρονικές πληρωμές
Η συμμετοχή της Συνεταιριστικής Τράπεζας Χανίων στο πιλοτικό εγχείρημα του ψηφιακού ευρώ αναδεικνύει τις βαθύτερες αλλαγές που συντελούνται στην αρχιτεκτονική των ευρωπαϊκών πληρωμών. Η μετάβαση σε ψηφιακές μορφές κεντρικού νομίσματος απαιτεί την ενεργό εμπλοκή τραπεζικών ιδρυμάτων κάθε μεγέθους, ώστε να διασφαλιστεί η προσβασιμότητα και η ομαλή προσαρμογή των τοπικών αγορών στις νέες τεχνολογικές απαιτήσεις.
Η επιτυχής ολοκλήρωση του 12μηνου πιλοτικού προγράμματος αναμένεται να προσφέρει πολύτιμα δεδομένα για τη λειτουργικότητα του ψηφιακού ευρώ στην καθημερινότητα των πολιτών. Για την ελληνική αγορά, η εμπλοκή ενός περιφερειακού συνεταιριστικού ιδρύματος διαμορφώνει τις προϋποθέσεις για την άμεση διασύνδεση της τοπικής επιχειρηματικότητας με τις πλέον προηγμένες ευρωπαϊκές χρηματοοικονομικές υποδομές.
Τα τελευταία χρόνια δύσκολα μπορεί να παρακολουθήσει κανείς μια δημόσια συζήτηση γύρω από ένα βιβλίο, μια ταινία ή ένα έργο τέχνης χωρίς να ακούσει τη λέξη woke. Για άλλους αποτελεί συνώνυμο της κοινωνικής προόδου, της συμπερίληψης και της ευαισθησίας απέναντι στις αδικίες. Για άλλους είναι η έκφραση μιας νέας ιδεολογικής τάσης που επιχειρεί να επαναδιαβάσει την Ιστορία και τον πολιτισμό αποκλειστικά μέσα από τις αξίες του σήμερα. Όπως συμβαίνει συνήθως, όμως, η πραγματικότητα βρίσκεται κάπου ανάμεσα.
Η λέξη woke γεννήθηκε στις αφροαμερικανικές κοινότητες των Ηνωμένων Πολιτειών και σήμαινε κυριολεκτικά «να είσαι ξύπνιος». Ήταν μια προτροπή να μην αδιαφορεί κανείς απέναντι στον ρατσισμό, στις κοινωνικές ανισότητες και στις διακρίσεις. Με την πάροδο των δεκαετιών, ιδιαίτερα μετά τα κινήματα Black Lives Matter και #MeToo, η έννοια διευρύνθηκε. Δεν αφορούσε πλέον μόνο τις φυλετικές διακρίσεις αλλά κάθε μορφή κοινωνικού αποκλεισμού: το φύλο, τον σεξουαλικό προσανατολισμό, την αναπηρία, τη θρησκεία ή την εθνική καταγωγή.
Μέχρι εδώ δύσκολα θα διαφωνούσε κανείς. Η υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, η ισότητα απέναντι στον νόμο και ο σεβασμός της διαφορετικότητας αποτελούν κατακτήσεις κάθε δημοκρατικής κοινωνίας.
Η συζήτηση έγινε πιο σύνθετη όταν η κοινωνική ευαισθησία έπαψε να αφορά μόνο το παρόν και στράφηκε προς το παρελθόν. Έργα τέχνης, ιστορικά πρόσωπα, μνημεία και λογοτεχνικά κείμενα άρχισαν να αξιολογούνται ολοένα και περισσότερο μέσα από τις ηθικές και κοινωνικές αντιλήψεις του 21ου αιώνα.
Εδώ γεννήθηκε ένα ενδιαφέρον επιστημονικό ερώτημα που απασχολεί ολοένα και περισσότερο ιστορικούς, φιλολόγους και μελετητές του πολιτισμού: μέχρι ποιο σημείο μια σύγχρονη ερμηνεία εμπλουτίζει ένα κλασικό έργο και από ποιο σημείο αρχίζει να αλλοιώνει την ιστορική και πολιτισμική του ταυτότητα;
Πολλοί προειδοποιούν για τον κίνδυνο του λεγόμενου παροντισμού (presentism): της τάσης, δηλαδή, να ερμηνεύουμε ανθρώπους και κοινωνίες του παρελθόντος αποκλειστικά μέσα από τις αξίες, τις ευαισθησίες και τις ιδεολογικές κατηγορίες του σήμερα. Αν ζητούμε από τον Όμηρο, τον Σοφοκλή ή τον Σαίξπηρ να σκέφτονται όπως ένας άνθρωπος του 21ου αιώνα, κινδυνεύουμε να χάσουμε την ουσιαστικότερη λειτουργία της Ιστορίας: να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε έναν διαφορετικό κόσμο και όχι να τον μεταμορφώσουμε σε καθρέφτη του δικού μας.
Αυτό, βέβαια, δεν σημαίνει ότι τα μεγάλα έργα δεν πρέπει να συνομιλούν με κάθε νέα εποχή. Αντιθέτως. Η διαχρονικότητά τους οφείλεται ακριβώς στο ότι κάθε γενιά ανακαλύπτει μέσα τους νέα ερωτήματα και νέες απαντήσεις. Άλλο όμως η δημιουργική συνομιλία με ένα κλασικό έργο και άλλο η απαίτηση να προσαρμοστεί εκείνο στις δικές μας βεβαιότητες.
Η συζήτηση αυτή αναζωπυρώθηκε με αφορμή τη νέα κινηματογραφική μεταφορά της Οδύσσειας από τον Κρίστοφερ Νόλαν. Πολλοί έσπευσαν να τη χαρακτηρίσουν «woke», άλλοι την απέρριψαν ως ιστορικά ανακριβή, ενώ κάποιοι την υποδέχθηκαν ως μια σύγχρονη ανάγνωση του ομηρικού έπους. Ίσως όμως το πιο ενδιαφέρον ερώτημα να μην είναι σε ποια ιδεολογική κατηγορία ανήκει η ταινία, αλλά τι καινούριο επιχειρεί να πει μέσα από ένα έργο που γράφτηκε πριν από σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια.
Ίσως, τελικά, η πραγματική Οδύσσεια να μην είναι το ταξίδι προς την Ιθάκη. Να είναι το ταξίδι ενός ανθρώπου προς τη συγχώρεση του ίδιου του εαυτού του. Γιατί όταν καταλάβεις πως δέκα χρόνια αίματος δεν χύθηκαν μόνο για μια γυναίκα, αλλά για την ανθρώπινη ματαιοδοξία, την ύβρη και τη δίψα για δόξα, τότε η επιστροφή στην πατρίδα γίνεται το μικρότερο από τα ταξίδια που έχεις να κάνεις.
Η ανάγνωση αυτή δεν βρίσκεται αυτούσια στον Όμηρο. Είναι μια σύγχρονη ερμηνεία. Και ακριβώς εκεί βρίσκεται η δύναμή της. Δεν αντικαθιστά το έπος· συνομιλεί μαζί του. Ο Νόλαν δεν αλλάζει τον Οδυσσέα σε κάποιον άλλον άνθρωπο. Επιλέγει να φωτίσει περισσότερο την ενοχή, την ευθύνη και την ανάγκη της προσωπικής λύτρωσης, στοιχεία που ένας σημερινός θεατής ίσως αναζητά περισσότερο από έναν ακροατή του 8ου αιώνα π.Χ.
Παράλληλα, αναδεικνύεται μια ακόμη διάσταση του Οδυσσέα: η διαρκής του διαπραγμάτευση με το θείο. Δεν είναι ένας ήρωας που αποδέχεται παθητικά τη μοίρα του ούτε υποτάσσεται αδιαμαρτύρητα στις βουλές των θεών. Αγωνίζεται, αμφισβητεί, επιμένει να επιλέγει, ακόμη κι όταν γνωρίζει πως η ανθρώπινη βούληση συγκρούεται με δυνάμεις μεγαλύτερες από αυτήν. Ίσως γι’ αυτό εξακολουθεί να μας συγκινεί.
Κι όμως, όσο κι αν θαυμάζω τον Οδυσσέα, πάντοτε προτιμούσα την Ιλιάδα. Γιατί μέσα στη φρίκη του πολέμου υπήρχε ο Έκτορας.
Ο Έκτορας δεν επέλεξε ποτέ αυτόν τον πόλεμο. Κλήθηκε να πληρώσει το τίμημα ενός νεανικού σφάλματος του αδελφού του. Ως πρωτότοκος γιος ανέλαβε την ευθύνη να προστατεύσει τον λαό του, τους γονείς του, την Ανδρομάχη και τον μικρό Αστυάνακτα. Πολέμησε όχι για τη δόξα ούτε για την προσωπική του υστεροφημία, αλλά γιατί πίστευε πως αυτό ήταν το χρέος του.
Και όταν έφτασε η τελευταία του μάχη, δεν ηττήθηκε μόνο από τον Αχιλλέα. Ηττήθηκε και από τη βούληση των ίδιων των θεών, που στον κόσμο του Ομήρου εξακολουθούν να διαμορφώνουν την έκβαση ακόμη και των πιο γενναίων ανθρώπινων προσπαθειών. Γι’ αυτό ο Έκτορας παραμένει μέχρι σήμερα μία από τις πιο τραγικές μορφές της παγκόσμιας λογοτεχνίας: ένας άνθρωπος που γνώριζε πως πιθανότατα θα χάσει, αλλά επέλεξε να σταθεί όρθιος μέχρι το τέλος.
Ίσως αυτή να είναι και η μεγάλη διαφορά των δύο επών. Η Ιλιάδα μιλά για το μεγαλείο και την τραγωδία του πολέμου. Η Οδύσσεια μιλά για όσα ακολουθούν όταν ο πόλεμος έχει τελειώσει.
Μια ακόμη πτυχή που φωτίζει η ταινία είναι ο νόμος του Ξένιου Δία, ίσως μία από τις σημαντικότερες αρχές του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Ο Όμηρος δεν εξιδανικεύει τη φιλοξενία. Γνωρίζει ότι ο ξένος μπορεί να εκμεταλλευτεί την καλοσύνη του οικοδεσπότη, όπως κάνουν οι μνηστήρες. Αναγνωρίζει επίσης ότι και ο οικοδεσπότης μπορεί να προδώσει την ιερότητα της φιλοξενίας, όπως ο Πολύφημος ή η Κίρκη.
Οι εξαιρέσεις, όμως, δεν καταργούν τον κανόνα. Αντιθέτως, τον επιβεβαιώνουν. Για τον Όμηρο, κάθε ξένος αξίζει σεβασμό, γιατί μπορεί να είναι ένας άνθρωπος που έχει ανάγκη, ένας ταξιδιώτης που ζητά προστασία ή ακόμη και ένας μεταμφιεσμένος θεός. Η φιλοξενία δεν είναι πράξη αφέλειας· είναι πράξη πολιτισμού.
Και είναι εντυπωσιακό πόσο κοντά βρίσκεται αυτή η αντίληψη στη χριστιανική παράδοση. «Τη φιλοξενία μην τη λησμονείτε· γιατί μέσω αυτής κάποιοι φιλοξένησαν αγγέλους χωρίς να το γνωρίζουν». Από τον Ξένιο Δία μέχρι το Ευαγγέλιο διατρέχει την ελληνική και τη χριστιανική σκέψη η ίδια σχεδόν ιδέα: ο ξένος δεν είναι, εκ προοιμίου, εχθρός. Είναι μια δοκιμασία της δικής μας ανθρωπιάς.
Είναι, λοιπόν, η ταινία ιστορικά ακριβής; Όχι, αν με τον όρο αυτό εννοούμε την πιστή αναπαραγωγή του ομηρικού κειμένου. Όπως σχεδόν κάθε μεγάλη κινηματογραφική μεταφορά, επιλέγει, συμπυκνώνει, μετατοπίζει τα κέντρα βάρους και εισάγει σύγχρονους υπαρξιακούς προβληματισμούς. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε σύγχρονη ανάγνωση είναι αυτομάτως ιδεολογική, ούτε ότι κάθε απόκλιση από το πρωτότυπο συνιστά παραχάραξη. Η τέχνη πάντοτε επανερμήνευε τα μεγάλα έργα. Το ζητούμενο είναι να μη χάνει τον διάλογό της με το πρωτότυπο.
Το πραγματικό δίλημμα της εποχής μας δεν είναι αν είμαστε «υπέρ» ή «κατά» της woke κουλτούρας. Είναι αν μπορούμε να υπερασπιζόμαστε την ανθρώπινη αξιοπρέπεια χωρίς να διαγράφουμε την ιστορική μνήμη. Να αναγνωρίζουμε τις αδικίες του παρελθόντος χωρίς να απαιτούμε από το παρελθόν να είχε ήδη υιοθετήσει τις αξίες του παρόντος. Να υπερασπιζόμαστε τη συμπερίληψη χωρίς να καταλήγουμε στην απόρριψη κάθε έργου ή κάθε ανθρώπου που δεν χωρά στις σημερινές μας κατηγορίες.
Γιατί η Ιστορία δεν υπάρχει για να μας δικαιώνει. Υπάρχει για να μας διδάσκει. Και η διδασκαλία της αρχίζει τη στιγμή που σταματάμε να τη δικάζουμε και προσπαθούμε πρώτα να την κατανοήσουμε.
* Υγιεινολόγος MPh, MSc, πρώην Κοινή Διοικήτρια των διασυνδεόμενων νοσοκομείων “Γ.Ν. Λασιθίου” – “Γ. Ν. – Κ.Υ. Νεαπόλεως «Διαλυνάκειο»”, Δημοτική Σύμβουλος Αγίου Νικολάου
Ο Πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ κοινοποίησε μια δημοσκόπηση από τον περασμένο μήνα, η οποία διαπίστωσε ότι η πλειοψηφία των Αμερικανών υποστηρίζει τον τερματισμό του πολέμου του στο Ιράν, την ώρα που ο Λευκός Οίκος χρησιμοποίησε την έρευνα για να παροτρύνει τους ψηφοφόρους να «εμπιστευτούν τον Τραμπ» (“trust in Trump”).
Η δημοσκόπηση της Big Data Poll έφερε ημερομηνία 29 Ιουνίου, πριν αναζωπυρωθούν εκ νέου οι εχθροπραξίες μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν.
Ο Τραμπ δημοσίευσε τη δημοσκόπηση τη Δευτέρα το πρωί στο Truth Social, η οποία έδειξε ότι το 60,4% των ψηφοφόρων υποστήριξε το Μνημόνιο Συναντίληψης μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν — μια συμφωνία που υποτίθεται ότι θα σταματούσε τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στην περιοχή και θα οδηγούσε τελικά σε μια μόνιμη ειρηνευτική συμφωνία, αλλά η οποία έχει ουσιαστικά καταρρεύσει.
Έκτοτε, οι βομβαρδισμοί και τα πλήγματα αντιποίνων έχουν επαναληφθεί, στοιχίζοντας τη ζωή σε τρία μέλη των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων τις τελευταίες ημέρες, ενώ η κρίσιμη παγκόσμια θαλάσσια οδός, τα Στενά του Ορμούζ, παραμένει σε μεγάλο βαθμό κλειστή.
Ο Λευκός Οίκος διαφήμισε επίσης τη δημοσκόπηση τη Δευτέρα, παρουσιάζοντας τα ευρήματα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με τους τίτλους «ΕΜΠΙΣΤΟΣΥΝΗ ΣΤΟΝ ΤΡΑΜΠ» (TRUST IN TRUMP) και «Οι ψηφοφόροι υποστηρίζουν συντριπτικά την ειρηνευτική συμφωνία με το Ιράν» (Voters Overwhelmingly Support Iran Peace Deal).
Πολλοί απάντησαν στην ανάρτηση του Λευκού Οίκου εκφράζοντας την αντίθεσή τους στον πόλεμο του Τραμπ στο Ιράν, τον οποίο εξαπέλυσε στις 28 Φεβρουαρίου.
Ο δημιουργός podcast και επιχειρηματίας Μάριο Νόφαλ (Mario Nawfal) δήλωσε ότι η δημοσκόπηση που πανηγύριζε ο Τραμπ είναι «για μια συμφωνία που έχει ήδη καταρρεύσει».
Ένας άλλος λογαριασμός ανέφερε ότι η δημοσκόπηση ήταν «ψυχολογικός πόλεμος εναντίον των ίδιων των πολιτών τους».
«Πρώτη προτίμηση του Προέδρου Τραμπ είναι πάντα η διπλωματία, γι’ αυτό και οι Ηνωμένες Πολιτείες σύναψαν ένα Μνημόνιο Συναντίληψης βασισμένο σε επιδόσεις με το Ιράν. Δυστυχώς, το Ιράν παραβίασε αυτή τη συμφωνία και η Κεντρική Διοίκηση των Ηνωμένων Πολιτειών (CENTCOM) επικεντρώνεται τώρα στην υποβάθμιση της ικανότητας του καθεστώτος να υπονομεύει την ελεύθερη ροή ενέργειας στα Στενά του Ορμούζ», δήλωσε η εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου Άννα Κέλι (Anna Kelly) σε δήλωσή της στο The Independent.
«Όλες οι ενέργειες του Προέδρου Τραμπ έχουν μειώσει την πυρηνική απειλή του Ιράν και έχουν αφανίσει τις στρατιωτικές του δυνατότητες, και ο αμερικανικός λαός γνωρίζει ότι η απόλυτη προτεραιότητα αυτού του Προέδρου είναι να τους κρατά ασφαλείς», πρόσθεσε.
Η δημοσκόπηση που επικαλέστηκε ο Τραμπ τη Δευτέρα, η οποία είναι πλέον τριών εβδομάδων, ανέφερε ότι η συνολική δημοτικότητα του προέδρου είχε λάβει ώθηση 8 μονάδων, ανεβάζοντας το ποσοστό αποδοχής του στο 42,9%.
Αντίθετα, μια πιο πρόσφατη δημοσκόπηση των Washington Post/Ipsos από τις 8 έως τις 13 Ιουλίου έφερε το ποσοστό αποδοχής του Τραμπ στο 37%, αμετάβλητο από την αντίστοιχη δημοσκόπηση του Απριλίου. Ο Τραμπ συγκέντρωνε μόλις 29% αποδοχή για τους χειρισμούς του στην επίβλεψη του πολέμου στο Ιράν, σύμφωνα με τη δημοσκόπηση.
Αυτό συμβαίνει ενώ οι αμερικανικές δυνάμεις εξαπέλυσαν ένα ένατο συνεχόμενο βράδυ πληγμάτων την Κυριακή, καθώς το Ιράν κλιμάκωσε τις επιθέσεις με πυραύλους και drones εναντίον συμμάχων και περιουσιακών στοιχείων των ΗΠΑ στον Περσικό Κόλπο ως απάντηση.
«Το Ιράν έχει υποστεί πολύ, πολύ σοβαρές ζημιές», δήλωσε ο Τραμπ στους δημοσιογράφους το βράδυ της Κυριακής. «Τους πλήξαμε πολύ σκληρά ξανά απόψε, και το κάναμε αυτό προς τιμήν των πιθανώς τριών —είναι πιθανότατα τρεις, σε αντίθεση με δύο— σπουδαίων πατριωτών», είπε αναφερόμενος στα πεσόντα μέλη των αμερικανικών ενόπλων δυνάμεων.
Η κυβέρνηση Τραμπ εξαπέλυσε ένα νέο κύμα πληγμάτων νωρίτερα αυτόν τον μήνα, αφού κατηγόρησε το Ιράν για επιθέσεις σε εμπορικά πλοία στα Στενά του Ορμούζ. Στη συνέχεια, το Ιράν εξαπέλυσε επιθέσεις στο Μπαχρέιν, το Κουβέιτ, το Κατάρ, τη Συρία και την Ιορδανία, προειδοποιώντας για «επίθεση πλήρους κλίμακας» σε περίπτωση που οι αμερικανικές επιθέσεις συνεχιστούν.
Η είδηση δεν είναι από τις συνηθισµένες, αλλά αυτό που αποκαλύπτει ότι ζούµε πλέον είναι συνήθεια. Μια γυναίκα µήνυσε τη θεία της γιατί την αποκάλεσε «χοντρή» και ο εισαγγελέας άσκησε δίωξη στη µηνυόµενη µε βάση τον «αντιρατσιστικό νόµο». Η εξέλιξη αυτή µοιάζει µε κάτι άκρως ριζοσπαστικό και προοδευτικό και µου θυµίζει µια φράση που κάνει θραύση στις ταινίες, τη «δεν σε κρίνω», και δείχνει να καθιερώνεται ως µέγιστη κοινωνική προσφορά. Να µην κρίνουµε, όχι «ίνα µην κριθούµε» κατά το θρησκευτικό πρότυπο, αλλά γιατί έτσι πρέπει.
Το θέµα δεν είναι τόσο απλό όσο φαίνεται. Αντιθέτως είναι βαθιά φιλοσοφικό και πολιτικό και εντάσσεται (άσχετα αν δεν φαίνεται) στο πώς θέλουν κάποιοι να λειτουργεί η κοινωνία. Το να κατηγορείς οποιονδήποτε γι’ αυτό που είναι ως µορφή, σωµατική διάπλαση, εµφάνιση είναι κάτι άκρως προβληµατικό, που όµως αποκαλύπτει πόσο χαµηλού επιπέδου είναι όσοι αποδίδουν τέτοιες κατηγορίες. Αποτελεί έλλειψη πολιτισµού, αγωγής και ικανότητας να κρίνεις µε βάση την εικόνα και όχι τη ζωή. ∆εν µπορεί να είναι ποινικό θέµα. Αλίµονο στην κοινωνία που χρειάζεται νοµική επιβολή για να κατακτήσει το επίπεδο πολιτισµού που απαιτείται και να καταλήξει σε αστυνόµευση των λέξεων.
Το παράδειγµα µε τη θιγόµενη κοπέλα δεν είναι µοναδικό. Η κοινωνία φαίνεται να αρνείται θεµελιώδεις κατακτήσεις της, γιατί πρέπει να συµµορφωθεί (στο όνοµα της απόρριψης της στερεοτυπίας) σε νέες στερεοτυπικές µορφές. Στην πραγµατικότητα µπαίνουµε σε ένα κυνήγι µαγισσών, όπου αυτόκλητοι και πολλές φορές ηµιµαθείς που χρειάζονται επιβεβαίωση θα παίζουν τον ρόλο του χωροφύλακα των λέξεων.
Η κρίση του ανθρώπου αποτελεί βιολογική λειτουργία του και η ελεύθερη και ανεµπόδιστη κρίση είναι βάση της δηµοκρατίας. Κανένας δεν µπορεί να αναγκάσει κάποιον να µην κρίνει, ενώ την ίδια ώρα κάθε κρίση βρίσκεται και αυτή υπό την κρίση των άλλων. Αυτή η διαδικασία γίνεται τρόπος λειτουργίας της ελεύθερης κοινωνίας, η οποία δεν κρίνει µόνο, αλλά απορρίπτει και τις επιβλαβείς και προβληµατικές κρίσεις. Το «δεν σε κρίνω» δεν είναι κατάκτηση, αλλά πρόσκληση σε απώλεια βασικής ανθρώπινης, δηµοκρατικής λειτουργίας. Η ανάγκη οι άνθρωποι να είναι διακριτικοί, να µην προσβάλλουν και να ανταποκρίνονται σε κανόνες καλής συµβίωσης δεν µπορεί να οδηγεί στην απώλεια έκφρασης και κρίσης. Αν καθιερωθούν κυνηγοί και χωροφύλακες λέξεων, που επιβάλλουν ή απαγορεύουν την κρίση, η κοινωνία δεν θα γίνει καλύτερη. Απλώς θα µεταφέρει το πεδίο της κρίσης από τον κάθε άνθρωπο και την ωριµότητά του στην κρίση των «ειδικών» και «εκπαιδευµένων» στο cancel.
Σε οριακές καταστάσεις, η κοινωνία αποδέχεται την επέµβαση του νόµου προκειµένου να προστατευτεί. Η απαγόρευση ρατσιστικής φρασεολογίας και τακτικής ή της πολιτικής των διακρίσεων είναι απαραίτητη για να προστατευτεί η κοινωνία. Ο ρατσισµός είναι ιδεολογία µίσους που αποδίδει διαφορετική αξία και δικαιώµατα σε ανθρώπους µε βάση τη φυλετική ή εθνοτική τους ταυτότητα, οδηγώντας σε βία, διακρίσεις και άνιση µεταχείριση. Είναι µια απειλή για την κοινωνία και τους ανθρώπους. Η πολιτική των διακρίσεων (επειδή π.χ. κάποιος είναι γκέι) καταστρατηγεί τις αρχές της δηµοκρατίας και βλάπτει τους ανθρώπους.
Το να αποκαλέσεις κάποιον µε τα φυσικά χαρακτηριστικά που έχει δεν είναι διακριτικό, συνιστά αγένεια, αµορφωσιά και έλλειψη πολιτισµού, αλλά δεν είναι ρατσιστικό ή πολιτική διακρίσεων. ∆ιάκριση θα είναι αν κάποιος χάσει τη δουλειά του επειδή είναι χοντρός ή κοντός ή ξανθός.
Τις τελευταίες δεκαετίες η κοινωνία δείχνει να κινείται παράλληλα µε τον παραλογισµό. Αποδεικνύεται ακριβή στα πίτουρα και φτηνή στο αλεύρι. Είναι έτοιµη να καταδικάσει κάποιον επειδή καπνίζει, αλλά µπορεί κάλλιστα να ανεχτεί φαινόµενα διακρίσεων µεταξύ πολύ πλουσίων και πολύ φτωχών, αποδίδοντας µάλιστα αυτή την ανισότητα σε ικανότητα του ισχυρού.
Στην καθηµερινότητα, ανοιχτά προωθούνται και επιβάλλονται θεωρίες «θετικότητας». Οι άνθρωποι πρέπει να αγνοούν τα αρνητικά και να κινούνται στη σφαίρα του τεχνητά θετικού. Μπορεί κάποιος να παίρνει 800 ευρώ τον µήνα, να µην µπορεί να ζήσει, αλλά οφείλει να µη σκέφτεται αρνητικά, να µην γκρινιάζει, να αυτοβελτιώνεται και να εξασφαλίζει εσωτερική ηρεµία. Γίνεται µια συνεχής προσπάθεια λεκτικής ωραιοποίησης της ζωής. Ο πόνος και η δυσκολία αντιµετωπίζονται ως αρρώστια και όχι ως αδιαίρετη πλευρά της ζωής που οδηγεί στη διαµόρφωσή µας. Αν κοιτάξετε σήµερα τα σχολεία και µιλήσετε µε εκπαιδευτικούς, θα καταλάβετε ότι η κατάσταση είναι δραµατική. Ο παιδευτικός ρόλος του δασκάλου έχει αντικατασταθεί µε συµπεριφορολογία και συνεχή αυτοέλεγχο της συµπεριφοράς του και των λέξεων. Ανά πάσα στιγµή µπορεί να βρεθεί απέναντι στον οργισµένο γονιό γιατί µίλησε άσχηµα στο παιδί, απέναντι στο αλαζονικό κακοµαθηµένο παιδί, αλλά ακόµη και στο δικαστήριο.
Στην πολιτική υπάρχει αντίστοιχο µοτίβο. Τα κόµµατα καλούνται να συµπεριφερθούν και όχι να λύσουν προβλήµατα. Οι πολιτικοί αξιολογούνται µε τον «πολιτικό τους πολιτισµό» και όχι την πολιτική ευθύνη. Η µετριοπάθεια χαρακτηρίζεται προτέρηµα αντί για υποταγή. Ο πολιτικός πρέπει να απαιτεί και «όχι» να καταλαβαίνει γιατί δεν πρέπει να µιλάει και να πράττει. Ή να µιλά βολικά. Τα κόµµατα από τη φύση τους είναι οργανισµοί αντιπαράθεσης για το καλό της κοινωνίας. Σήµερα η αντιπαράθεση βαφτίζεται τοξικότητα.
Μέσα από διάφορες εφευρέσεις ψυχολογικού τύπου, ο άνθρωπος οριζόντια δεν πρέπει να θυµώνει, πρέπει να κατανοεί και στην κατάληξη δεν πρέπει να απαιτεί. Σε λίγο οι αεροπορικές εταιρείες, το δηµόσιο, οι εταιρείες επικοινωνίας θα βαθµολογούν συµπεριφορές και θα µπορούν να σε αποκλείσουν από συνταγµατικά δικαιώµατα που έχεις επειδή διαµαρτυρήθηκες ή διεκδίκησες το δίκιο σου. Θα γίνεσαι cancel σε µια γιγαντιαία πλατφόρµα όπου θα υπάρχεις ή θα γίνεσαι ανύπαρκτος.
Πολιτισµός, ανθρώπινος πολιτισµός, δεν είναι να καθιερώσουµε νέες στερεοτυπίες απέναντι στις παλιές ούτε να δώσουµε δικαίωµα ιδιότυπου εισαγγελέα σε ειδήµονες του επιτρεπτού. Πολιτισµός είναι η λειτουργία της κοινωνίας µέσα από τις αντιθέσεις της µε ζητούµενο να γίνεται καλύτερη. Εκπολιτισµός δεν είναι η απαγόρευση των λέξεων. Υπάρχουν και θα υπάρχουν λέξεις που αποτυπώνουν το καλό ή το κακό, το όµορφο ή το άσχηµο, το αποδεκτό ή το ενοχλητικό. Το πρόβληµα δεν είναι οι λέξεις, αλλά αν υπάρχει αυτό που εννοούν. Είναι τραγικό το φαινόµενο που περιγράφει η λέξη «φτώχεια» να µην είναι προβληµατικό, αλλά να µας βαραίνει η λέξη µε την οποία θα χαρακτηρίσουµε τον άντρα ή τη γυναίκα που κάνει σεξ επί πληρωµή.
Αυτό που επιχειρείται δεν είναι εκπολιτισµός, αλλά η αποµάκρυνση από τις αιτίες των πραγµάτων και επιβολή φόρµας. Θα στερείσαι το δικαίωµα (της κρίσης, για παράδειγµα) για να είσαι συµβατός µε τη φόρµα. Αυτός που την ορίζει δεν θα είσαι εσύ. Θα είναι αυτοί που διαχρονικά χρησιµοποιούν ωραίους όρους και περιγραφές για τα χειρότερα πράγµατα. Το υπερκέρδος, που µάλιστα σχεδόν πάντα είναι ληστρικό, το ονοµάζουν ανάπτυξη.
ΥΓ.: Εχω δεχτεί πολλές φορές body shaming σε µια προσπάθεια της δολοφονίας του προφίλ µου. Οποτε είχα όρεξη να απαντήσω, έλεγα ότι είµαι πιο ψηλός από τον Μέσι ή πως, όταν ήµουνα µικρός, χρησιµοποιούσα τον ψηλό αδερφό µου για να κατεβάζει τα τάπερ από το ντουλάπι. Αν πάντως αυτοί που µου έκαναν body shaming δεν υπήρχαν, δεν µπορώ να φανταστώ γιατί ο κόσµος θα ήταν καλύτερος. Αυτοί σίγουρα, αλλά ο κόσµος γιατί;
Πρόσφατα είχα μια από τις τακτικές μου συζητήσεις με τον Μέντι Χασάν στο «Unshocked» για τον Ίλον Μασκ, κατά την οποία επιχειρήσαμε να ξετυλίξουμε το εξής παράδοξο: πώς ο πρώτος τρισεκατομμυριούχος του πλανήτη μπορεί να είναι ταυτόχρονα κι ένας από τους χειρότερους ανθρώπους του κόσμου. Εδώ θα ήθελα να εξηγήσω γιατί αυτή η σύμπτωση δεν είναι καθόλου τυχαία.
Οι περισσότερες συζητήσεις για τον Μασκ κρατούν αυτές τις δύο εικόνες χωριστά, σαν να μην έχουν καμία σχέση μεταξύ τους. Στη μία πλευρά, βλέπουμε τον Μασκ ως τον λαμπρό τεχνοκράτη-διευθύνοντα σύμβουλο, τον άνθρωπο εναντίον του οποίου δεν πρέπει να στοιχηματίζει κανείς και του οποίου η περιουσία πια αγγίζει τα όρια του τρισεκατομμυρίου. Στην άλλη, αντικρίζουμε έναν άθλιο τύπο που χοροπηδάει κρατώντας αλυσοπρίονο, κάνει δημοσίως «μη-ναζιστικούς» χαιρετισμούς, συνάπτει απροκάλυπτα σχέσεις με την ακροδεξιά παγκοσμίως – και γενικά καλό θα ήταν να αποφεύγεται σε πολιτισμένες παρέες.
Η αλήθεια είναι ότι αυτές οι δύο πλευρές του Μασκ δεν μπορούν να αποκοπούν η μία από την άλλη. Eίναι οι δύο όψεις του ίδιου νομίσματος. Τα θεατρικά τεχνάσματα με το αλυσοπρίονο και η σφαγή της ανθρωπιστικής βοήθειας προς τους φτωχούς, οι ρατσιστικές θεωρίες συνωμοσίας που διαχέονται μέσω του X, τα ναζιστικά παραληρήματα του Grok και όλοι οι άλλοι τρόποι με τους οποίους ο Μασκ συμβάλλει στην εξευτέλιση και τη θυσία τεράστιων τμημάτων της ανθρωπότητας – όλα αυτά συνιστούν τις αναγκαίες κοινωνικές προϋποθέσεις για το εταιρικό εγχείρημα που τον ανέδειξε πρόσφατα σε τρισεκατομμυριούχο. Άλλωστε, το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης και της ρομποτικής που έχει πουλήσει ο Μασκ στο χρηματιστήριο θα ωφελήσει μόνο ένα ελάχιστο τμήμα του είδους μας, θυσιάζοντας παράλληλα αμέτρητους ανθρώπους και μη-ανθρώπους. Άρα, κάτι πρέπει να γίνει με όσους μένουν απ’ έξω. Εδώ ακριβώς εμφανίζεται η άλλη πλευρά του Μασκ – ή, όπως την αποκαλεί ο ίδιος, το «Σκοτεινό MAGA».
Το Όνειρο της Απόσχισης
Πριν από δεκατρία χρόνια, η μυθιστοριογράφος Αρουντάτι Ρόι αναλογιζόταν το νόημα ενός φανταχτερού αρχιτεκτονήματος: ενός νέου εκθαμβωτικού ανακτόρου, που έχτισε ο πλουσιότερος άνθρωπος της Ινδίας, ο Μουκές Αμπάνι. Έγραψε ότι ολόκληρη η χώρα σχολίαζε «τους είκοσι επτά ορόφους του, τα τρία ελικοδρόμια, τους εννέα ανελκυστήρες, τους κρεμαστούς κήπους, τις αίθουσες χορού, τα δωμάτια ελεγχόμενου κλίματος, τα γυμναστήρια, τους έξι ορόφους πάρκινγκ και τους εξακόσιους υπηρέτες».
Στεκόμενη στη σκιά του, κοιτάζοντας τον κατακόρυφο κήπο του, αναρωτήθηκε: «Είναι αυτή η ύστατη πράξη του πιο επιτυχημένου αποσχιστικού κινήματος της Ινδίας; Η απόσχιση της μεσαίας και ανώτερης τάξης προς το διάστημα;»
Η Ρόι μιλούσε μεταφορικά. Οι πλούσιοι της Ινδίας δεν εγκατέλειπαν πραγματικά τον πλανήτη. Απλώς συμπεριφέρονταν σαν ο πλούτος τους να μπορούσε να υψώσει αυτοτελή σύμπαντα, όπου δεν θα χρειαζόταν πια να έρχονται αντιμέτωποι με τους μη-πλούσιους ή να μοιράζονται τη μοίρα τους. Αυτό συνιστούσε τομή: ακόμα και οι βασιλιάδες και οι αυτοκράτορες ήταν υποχρεωμένοι να αντικρίζουν τους φτωχούς υπηκόους τους, να επιλαμβάνονται των μικροπροβλημάτων τους και να αποδέχονται ότι αναπνέουν τον ίδιο βρώμικο αέρα με αυτούς. Η Ρόι πίστευε ότι παρακολουθούσε την ινδική ελίτ να αναζητεί τον τρόπο να απαλλαγεί από τέτοιου ειδους ενοχλήσεις.
Ένας τρόπος να σκεφτούμε τον Μασκ και τη SpaceX είναι ότι βιώνουμε την παγκόσμια εκδοχή της επιθυμίας που περιέγραψε η Ρόι, ντυμένο με χρηματιστηριακό συμβολισμό. Οι επενδυτές του Nasdaq, που κατέρριψαν τα ρεκόρ IPO τον προηγούμενο μήνα, δεν αποτιμούσαν στην πραγματικότητα την υπόσχεση του Μασκ να καταστήσει την ανθρωπότητα «πολυπλανητική» (όλοι γνωρίζουμε ότι αυτό δεν πρόκειται να συμβεί σύντομα). Αντίθετα, ποντάριζαν στο όνειρο που συμβολίζει – το όνειρο των υπερπλουσίων να ξεφύγουν από τον κόσμο -τον οποίο διαφορετικά θα αναγκάζονταν να μοιραστούν με εμάς- κυρίως χάρη στον πλούτο που απέκτησαν μέσα από όργια κερδοσκοπικών επενδύσεων, όπως αυτή που πυροδότησε η SpaceX. Το όνειρο της απόσχισης, που εντόπισε η Ρόι, παραμένει αξιοσημείωτα σταθερό ανά τα χρόνια, την ώρα που τα εντυπωσιακά τεχνάσματα κάνουν τη φυγή από τη Γη να μοιάζει όλο και πιο εφικτή (ας αγνοήσουμε τις εκρήξεις πυραύλων ή την αδυναμία επιβίωσης στον Άρη).
Στο επικείμενο βιβλίο μας End Times Fascism: And the Fight for the Living World (κυκλοφορεί τον Σεπτέμβριο), η Άστρα Τέιλορ κι εγώ αποκαλούμε αυτή τη νοοτροπία «αρπαγή του πλούτου». Καθώς ο πλανήτης σπαράσσεται από τα βάρη της ρύπανσης και της φτώχειας, αυτή είναι μια ακόμη μάχη σε έναν ευρύτερο πόλεμο για το ποιος θα επιζήσει στο μέλλον. Και επειδή ο Μασκ έχει αναδειχθεί σε πρωταγωνιστή αυτού του πολέμου, αξίζει να ρίξουμε μια ματιά στο εσωτερικό αυτού που πουλάει.
Στοιχηματίζοντας σε αερολογίες
Συμμετέχοντας στην έναρξη της διαπραγμάτευσης στο Nasdaq μέσω βιντεοκλήσης από τα κεντρικά της SpaceX στο Τέξας, ο Μασκ διακήρυξε ότι η εταιρεία του θα μεταφέρει «όποιον θέλει να πάει στο φεγγάρι, όποιον θέλει να πάει στον Άρη, ή οπουδήποτε αλλού στο ηλιακό σύστημα – και ίσως και πιο πέρα κάποια στιγμή». Εξήγησε ότι βρισκόταν στη διαδικασία του να «βγάλει τη μυθοπλασία από την επιστημονική φαντασία».
Αυτό που κάνει στην πραγματικότητα είναι να υφαίνει καθαρή μυθοπλασία: οι προβλέψεις του IPO είναι τόσο εξωφρενικές που μοιάζουν λιγότερο με απάτη και περισσότερο με απροκάλυπτη περιφρόνηση – ένα στοίχημα ότι ο κόσμος θα συνεχίσει να εκσφενδονίζει χρήματα στον Μασκ, ανεξάρτητα από το πόσο ξεδιάντροπα μας λέει ψέματα κατάμουτρα.
Η αγαπημένη μου λεπτομέρεια: στην κατάθεση S-1 της SpaceX προς την SEC, η εταιρεία διεκδικεί συνολική προσβάσιμη αγορά (ΤΑΜ) ύψους 28,5 τρισεκατομμυρίων δολαρίων – ποσό σχεδόν ισό με το σύνολο του ΑΕΠ των ΗΠΑ (32 τρισεκατομμύρια). Κι όμως, γίνεται ακόμη χειρότερο. Διότι η εταιρεία, παρά τις μεγαλοπρεπείς εξαγγελίες του Μασκ για διαστημικό αποικισμό, αποδίδει μόλις δύο τρισεκατομμύρια στην πραγματική της διαστημική δραστηριότητα και υπηρεσίες συνδεσιμότητας. Το συντριπτικά μεγαλύτερο μέρος αυτής της τεράστιας προβλεπόμενης αγοράς (SOM)– περίπου 26 τρισεκατομμύρια – δεν θα προέλθει, όπως ισχυρίζεται, ούτε από τους πυραύλους ούτε από το Starlink, αλλά από την τεχνητή νοημοσύνη.
Με άλλα λόγια, η SpaceX είναι στην πραγματικότητα μια εταιρεία τεχνητής νοημοσύνης, που παρουσιάζεται ως διαστημική εταιρεία – και μάλιστα αποτυχημένη. Το 2025, η xAI, που αποτελεί πλέον το τμήμα ΑΙ της SpaceX, απέφερε έσοδα μόλις 3,2 δισεκατομμυρίων δολαρίων, ενώ «έκαψε» 6,4 δισεκατομμύρια. Μια εταιρεία που ξοδεύει τα διπλάσια από όσα βγάζει θεωρούνταν κάποτε αποτυχημένη. Στην περίπτωση του Μασκ, ωστόσο, το χρηματιστήριο είδε αυτές τις ζημίες και ποντάρισε ότι η ίδια εταιρεία θα μπορούσε με κάποιον τρόπο να δημιουργήσει 26 τρισεκατομμύρια δολάρια σε νέα έσοδα – σχεδόν το ένα τέταρτο του παγκόσμιου ΑΕΠ. Οι αποταμιεύσεις και οι συντάξεις των ανθρώπων διακυβεύονται εξαιτίας τέτοιων εξωφρενικών ισχυρισμών. Η Goldman Sachs φέρεται να έχει ενημερώσει τους επενδυτές ότι αναμένει τα έσοδα της SpaceX να φτάσουν τα 474 δισεκατομμύρια δολάρια έως το 2030 – από 18,7 δισεκατομμύρια πέρυσι, δηλαδή αύξηση σχεδόν 25 φορές μέσα σε πέντε χρόνια. Αυτό δεν είναι οικονομική ανάλυση. Μετά βίας είναι μαθηματικά.
Αυτή η παραζάλη κρατάει δεκαετίες. Οι επενδυτές του Μασκ τον αντιμετωπίζουν εδώ και χρόνια λιγότερο ως διευθύνοντα σύμβουλο και περισσότερο ως μυστικιστή, ανεχόμενοι την εταιρική κακοδιαχείριση, τα χαμένα ορόσημα, πυραύλους και δορυφόρους που εκρήγνυνται, και τις φήμες για κατάχρηση ουσιών. Δεν είναι ότι οι επενδυτές δεν βλέπουν τις αποτυχίες – γνωρίζουν ότι οι πωλήσεις της Tesla κατρακυλούν μετά τη σφαγή του DOGE του Μασκ με το αλυσοπρίονό του, και ότι το χάσμα μεταξύ δαπανών και εσόδων στην xAI είναι τόσο ευρύ, που θα μπορούσε να περάσει άνετα ακόμα και Cybertruck (άλλη μια αποτυχία του Μασκ).
Κι όμως, με κάποιο τρόπο, όλα αυτά παραμερίζονται με το μάντρα που αποδίδεται συχνά στον Πίτερ Τίελ, τον μακροχρόνιο επιχειρηματικό του εταίρο και φίλο: «Ποτέ μη στοιχηματίζεις εναντίον του Ίλον». Με άλλα λόγια, μην πιστεύεις σε αυτά που βλέπεις, πίστεψε στον άνθρωπο. Αυτή είναι λήψη αποφάσεων βασισμένη στην πίστη, όπως ακριβώς όπως συμβαίνει με κάθε θρησκεία. Και τώρα που ο Μασκ (μια καλή μέρα) φτάνει να γίνει τρισεκατομμυριούχος, το μυστήριο γύρω του έχει μόνο ενταθεί, ωθώντας τους πιστούς υποστηρικτές του σε όλο και πιο απερίσκεπτες οικονομικές αλχημείες.
Πράγμα που μας φέρνει πίσω στη SpaceX, που στην πραγματικότητα δεν είναι μια εταιρεία με την παραδοσιακή έννοια. Είναι προτιμότερο να την δούμε ως ένα όχημα άντλησης πλούτου, που διατίθεται στην αγορά με όποια αφήγηση κινεί κάθε φορά τα χρήματα ταχύτερα. Για παράδειγμα, όπως επισημαίνει ανάλυση του Motley Fool, η ενότητα παραγόντων κινδύνου στην κατάθεση S-1 της SpaceX (συνήθως ένα τυποποιημένο μέρος νομικών αποποίησεων), αποκαλύπτει ότι τα αναπτυξιακά σχέδια της εταιρείας βασίζονται σε μεγάλο βαθμό σε «μη αποδεδειγμένες τεχνολογίες ή τεχνολογίες που δεν υπάρχουν».
Με άλλα λόγια, επινοημένες τεχνολογίες δημιούργησαν προβλέψεις ανάπτυξης, οι οποίες με τη σειρά τους δημιούργησαν το πιο επικερδές IPO της ιστορίας και τον πρώτο τρισεκατομμυριούχο στον κόσμο. Σε ποιο στάδιο καπιταλισμού αντιστοιχεί αυτό; Κανείς δεν μπορεί να πει με βεβαιότητα.
Τι αγοράζουν τα χρήματα
Για να βάλουμε το τρισεκατομμύριο σε προοπτική: μόλις 21 χώρες έχουν ΑΕΠ άνω του ενός τρισεκατομμυρίου δολαρίων. Η Σουηδία όχι. Η Αργεντινή όχι. Το Ισραήλ όχι. Η Ταϊβάν όχι. Η Ιρλανδία όχι. Ένας άνθρωπος πλέον το έχει.
Αξίζει, λοιπόν, να αναρωτηθούμε: τι ακριβώς υποτίθεται ότι αγοράζει αυτή η απέραντη περιουσία; Η απλή απάντηση είναι: φυγή. Φυγή από εμάς, φυγή από τις απαιτήσεις που φορτώνουμε σε ανθρώπους σαν τον Μασκ, και φυγή από τα ερείπια που αφήνουν πίσω οι ρύποι του – του πλανήτη μας, του δημόσιου λόγου μας και της πολιτικής μας. Η δημιουργία ασύλληπτου ατομικού πλούτου δεν είναι ένα παραπροϊόν της ιστορίας της SpaceX. Είναι το ίδιο το ζητούμενο.
Το 2009, ο Πήτερ Τίελ έγραψε ένα δοκίμιο που ακόμα συζητιέται συχνά. Είναι διάσημο γιατί εκεί εγκατέλειψε δημόσια τη δημοκρατία, δηλώνοντας: «δεν πιστεύω πια ότι η ελευθερία και η δημοκρατία είναι συμβατές». Ο μόνος δρόμος μπροστά, έγραφε, ήταν «να βρεθεί μια διαφυγή από την πολιτική σε όλες τις μορφές της». Γι’ αυτό χρηματοδοτεί διάφορα σχέδια ίδρυσης εταιρικών κρατών. Γι’ αυτό ίδρυσε την PayPal με τον Μασκ και υποστηρίζει εδώ και καιρό τα κρυπτονομίσματα (αν έχεις το δικό σου νομισματικό σύστημα, η κυβέρνηση δεν μπορεί να το επηρεάσει) και γι’ αυτό επένδυσε από νωρίς στους πυραύλους του Μασκ, όπου το όνειρο της αρπαγής του πλούτου αποκτά την πιο κυριολεκτική του μορφή – εταιρικός έλεγχος των ουρανών.
Το βρίσκει κανείς στα ψιλά γράμματα της συμφωνίας παροχής υπηρεσιών του Starlink, σ’ αυτά που κανείς δεν διαβάζει:
«Για υπηρεσίες που παρέχονται στον Άρη, ή κατά τη μεταφορά προς τον Άρη μέσω Starship ή άλλου διαστημικού σκάφους, τα μέρη αναγνωρίζουν τον Άρη ως ελεύθερο πλανήτη και ότι καμία επίγεια κυβέρνηση δεν έχει εξουσία ή κυριαρχία επί των αρειανών δραστηριοτήτων. Συνεπώς, οι διαφορές θα επιλύονται μέσω αρχών αυτοδιοίκησης, που θα θεσπιστούν με καλή πίστη κατά τη στιγμή του αρειανού εποικισμού.»
Πριν το προσπεράσουμε, γνωρίζοντας ότι κανείς δεν πρόκειται να αποικήσει τον Άρη σύντομα, αξίζει να σταθούμε στην προσεγμένη διατύπωση. Οτιδήποτε κάνει ο Μασκ στο διάστημα, θα μπορούσε να υποστηρίξει ότι γίνεται κατ’ οδόν προς τον Άρη, αφού αυτός είναι ο δηλωμένος απώτερος σκοπός της SpaceX, αυτός που ανακοίνωσε στο IPO. Μήπως αυτό σημαίνει ότι παντού όπου πετάει ένας δορυφόρος Starlink, ο Μασκ είναι ήδη κυρίαρχος; Τι γίνεται με τα κέντρα δεδομένων που λέει ότι θα τοποθετήσει γύρω από τη Γη, παγιδεύοντας εκεί όλα μας τα ψηφιακά ίχνη; Μήπως έχει ήδη, αθόρυβα, διεκδικήσει την εταιρική κυριαρχία στο διάστημα και σε οτιδήποτε τοποθετεί εκεί; Μπορεί άραγε να τη γλιτώσει;
Όταν ο φασισμός είναι μέρος του επιχειρηματικού σχεδίου
Ερχόμαστε έτσι στην πλευρά του Μασκ για την οποία οι επενδυτές αποφεύγουν να μιλούν, εκείνη που είναι πιο ορατή στις εμμονικές αναρτήσεις του, αργά τη νύχτα στο X. Όταν υποστήριξε δημόσια τον Τραμπ και αυτοανακηρύχθηκε «σκοτεινός MAGA», δεν ήταν αμέσως σαφές πόσο μακριά θα έφτανε. Τώρα έχουμε πολύ πιο σαφή εικόνα.
Ο Μασκ έχει παρέμβει στο πλευρό φασιστικών και νεοφασιστικών πολιτικών κινημάτων σε πολλές χώρες – υποστηρίζοντας το AfD στη Γερμανία, συμμετέχοντας με βιντεοκλήση σε ρατσιστική συγκέντρωση του Τόμι Ρόμπινσον στο Ηνωμένο Βασίλειο, και βοηθώντας στην υποκίνηση των πογκρόμ στην Ιρλανδία. Προωθεί τη θεωρία συνωμοσίας της «Μεγάλης Αντικατάστασης» και διαδίδει το ψέμα της «λευκής γενοκτονίας» στη Νότια Αφρική, ενώ ταυτόχρονα υποστηρίζει τη λευκή μετανάστευση και χτίζει τη δική του «λεγεώνα» μωρών.
Κατά τη σύντομη θητεία του στο τιμόνι του DOGE, απογύμνωσε συστηματικά προγράμματα που εξυπηρετούσαν μαύρες και καφέ κοινότητες τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό των ΗΠΑ. Μελέτη του Lancet υπολόγισε ότι τα προγράμματα της USAID έσωσαν πάνω από 90 εκατομμύρια ζωές.
Όταν οι περικοπές του DOGE σε ξένη βοήθεια συνδυάζονται με τις επιταχυνόμενες επιπτώσεις της ξηρασίας, που επιδεινώνονται από την κλιματική αλλαγή, και επιτείνονται από την εκτίναξη των τιμών σε λιπάσματα και καύσιμα λόγω του παράνομου πολέμου του Τραμπ κατά του Ιράν, τα αποτελέσματα σε περιοχές, όπως η Σομαλία, μοιάζουν λιγότερο με λιτότητα και περισσότερο με εξόντωση ανθρώπινων πληθυσμών. Όπως έγραψε ο Μπιλ ΜακΚίμπεν στο Substack, δεν μπορεί να επιτραπεί στον Μασκ να αποφύγει την προσωπική του ευθύνη σε όλα αυτά: «Ο Ίλον Μασκ, συγκεκριμένα, έκλεισε την USAID – καυχήθηκε ότι την “έβαλε στο ξύλο κοπής” το πρώτο σαββατοκύριακο της επίθεσης του DOGE εναντίον της ομοσπονδιακής κυβέρνησης. Αυτό σημαίνει ότι ο πλουσιότερος άνθρωπος του πλανήτη το έπραξε υπό την αιγίδα της κυβέρνησής μας. Η σκληρότητά του, η έπαρσή του και ο απροκάλυπτος ρατσισμός του δεν γνωρίζουν όρια.»
Ο Μασκ δεν μπορεί να επικαλεστεί άγνοια. Γνωρίζει ότι η κλιματική αλλαγή είναι αληθινή και ότι μεγάλα τμήματα του πλανήτη καθίστανται μη κατοικήσιμα. Ήταν, άλλωστε, για χρόνια ο άνθρωπος της πράσινης τεχνολογίας, υποτίθεται ότι θα μας έσωζε από όλα αυτά. Τώρα, όμως, καθώς οι δικοί του ρύποι εκτοξεύονται χάρη στα κέντρα δεδομένων που καίνε φυσικό αέριο, και καθώς το Grok ενσωματώνεται στην πολεμική μηχανή του Πενταγώνου, αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου σχεδίου του οποίου ο κύριος σκοπός μοιάζει να είναι η προετοιμασία της κοινής γνώμης, ώστε να αποδεχτεί ότι μεγάλος αριθμός ανθρώπων, ειδικά στην Ασία και την Αφρική, απλά δεν θα έχει την τροφή, τα φάρμακα ή το κλίμα που χρειάζεται για να επιβιώσει στο μέλλον.
Στοιχηματίζοντας εναντίον της ανθρωπότητας
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Μασκ δεν βλέπει κανένα μέλλον. Μας λέει διαρκώς τι βλέπει στον ορίζοντα: ιπτάμενα αυτοκίνητα, ρομπότ-υπηρέτες, σεξομποτ, διαστημικά ταξίδια και «προαιρετική» εργασία.
Αλλά ακόμη και στην πιο αισιόδοξη εκδοχή της, η μελλοντική φαντασίωση του Μασκ είναι προσβάσιμη μόνο σε όσους μπορούν να αντέξουν οικονομικά τις πολυτέλειές της. Επιπλέον, το σύνολό της οικοδομείται πάνω σε κλεμμένα δεδομένα και στα συρρικνούμενα εισοδήματα των απλών ανθρώπων, στηρίζεται σε δημόσιο χρήμα και είναι προγραμματισμένη να καταρρεύσει όταν σκάσει η φούσκα της τεχνητής νοημοσύνης – παρασύροντας μαζί της τις αποταμιεύσεις και τις συντάξεις των εργαζομένων. Δεν αποτελεί έκπληξη ότι τα ποσοστά γεννητικότητας μειώνονται, ένα ζήτημα που απασχολεί εμμονικά τον Μασκ και τους φίλους του στη δεξιά: πολλοί άνθρωποι έχουν πάρει το μήνυμα ότι το μέλλον είναι ένα πάρτι για VIP και δεν έχουν πρόσκληση. Καταλαβαίνουν ότι μια αγορά που δεν ποντάρει ποτέ εναντίον του Ίλον, στην πραγματικότητα ποντάρει εναντίον όλων των υπολοίπων.
Αν υπάρχει ένα αρχιτεκτόνημα, όπου οι δύο πλευρές του ονείρου της αρπαγής του πλούτου αποσαφηνίζονται το 2026, δεν είναι μόνο τα πολλαπλασιαζόμενα αρχοντικά των υπερπλουσίων, με τους κρεμαστούς κήπους και τα ελικοδρόμιά τους. Δεν είναι καν τα πολυτελή καταφύγια που χτίζουν για να προστατευθούν από τις κρίσεις που τροφοδοτούν και το μίσος που σπέρνουν οι ίδιοι. Είναι το κέντρο δεδομένων: άχρωμο, θορυβώδες, εκτοξεύοντας μεθάνιο, αδιαφορώντας τόσο για τις δημοκρατικές τους επιθυμίες όσο και για την τρωτή υγεία τους ή την ανάγκη τους να προστατεύσουν τους τόπους που αγαπούν. Είναι το είδος του κτιρίου που ο Μασκ έφτιαξε στο Μέμφις του Τενεσί, το οποίο σήμερα ρυπαίνει εργατικές, κατά πλειοψηφία μαύρες γειτονιές, όπως το Boxtown.
Η συγγραφέας Μόλι Κρέιμπαμπλ, μια από τις πρώτες καλλιτέχνιδες που έκρουσαν τον κώδωνα του κινδύνου για τη μαζική κλοπή δεδομένων από την τεχνητή νοημοσύνη και τον πόλεμό της εναντίον του υλικού κόσμου, μου το έθεσε ως εξής: «Τα κέντρα δεδομένων είναι η μηχανή του ονείρου τους για διαφυγή. Εμείς –καλλιτέχνες, εργαζόμενοι και φύση– είμαστε το καύσιμο που πρέπει να καεί.»
Παρόλο που αυτοπαρουσιάζεται ως τεχνο-ουτοπικό, το όνειρο της διαφυγής που έχει έρθει να ενσαρκώσει ο Μασκ είναι εξόχως βίαιο. Για να δικαιολογήσεις τη θυσία τόσων πολλών πραγμάτων και τόσων ανθρώπων, πρέπει να προετοιμάσεις το έδαφος διασπείροντας σουπρεματιστικό δηλητήριο. Πρέπει να υποβαθμίσεις την οικολογία των πληροφοριών μας, ώστε να μην ξεχωρίζουμε πια το πραγματικό από το ψεύτικο. Πρέπει να πουλάς τη σκληρότητα ως ψυχαγωγία – με αλυσοπρίονα πάνω σε σκηνές και ταπεινωτική συμμετοχή στο X. Πώς αλλιώς θα αποτρέψεις την εξέγερση; Πώς αλλιώς θα κρατήσεις την οργή μακριά σου;
Αυτές είναι μερικές από τις συνδέσεις που χαρτογραφούμε η Άστρα κι εγώ στο επερχόμενο βιβλίο μας. Προσπάθησα να εφαρμόσω όσα μάθαμε εδώ στο IPO της SpaceX, χρησιμοποιώντας το φακό του «φασισμού των εσχάτων καιρών» για να εντοπίσω το μοτίβο μέσα στους φαινομενικά ακατανόητους αριθμούς και την υπερβολή μιας εταιρείας. Με την Anthropic και την OpenAI να προετοιμάζονται και οι δύο για τα δικά τους ιστορικά IPO, θα υπάρξουν πολλές ακόμη ευκαιρίες να προσπαθήσουμε να καταλάβουμε πού μας οδηγεί αυτός ο δρόμος – εκτός κι αν στρίψουμε απότομα. Στη λέσχη βιβλίου που θα ανακοινώσω τον επόμενο μήνα, θα μπορέσουμε να το κάνουμε μαζί.
Τέλος, μίλησα πρόσφατα σε μια διαδικτυακή εκδήλωση που γιόρταζε τα 20 χρόνια της DeSmog και την πολύτιμη δημοσιογραφική της προσφορά για το κλίμα. Εδώ είναι ένα απόσπασμα, όπου εξηγώ γιατί ο φασισμός εντείνεται, καθώς η κλιματική κατάρρευση γίνεται αδιαμφισβήτητη. Υποστηρίξτε τους αν μπορείτε!
Ο πρώην πρόεδρος της Επιτροπής Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων περιγράφει τη σύγκρουσή του με τον ΟΠΑΠ, τα μέτρα περιορισμού του εθισμού που επιχείρησε να εφαρμόσει και την ανατροπή τους μετά τη λήξη της θητείας του. Καταλογίζει διαχρονικές ευθύνες στις κυβερνήσεις ΝΔ, ΣΥΡΙΖΑ και ΠΑΣΟΚ και υποστηρίζει ότι η οικονομική ισχύς της βιομηχανίας τυχερών παιγνίων επηρεάζει τη ρύθμιση, τον αθλητισμό και τα μέσα ενημέρωσης.
Το καλοκαίρι του 2015, εν μέσω της τραπεζικής αργίας και των περιορισμών στην κίνηση κεφαλαίων, ο Αντώνης Στεργιώτης ανέλαβε την προεδρία της Επιτροπής Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων. Η θητεία του διήρκεσε έναν χρόνο, από τον Ιούνιο του 2015 έως τον Ιούνιο του 2016, σε μια περίοδο κατά την οποία βρισκόταν σε εξέλιξη η εγκατάσταση των παιγνιομηχανημάτων VLT του ΟΠΑΠ στις ελληνικές πόλεις.
Στη συνέντευξή του στο Reporters United, ο πρώην επικεφαλής της ρυθμιστικής αρχής περιγράφει μια σύγκρουση γύρω από το πόσο αυστηρά θα έπρεπε να λειτουργήσει η αγορά των τυχερών παιγνίων και ειδικότερα το ιδιωτικό μονοπώλιο του ΟΠΑΠ. Υποστηρίζει ότι τα μέτρα που προώθησε για τον περιορισμό της οικονομικής ζημίας και του κινδύνου εθισμού προκάλεσαν έντονες αντιδράσεις και προσωπικές επιθέσεις, ενώ καταγγελία του προς τον τότε υπουργό Οικονομικών Ευκλείδη Τσακαλώτο για διαρροές απόρρητων πληροφοριών της ΕΕΕΠ, όπως λέει, δεν είχε αποτέλεσμα.
Η μαρτυρία του δεν περιορίζεται στη θητεία του. Ο ίδιος εντάσσει τα γεγονότα σε μια ευρύτερη πορεία διεύρυνσης της αγοράς τυχερών παιγνίων, για την οποία καταλογίζει ευθύνες σε διαδοχικές κυβερνήσεις και μιλά για «διακομματική συναίνεση» μεταξύ Νέας Δημοκρατίας, ΣΥΡΙΖΑ και ΠΑΣΟΚ. «Και εδώ είναι πάρα πολλά τα λεφτά που παίζονται», αναφέρει στο τέλος της συνέντευξης.
«Η προσφορά δημιουργεί τη ζήτηση»
Κεντρική θέση του Αντώνη Στεργιώτη είναι ότι η εξάπλωση του τζόγου δεν αποτελεί απλώς απάντηση σε μια ήδη διαμορφωμένη κοινωνική ζήτηση. Κατά την άποψή του, συμβαίνει το αντίθετο: η διαρκής έκθεση σε διαφημίσεις, προϊόντα στοιχηματισμού και σημεία παιχνιδιού δημιουργεί νέα ζήτηση.
«Είναι η προσφορά που δημιουργεί ζήτηση στον τζόγο και όχι το αντίστροφο», δηλώνει, περιγράφοντας έναν πολίτη που συναντά διαφημίσεις τυχερών παιγνίων στην τηλεόραση, στο διαδίκτυο, στον δρόμο, στα γήπεδα και στις φανέλες των αθλητικών ομάδων.
«Παντού, παντού, τζόγος παντού», λέει, υποστηρίζοντας ότι ο συνεχής αυτός «καταιγισμός» μετατρέπει το παιχνίδι από περιορισμένη δραστηριότητα σε καθημερινό πολιτισμικό και εμπορικό ερέθισμα.
Η παρατήρηση αυτή βρίσκεται στον πυρήνα της κριτικής του προς την πολιτική των τελευταίων ετών. Για τον πρώην πρόεδρο της ΕΕΕΠ, η αύξηση των νόμιμων επιλογών τζόγου δεν λειτουργεί απλώς ως μέσο μεταφοράς παικτών από την παράνομη στη ρυθμιζόμενη αγορά. Αυξάνει συνολικά την έκθεση του πληθυσμού και, κατά συνέπεια, τον κίνδυνο εξάρτησης.
Από το κρατικό στο ιδιωτικό μονοπώλιο
Ο κ. Στεργιώτης ανατρέχει στο ιδιαίτερο θεσμικό καθεστώς των τυχερών παιγνίων στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Όπως εξηγεί, δεν υπάρχει ενιαία ευρωπαϊκή οδηγία που να ρυθμίζει συνολικά τη λειτουργία και τις συνθήκες ανταγωνισμού στον κλάδο. Κάθε κράτος καθορίζει το πλαίσιο με βάση τη δική του αξιολόγηση των κοινωνικών κινδύνων και της ανάγκης προστασίας των πολιτών.
Η Ελλάδα είχε επικαλεστεί την αρχή της επικουρικότητας για να διατηρήσει το κρατικό μονοπώλιο του ΟΠΑΠ. Η αιτιολόγηση του μονοπωλίου, όπως σημειώνει, δεν μπορούσε να είναι δημοσιονομική, αλλά έπρεπε να συνδέεται με την προστασία του δημοσίου συμφέροντος και τον περιορισμό του εθισμού.
Το πρόβλημα, κατά τον ίδιο, προέκυψε όταν ο ΟΠΑΠ ιδιωτικοποιήθηκε χωρίς να εγκαταλειφθεί το μονοπωλιακό καθεστώς. Η λύση που προκρίθηκε ήταν η διατήρηση του ιδιωτικού πλέον μονοπωλίου υπό την προϋπόθεση αυστηρής εποπτείας από την ΕΕΕΠ και την τριμελή επιτροπή ελέγχου της εταιρείας.
«Θα έχουμε μία εποπτική αρχή για να το ελέγχει αυστηρά», περιγράφει το επιχείρημα της περιόδου, ώστε ένα μονοπώλιο με βασικό κίνητρο το κέρδος να μην προκαλεί κοινωνική ζημία. Αμέσως μετά σχολιάζει: «Η αποθέωση της υποκρισίας, μάλλον ο ορισμός της υποκρισίας. Όλοι ξέρουμε πόσο αυστηρά ρυθμίζεται το ιδιωτικό μονοπώλιο».
Πρόκειται για προσωπική και πολιτική αξιολόγηση του πρώην προέδρου της Επιτροπής. Η συνέντευξη, όπως αποτυπώνεται στο παρεχόμενο υλικό, δεν περιλαμβάνει απάντηση του ΟΠΑΠ ή των κυβερνητικών στελεχών στα οποία αναφέρεται.
Η περίοδος που ο ίδιος χαρακτηρίζει «καζινοποίηση»
Ο Αντώνης Στεργιώτης τοποθετεί τη μεγαλύτερη επέκταση της αγοράς επί κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ. Όπως λέει, εκείνη την περίοδο δόθηκαν νέες άδειες καζίνο, προωθήθηκε η επένδυση καζίνο στο Ελληνικό, εγκρίθηκε η μετεγκατάσταση του καζίνο της Πάρνηθας στο Μαρούσι και θεσπίστηκαν άδειες για καζίνο στη Σαντορίνη, στην Κρήτη και στη Μύκονο.
Παράλληλα, προχώρησε η εγκατάσταση 25.000 παιγνιομηχανημάτων VLT από τον ΟΠΑΠ. Πρόκειται για τις συσκευές που είναι ευρύτερα γνωστές ως «φρουτάκια».
Ο ίδιος αναφέρεται ακόμη στη διεύρυνση των δραστηριοτήτων των πρακτορείων ΟΠΑΠ, τα οποία απέκτησαν τη δυνατότητα να προσφέρουν ποτά χαμηλής περιεκτικότητας σε αλκοόλ, υπηρεσίες ταχυμεταφορών, παραλαβή και παράδοση δεμάτων, καθώς και εξόφληση λογαριασμών.
Κατά την ερμηνεία του, αυτές οι πρόσθετες λειτουργίες δεν ήταν ουδέτερες. Μετέτρεπαν το πρακτορείο σε πολυλειτουργικό σημείο της γειτονιάς και συνέβαλλαν στην κοινωνική εξοικείωση με τον τζόγο. «Αποενοχοποιούσαν τον τζόγο και μετέτρεπαν ακριβώς τα καταστήματα αυτά σε κέντρο της γειτονιάς», υποστηρίζει.
Η αναφορά του στη «μεγαλύτερη καζινοποίηση που υπήρξε ποτέ στην ιστορία της Ελλάδας» αποτελεί δικό του πολιτικό χαρακτηρισμό για τη συνολική κατεύθυνση της περιόδου.
Η διαφορά ανάμεσα στο καζίνο και στη γειτονιά
Όταν ο κ. Στεργιώτης ανέλαβε την ΕΕΕΠ, ο σχεδιασμός αφορούσε αρχικά 35.000 παιγνιομηχανήματα σε περίπου 1.700 έως 2.000 σημεία σε όλη την επικράτεια. Ο αριθμός περιορίστηκε αργότερα στις 25.000 συσκευές.
Η βασική του ανησυχία αφορούσε την εγκατάσταση των μηχανημάτων στον αστικό ιστό. Η μέχρι τότε λογική του καζίνο προϋπέθετε ότι ο παίκτης θα επέλεγε να μεταβεί σε έναν ειδικό χώρο τυχερών παιγνίων. Με τα VLT, αντίθετα, «ο τζόγος θα πάει στον πελάτη», όπως λέει.
Τα μηχανήματα, σύμφωνα με την περιγραφή του, διαθέτουν τα ίδια βασικά χαρακτηριστικά με εκείνα των καζίνο. Η τεχνική διαφορά είναι ότι στα VLT του ΟΠΑΠ η κλήρωση πραγματοποιείται από κεντρικό υπολογιστικό σύστημα και όχι αυτόνομα από κάθε συσκευή.
Ο πρώην πρόεδρος της ΕΕΕΠ υποστηρίζει ότι τα συγκεκριμένα παιχνίδια σχεδιάζονται με βάση γνώσεις ψυχολογίας, ώστε να ενισχύουν την παραμονή του παίκτη και τη συχνότητα συμμετοχής. Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει στην ταχύτητα των διαδοχικών κληρώσεων.
«Τα συγκεκριμένα μηχανήματα σκοπό έχουν να αυξήσουν τον εθισμό στο μέγιστο, προκειμένου να αποφέρουν το μέγιστο δυνατό κέρδος», αναφέρει, προσθέτοντας ότι η ταχύτητα περιορίζει τον χρόνο που έχει ο παίκτης για να αντιδράσει ορθολογικά.
Το ημερήσιο όριο των 80 ευρώ
Μία από τις σημαντικότερες παρεμβάσεις της διοίκησής του ήταν η επιβολή ανώτατου ημερήσιου ορίου απώλειας 80 ευρώ για κάθε παίκτη στα VLT.
Η χρονική συγκυρία είχε ιδιαίτερο συμβολισμό. Το μέτρο θεσπίστηκε την περίοδο των capital controls, όταν το ημερήσιο όριο ανάληψης από τις τράπεζες ανερχόταν επίσης στα 80 ευρώ. Ο κ. Στεργιώτης θεωρούσε ότι δεν θα ήταν λογικό να επιτρέπεται σε κάποιον να χάνει καθημερινά σε παιγνιομηχανήματα περισσότερα χρήματα από όσα μπορούσε να αναλάβει από τον τραπεζικό του λογαριασμό.
Όπως αναφέρει, σε αρχικό σχέδιο που είχε κοινοποιηθεί στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή είχε προβλεφθεί όριο 500 ευρώ, το οποίο στη συνέχεια εξαφανίστηκε από τον κανονισμό. Η δική του διοίκηση το επανέφερε στο επίπεδο των 80 ευρώ.
Προβλέφθηκε επίσης η αναγραφή του ΑΦΜ στην κάρτα παίκτη, πέρα από τον έλεγχο της ταυτότητας. Το μέτρο, σύμφωνα με τον ίδιο, αποσκοπούσε τόσο στη φορολογική διαφάνεια όσο και στην αξιόπιστη ταυτοποίηση κάθε χρήστη.
Παράλληλα, περιόρισε το ωράριο λειτουργίας. Τα Σαββατοκύριακα, το κλείσιμο μεταφέρθηκε από τις 4 στις 2 τα ξημερώματα και τις καθημερινές από τις 2 τα ξημερώματα στα μεσάνυχτα.
Η αιτιολόγηση ήταν ότι τις μεταμεσονύκτιες ώρες αυξάνεται ο κίνδυνος παρορμητικής συμπεριφοράς, καθώς η κόπωση επηρεάζει τη δυνατότητα ορθολογικής κρίσης.
Η αντίδραση στα περιοριστικά μέτρα
Ο πρώην πρόεδρος της ΕΕΕΠ περιγράφει την αντίδραση ως «λυσσαλέα». Σύμφωνα με τη μαρτυρία του, ακολούθησε προσπάθεια υπονόμευσης της Επιτροπής, δημοσιεύματα και προσωπικές επιθέσεις εναντίον του.
Όπως επισημαίνει, η αντιπαράθεση δεν επικεντρώθηκε στην ουσία των μέτρων. Δεν άκουσε, λέει, συγκεκριμένη επιχειρηματολογία για το γιατί δεν θα έπρεπε να υπάρχει ανώτατο όριο απωλειών ή γιατί δεν θα έπρεπε να περιοριστεί η νυχτερινή λειτουργία.
Αντίθετα, οι επικριτές του υποστήριζαν ότι οι περιορισμοί θα κατέστρεφαν τον νόμιμο τζόγο, θα ωφελούσαν την παράνομη αγορά, τις διαδικτυακές εταιρείες και τους ανταγωνιστές του ΟΠΑΠ.
Ο ίδιος αναφέρει ότι δημοσιεύματα τον παρουσίαζαν, κατά καιρούς, ως συνδεδεμένο με διαφορετικά και μεταξύ τους άσχετα επιχειρηματικά ή πολιτικά συμφέροντα — από τον Γιάνη Βαρουφάκη και τον Σωκράτη Κόκκαλη έως την ιταλική Μαφία. «Ποτέ τα επιχειρήματα αυτά δεν είχαν να κάνουν με την ουσία των αλλαγών που έφερα στον κανονισμό», δηλώνει.
Η καταγγελία για τις απόρρητες συνεδριάσεις
Το σοβαρότερο μέρος της μαρτυρίας του αφορά όσα υποστηρίζει ότι συνέβαιναν στο εσωτερικό της Επιτροπής.
Ο νόμος 4002/2011, βάσει του οποίου θεσπίστηκε η ΕΕΕΠ, προβλέπει ότι οι συνεδριάσεις της είναι απόρρητες. Η ημερήσια διάταξη κοινοποιείται μόνο στα μέλη και τα πρακτικά δεν είναι δημόσια.
Παρά ταύτα, ο κ. Στεργιώτης ισχυρίζεται ότι η διοίκηση του ΟΠΑΠ γνώριζε εκ των προτέρων τα θέματα που θα συζητούνταν. Αναφέρει ως παράδειγμα ότι, πριν από την πρώτη συνεδρίαση στην οποία θα έφερνε προς ψήφιση τις αλλαγές για τα VLT, έλαβε επιστολή του τότε προέδρου του ΟΠΑΠ Καμίλ Ζίγκλερ, με την οποία του ζητούσε να μην προχωρήσει στη σχετική ψηφοφορία.
«Δηλαδή ήξεραν συστηματικά», λέει, υποστηρίζοντας ότι ανάλογο περιστατικό επαναλήφθηκε σε πολλές συνεδριάσεις.
Όπως αναφέρει, ρώτησε την εταιρεία πώς είχε αποκτήσει γνώση της ημερήσιας διάταξης και των υπό εξέταση αποφάσεων, χωρίς να λάβει απάντηση. Στη συνέχεια κατήγγειλε γραπτώς το ζήτημα στον τότε υπουργό Οικονομικών Ευκλείδη Τσακαλώτο, ο οποίος είχε την εποπτεία της Επιτροπής.
«Τι έγινε; Απολύτως τίποτα. Μα απολύτως τίποτα», δηλώνει. «Για να σας πω ποιος έχει τη δύναμη και ποιος θεωρεί ότι κάνει κουμάντο».
Οι παραπάνω ισχυρισμοί διατυπώνονται από τον ίδιο στη συνέντευξη. Στο υλικό που παραδόθηκε δεν περιλαμβάνονται το περιεχόμενο της σχετικής επιστολής, η γραπτή καταγγελία προς τον υπουργό ούτε απαντήσεις από τον ΟΠΑΠ ή τον κ. Τσακαλώτο.
Η λήξη της θητείας και η ανατροπή του κανονισμού
Η θητεία του Αντώνη Στεργιώτη έληξε τον Ιούνιο του 2016 και δεν ανανεώθηκε.
Ο ίδιος αναφέρει ότι ιδιώτες που σχεδίαζαν να ανοίξουν καταστήματα με VLT υπέβαλαν ποινική μήνυση εναντίον του. Επειδή όμως οι επίμαχες αποφάσεις είχαν ληφθεί ομόφωνα από την Επιτροπή, η υπόθεση αφορούσε και τα υπόλοιπα μέλη.
Σύμφωνα με την αφήγησή του, τα μέλη της ΕΕΕΠ κατέθεσαν τον Ιούνιο του 2016 υπόμνημα προς τον ανακριτή, υπερασπιζόμενα τον κανονισμό ως μέσο προστασίας του δημοσίου συμφέροντος και των παικτών από οικονομική καταστροφή.
Τον Νοέμβριο του ίδιου έτους, όμως, η Επιτροπή υπό νέο πρόεδρο —με συμμετοχή προσώπων που είχαν εγκρίνει τον προηγούμενο κανονισμό— ψήφισε την ανατροπή του. Κατά τον κ. Στεργιώτη, το νέο καθεστώς ήταν χαλαρότερο όχι μόνο από το δικό του, αλλά και από εκείνο που ίσχυε πριν αναλάβει.
«Τι μεσολάβησε» ώστε τα ίδια πρόσωπα να αλλάξουν στάση μέσα σε λίγους μήνες, διερωτάται, χωρίς να δίνει ο ίδιος συγκεκριμένη απάντηση. «Αυτό το αφήνω στην κρίση όσων παρακολουθούν».
Νόμιμος και παράνομος τζόγος
Ένα από τα βασικά επιχειρήματα υπέρ της διεύρυνσης της νόμιμης αγοράς είναι ότι αυτή περιορίζει τον παράνομο τζόγο, προσφέροντας ελεγχόμενες και φορολογούμενες εναλλακτικές.
Ο κ. Στεργιώτης απορρίπτει τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιείται το συγκεκριμένο επιχείρημα. Κατά την άποψή του, δεν είναι δυνατόν η αντιμετώπιση της παράνομης αγοράς να οδηγεί στην εξομοίωση της συμπεριφοράς του νόμιμου τζόγου με εκείνη του παράνομου.
«Είναι δυνατόν ποτέ, για την αντιμετώπιση του παράνομου τζόγου, να κάνουμε τον νόμιμο τζόγο να έχει την ίδια συμπεριφορά με τον παράνομο;» διερωτάται.
Χρησιμοποιεί ως παράδειγμα τον παράνομο δανεισμό με ακραίο επιτόκιο προς παίκτες. Με την ίδια λογική, λέει, θα έπρεπε και οι νόμιμοι πάροχοι να υιοθετήσουν αντίστοιχες πρακτικές, προκειμένου να προσελκύσουν τους πελάτες του παράνομου δικτύου.
«Αυτή η επίκληση του παράνομου τζόγου είναι μία φενάκη. Είναι μία απάτη για να δικαιολογούμε την όλο και μεγαλύτερη προσφορά τζόγου στο κοινό», υποστηρίζει.
Η ατομική ευθύνη και ο εθισμένος παίκτης
Ο πρώην πρόεδρος της ΕΕΕΠ συνδέει την κατάργηση του ημερήσιου ορίου απωλειών με μια ευρύτερη πολιτική μετατόπιση από την ευθύνη της πολιτείας προς την «ατομική ευθύνη» του παίκτη.
Η λογική, όπως την περιγράφει, είναι ότι ο κάθε πολίτης αποφασίζει μόνος του πόσο θέλει να παίξει και να χάσει. Ο ίδιος αντιτείνει ότι αυτή η παραδοχή δεν μπορεί να εφαρμόζεται με τον ίδιο τρόπο σε έναν άνθρωπο που έχει αναπτύξει εξάρτηση.
«Ένας εθισμένος τι σημαίνει; Σημαίνει ένας άνθρωπος ο οποίος δεν έχει δική του βούληση», λέει. «Ο εθισμός είναι αρρώστια».
Κατά συνέπεια, υποστηρίζει ότι η επίκληση της προσωπικής επιλογής για την αφαίρεση προστατευτικών ορίων μεταθέτει την ευθύνη στον πιο ευάλωτο κρίκο. «Εν ονόματι αυτής της ατομικής ευθύνης βγάζουμε κάθε μέτρο προστασίας, αφού είναι η δική του ευθύνη», αναφέρει.
Οι προτάσεις για αυστηρότερο πλαίσιο
Ο κ. Στεργιώτης αναγνωρίζει ότι οι προτάσεις του θα μπορούσαν να χαρακτηριστούν ανεφάρμοστες υπό τις σημερινές οικονομικές και πολιτικές συνθήκες. Θεωρεί, ωστόσο, ότι η αντιμετώπιση του προβλήματος θα απαιτούσε αυστηροποίηση του θεσμικού πλαισίου.
Μεταξύ άλλων, προτείνει:
την πλήρη κατάργηση των διαφημίσεων τυχερών παιγνίων· την ανάπτυξη εκπαιδευτικών προγραμμάτων για τον εθισμό, με τη συνεργασία των υπουργείων Παιδείας, Υγείας, Κοινωνικής Πρόνοιας, Πολιτισμού και Προστασίας του Πολίτη· την ενημέρωση των νέων για τους κινδύνους, ιδίως από τον διαδικτυακό τζόγο· και τον τερματισμό της παρουσίασης των τυχερών παιγνίων ως απλής ψυχαγωγίας.
«Πρέπει κυρίως να σταματήσει η απονοχοποίηση του τζόγου», τονίζει, αναφερόμενος στην προβολή του ως «entertainment», αναψυχή ή διασκέδαση.
Παράλληλα, ζητεί τη διεξαγωγή μελέτης επιπολασμού, ώστε να καταγραφεί πόσοι άνθρωποι αντιμετωπίζουν πραγματικό πρόβλημα εξάρτησης στην Ελλάδα και πώς κατανέμονται γεωγραφικά.
Σύμφωνα με τον ίδιο, μια τέτοια μελέτη θα έδινε για πρώτη φορά σαφή εικόνα της κοινωνικής έκτασης του προβλήματος. Εκτιμά, ωστόσο, ότι δεν προωθείται επειδή τα αποτελέσματά της ενδέχεται να είναι ασύμβατα με την περαιτέρω ανάπτυξη της αγοράς.
Αθλητισμός, χορηγίες και εξάρτηση από τη βιομηχανία
Η οικονομική δύναμη των εταιρειών τυχερών παιγνίων δεν περιορίζεται, κατά τον κ. Στεργιώτη, στη λειτουργία των παιχνιδιών. Επεκτείνεται στον επαγγελματικό αθλητισμό, στις διοργανώσεις και στη δημόσια προβολή τους.
«Η βιωσιμότητα του επαγγελματικού ποδοσφαίρου, όλων των επαγγελματικών αθλημάτων, βασίζεται στις χορηγίες εταιρειών τζόγου», αναφέρει.
Οι εταιρικές επωνυμίες εμφανίζονται στις φανέλες, στις ονομασίες σταδίων και στις ίδιες τις διοργανώσεις. Αυτό δημιουργεί ένα δίκτυο οικονομικής εξάρτησης, στο οποίο οποιοδήποτε αυστηρό μέτρο περιορισμού της διαφήμισης θα επηρέαζε όχι μόνο τους παρόχους αλλά και ομάδες, λίγκες και αθλητικές επιχειρήσεις.
Ο ίδιος εμφανίζεται επίσης επιφυλακτικός απέναντι στις δράσεις εταιρικής κοινωνικής ευθύνης. Υποστηρίζει ότι συχνά λειτουργούν κυρίως ως εργαλείο διαμόρφωσης θετικής εικόνας και όχι ως ουσιαστική αντιστάθμιση των κοινωνικών επιπτώσεων.
«Πολλές φορές δαπανώνται περισσότερα χρήματα για την προβολή των δράσεων από την αξία των ίδιων των δράσεων που πραγματοποιούνται», σημειώνει, διευκρινίζοντας ότι η κριτική του δεν αφορά αποκλειστικά τον κλάδο των τυχερών παιγνίων αλλά ευρύτερες επιχειρηματικές πρακτικές.
«Το ιδιωτικό μονοπώλιο κάνει κακό στη δημοκρατία»
Ο Αντώνης Στεργιώτης συνοψίζει την εμπειρία του με μια πολιτική κρίση: «Πιστεύω ότι το ιδιωτικό μονοπώλιο στον τζόγο κάνει κακό στη δημοκρατία».
Στην αφήγησή του, το πρόβλημα δεν εξαντλείται στο αν μια εταιρεία τηρεί ή παραβιάζει έναν επιμέρους κανονισμό. Αφορά τη σχέση ανάμεσα σε μια ιδιαίτερα κερδοφόρα αγορά, στη ρυθμιστική αρχή που καλείται να την ελέγξει και σε κυβερνήσεις που προσδοκούν φορολογικά έσοδα, επενδύσεις και πολιτική στήριξη από τη λειτουργία της.
Ο ίδιος υποστηρίζει ότι, αντί να εποπτεύεται από την ΕΕΕΠ, ο ΟΠΑΠ επιχείρησε να λειτουργεί ως «επόπτης της ΕΕΕΠ». Πρόκειται για σοβαρό ισχυρισμό, τον οποίο θεμελιώνει στη γνώση των απόρρητων ημερήσιων διατάξεων και στις παρεμβάσεις που, όπως λέει, δεχόταν πριν από τις συνεδριάσεις.
Η συνολική εικόνα που περιγράφει είναι εκείνη μιας ρυθμιστικής αρχής η οποία διέθετε τυπικά την αρμοδιότητα να επιβάλλει όρους, αλλά βρέθηκε αντιμέτωπη με σημαντική πολιτική, οικονομική και επικοινωνιακή πίεση όταν επιχείρησε να περιορίσει την ένταση του παιχνιδιού.
Η «διακομματική συναίνεση»
Παρότι η μεγαλύτερη ένταση της σύγκρουσης σημειώθηκε επί κυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ, ο πρώην πρόεδρος της ΕΕΕΠ δεν αποδίδει την πορεία αυτή αποκλειστικά σε ένα κόμμα.
Μιλά για διαχρονική στάση των λεγόμενων κομμάτων εξουσίας και κατονομάζει τη Νέα Δημοκρατία, τον ΣΥΡΙΖΑ και το ΠΑΣΟΚ. Κατά την εκτίμησή του, οι κυβερνήσεις κινούνται προς την κατεύθυνση της αύξησης της προσφοράς τυχερών παιγνίων, παρά προς την επιβολή περιορισμών.
«Γι’ αυτά τα θέματα δεν λένε τίποτα. Δεν λένε τίποτα», δηλώνει, εκφράζοντας απαισιοδοξία για το ενδεχόμενο ουσιαστικής αλλαγής πολιτικής.
Στη συνέντευξη δεν παρατίθενται οι θέσεις των τριών κομμάτων ούτε κυβερνητικές απαντήσεις στις κατηγορίες του. Η αναφορά σε «διακομματική συναίνεση» αποτυπώνει την προσωπική του αποτίμηση της πορείας της αγοράς και των αποφάσεων που ελήφθησαν από διαφορετικές κυβερνήσεις.
Το αναπάντητο ερώτημα για την κοινωνική έκταση του τζόγου
Πίσω από τη σύγκρουση για τα όρια απωλειών, τα ωράρια και τον αριθμό των παιγνιομηχανημάτων βρίσκεται ένα ευρύτερο ζήτημα: η Ελλάδα δεν διαθέτει, σύμφωνα με τον κ. Στεργιώτη, ολοκληρωμένη μελέτη για τον πραγματικό επιπολασμό της εξάρτησης από τον τζόγο.
Χωρίς τέτοια δεδομένα, η δημόσια πολιτική διαμορφώνεται χωρίς σαφή εικόνα για τον αριθμό των εξαρτημένων παικτών, την ηλικιακή και γεωγραφική κατανομή τους, τη σχέση τους με τα διαφορετικά είδη παιχνιδιού και το κοινωνικό κόστος για τις οικογένειές τους.
Η απουσία αυτής της καταγραφής επιτρέπει στην πολιτική συζήτηση να περιστρέφεται γύρω από τα έσοδα, τον ανταγωνισμό μεταξύ νόμιμου και παράνομου τζόγου και τις επενδύσεις, χωρίς αντίστοιχη αποτίμηση των συνεπειών.
Στηρίξτε τους Reporters United με μία συνδρομή πατώντας ΕΔΩ
Φανέλες του Μέσι, σημαίες της Αργεντινής, ισπανικά τραγούδια. Περπατάς στο Τελ Αβίβ και νιώθεις σαν να βρίσκεσαι στο Μπουένος Άιρες. Κάθε δεύτερος άνθρωπος σου εξηγεί γιατί έκλεψαν το Παγκόσμιο Κύπελλο από την Αργεντινή το 1994, γιατί οι διαιτητές δεν τους μεταχειρίζονται ποτέ δίκαια, γιατί οι οικονομικές μεταρρυθμίσεις του Προέδρου Χαβιέρ Μιλέι (Javier Milei) θα θεραπεύσουν τη χώρα, γιατί μισούν τη Βραζιλία, την Αγγλία, την Ουρουγουάη και την Πορτογαλία.
Και μετά λες κατά λάθος τη λέξη «Φόκλαντ» (Falklands) και μετανιώνεις που έπιασες συζήτηση με τον μόλις απολυμένο στρατιώτη που έχει ζήσει όλη του τη ζωή στο Γκιβατάιμ (Givatayim), αλλά λέει σε όλους ότι αναγεννήθηκε κάνοντας backpacking στην Ουσουάια (Ushuaia).
Βλέπεις χιλιάδες σαν κι αυτόν, ντυμένους στα γαλάζια και τα λευκά, να συγκεντρώνονται κοντά στο Πάρκο Τσαρλς Κλορ (Charles Clore Park) στην παραλιακή ζώνη μεταξύ Τελ Αβίβ και Γιάφας για να παρακολουθήσουν τους αγώνες, και αρχίζεις να αναρωτιέσαι. Βρίσκονται σε αμόκ· αναπηδούν και χορεύουν για 90 λεπτά, ξέρουν όλα τα τραγούδια απέξω, προσεύχονται για ένα τέταρτο αστέρι πάνω από το έμβλημα.
Σοβαρά τώρα, γιατί ακριβώς; Τι είναι αυτό που ωθεί τους Ισραηλινούς να ειδωλοποιούν μια χώρα χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά; Τι κάνει κάθε δεύτερο Ισραηλινό να υποστηρίζει την Αργεντινή;
«El argentino nace donde quiere», λέει ο 25χρονος Ρόγι Αστάρ (Royi Ashtar): «Ένας Αργεντινός γεννιέται όπου θέλει». Λέει ότι είναι μια πολύ γνωστή φράση στην Αργεντινή, τη χώρα που ερωτεύτηκε ενώ ταξίδευε απ’ άκρη σε άκρη της. «Μέχρι που πήγα στην Αργεντινή, δεν είχα καμία σχέση με το ποδόσφαιρο», λέει. «Ξαφνικά νιώθεις ότι ανήκεις σε έναν τόπο, νιώθεις τη δύναμη του να μαθαίνεις τα τραγούδια, την ιστορία. Αυτή είναι η ομορφιά του – σε κάνει έναν από αυτούς. Είναι σαν να ασπάζεσαι τον Ιουδαϊσμό».
Φίλαθλοι της Αργεντινής στο Πάρκο Τσαρλς Κλορ στο Τελ Αβίβ, την Τετάρτη. Πολλοί δεν έχουν δεσμούς αίματος με τη χώρα. Φωτογραφία: Itay Cohen
Ο Αστάρ «κολλήσε», και από εκείνο το ταξίδι, μία φορά κάθε τέσσερα χρόνια, υποστηρίζει την εθνική ομάδα που «υιοθέτησε». Πολλοί είναι σαν κι αυτόν. Ορισμένοι ήρθαν για πρώτη φορά σε επαφή με την κουλτούρα της Αργεντινής μέσα από εφηβικές τηλενουβέλες όπως το «Chiquititas» ή το «Rebelde Way», έμαθαν τη γλώσσα από αυτές και αργότερα έκαναν το ταξίδι μετά τη στρατιωτική τους θητεία που τουλάχιστον πέρασε από το Μπουένος Άιρες.
Πέρα από την απορρόφηση της αργεντινής κουλτούρας από μικρή ηλικία, τα ταξίδια στη Νότια Αμερική ή την αναζήτηση μιας αυθεντικής ποδοσφαιρικής κουλτούρας, υπάρχουν μερικοί ακόμη λόγοι για τους οποίους οι Ισραηλινοί είναι τρελαμένοι με τον Λιονέλ Μέσι (Lionel Messi) και την παρέα του. Ένας από αυτούς είναι, φυσικά, ο ίδιος ο Μέσι. «Ξεκίνησε με το να ερωτευτώ τον Μέσι, την Μπαρτσελόνα», λέει ο Γκάλ Αμάτο (Gal Amato), ο οποίος μέχρι σήμερα παρακολουθεί πιστά τα παιχνίδια του Μέσι.
Μετά τη νίκη της Αργεντινής στο Παγκόσμιο Κύπελλο του 2022, η σύνδεση επεκτάθηκε από τον Μέσι σε ολόκληρη την εθνική ομάδα. «Ξεκινάει με τον Μέσι και μετά γίνεσαι φίλαθλος ολόκληρης της εθνικής ομάδας και θέλεις να γιορτάσεις με όλους», λέει ο Αμάτο. «Γίνεται άλλη μια ισραηλινή ομάδα, σαν να είσαι οπαδός της Μακάμπι Τελ Αβίβ. Είναι κάτι παραπάνω από μια ομάδα, είναι μια σύνδεση με την κουλτούρα, με αυτή τη χώρα. Κάποια στιγμή νιώθεις Αργεντινός, μέρος της ομάδας».
Ισραηλινοί φίλαθλοι της Αργεντινής σε προβολή του ημιτελικού του Παγκοσμίου Κυπέλλου μεταξύ Αργεντινής και Αγγλίας στο Τελ Αβίβ, την Τετάρτη. Φωτογραφία: Itai Cohen
«Δεν κρύβω το γεγονός ότι είμαι οπαδός της Αργεντινής. Δεν έχουμε μεγαλύτερο ή καλύτερο φίλο.» — Μπενιαμίν Νετανιάχου
Ένας άλλος λόγος είναι ο δεσμός μεταξύ των δύο χωρών. Πολλοί λέγουν ότι οι Αργεντινοί υποδέχονται τους Ισραηλινούς με ανοιχτές αγκάλες, και στο Ισραήλ οι Αργεντινοί εκτιμώνται ιδιαίτερα – συμπεριλαμβανομένου του Προέδρου Μιλέι, ο οποίος προσκλήθηκε μάλιστα να ανάψει μια δάδα την Ημέρα Ανεξαρτησίας του Ισραήλ.
Ο Μπενιαμίν Νετανιάχου δήλωσε στο δημοφιλές –και λαϊκίστικο– podcast του Μπεν Μπεν Μπαρούχ (Ben Ben Baruch) ότι υποστηρίζει την Αργεντινή, και όχι λόγω του Μέσι: «Έχουν έναν πρόεδρο που είναι σούπερ σταρ… Ο Μιλέι είναι ένας σπουδαίος φίλος του Ισραήλ, και έφερε μια αρκετά αξιόλογη ομάδα».
Σε συνάντηση με τον Σιμόν Άξελ Βάνις (Shimon Axel Wahnish), πρέσβη της Αργεντινής στο Ισραήλ, ο Νετανιάχου έλαβε επίσης μια φανέλα της ομάδας και μια μπάλα, και πρόσθεσε: «Δεν κρύβω το γεγονός ότι είμαι οπαδός της Αργεντινής. Οι περισσότεροι Ισραηλινοί είναι οπαδοί της Αργεντινής, επειδή ο Πρόεδρος Μιλέι έφερε επανάσταση στις σχέσεις της Αργεντινής μαζί μας. Δεν έχουμε μεγαλύτερο ή καλύτερο φίλο».
Ο Νετανιάχου δεν ήταν ο μόνος πολιτικός που προέβαλε τη σύνδεση μεταξύ των δύο χωρών. Ο Υπουργός Εθνικής Ασφάλειας Ιταμάρ Μπεν Γκβιρ (Itamar Ben-Gvir) δημοσίευσε στο X στα ισπανικά πριν από τον ημιτελικό:
«Χρειάζεται πραγματικά να εξηγήσω γιατί προσεύχομαι με όλη μου την καρδιά να κερδίσει η Αργεντινή και να φτάσει στον τελικό;»
Ο Υπουργός Εξωτερικών Γκιντεόν Σάαρ (Gideon Sa’ar), εν τω μεταξύ, τρόλαρε τους Άγγλους: Μετά τον ημιτελικό, έγραψε ότι το ποδόσφαιρο «επιστρέφει σπίτι» – στην Αργεντινή.
Είναι δύσκολο να ισχυριστεί κανείς ότι η αναθέρμανση των σχέσεων είναι ο πραγματικός λόγος που οι Ισραηλινοί υποστηρίζουν την ομάδα του Λιονέλ Σκαλόνι (Lionel Scaloni), αλλά πολλοί φίλαθλοι λένε ότι η ανοιχτή αγκαλιά της Αργεντινής προς το Ισραήλ διευκολύνει την απόφαση για το ποιον θα υποστηρίξουν – ειδικά όταν αντιμετωπίζει την Ισπανία, μια χώρα που δυσκόλεψε τη ζωή των Ισραηλινών αθλητών κατά τη διάρκεια του πολέμου, και της οποίας ο μεγαλύτερος σταρ, ο Λαμίν Γιαμάλ (Lamine Yamal), ύψωσε την παλαιστινιακή σημαία κατά τη διάρκεια της παρέλασης τίτλου της Μπαρτσελόνα τον περασμένο Μάιο.
Αλλά για να κατανοήσουμε καλύτερα πώς μας βλέπουν οι Αργεντινοί, αξίζει να πάμε στην πηγή.
«Η Αργεντινή και το Ισραήλ μοιάζουν», λέει ο Ματίας Κοσακόφ (Matias Cosacow), ο οποίος γεννήθηκε και μεγάλωσε στο Ροσάριο, μετανάστευσε στο Ισραήλ πριν από πέντε χρόνια και σήμερα είναι συνιδιοκτήτης του El Barrio, ενός αργεντίνικου μπαρ στο Ραμάτ Γκαν (Ramat Gan), κοντά στο Τελ Αβίβ.
«Οι άνθρωποι μοιάζουν», λέει. «Η ενέργεια επίσης, η ζεστασιά. Αν συμβεί κάτι κακό εδώ, οι άνθρωποι είναι εκεί ο ένας για τον άλλον, και το ίδιο συμβαίνει και στην Αργεντινή. Αυτό ένιωσα όταν μετανάστευσα: σαν όλοι να ήθελαν να με βοηθήσουν».
Η Γιαμ Χόχμαν (Yam Hochman) έγινε σταρ των μέσων κοινωνικής δικτύωσης μέσα σε μια νύχτα, αφού το βίντεό της να πανηγυρίζει στο Πάρκο Τσαρλς Κλορ ξεπέρασε τις 100.000 προβολές. Η Χόχμαν μεγάλωσε σε ένα αργεντίνικο νοικοκυριό στο Κιμπούτς Χαζορέα (Kibbutz Hazorea), και η ίδια με τον γεννημένο στην Αργεντινή πατέρα της, Γιοχάι (Yochai), προσπαθούν να εξηγήσουν τη μανία που έχει καταλάβει το Ισραήλ.
«Η χαρά της Αργεντινής είναι μεταδοτική», λέει η Γιαμ. «Αλλά δεν μεταδίδεται στους Ελβετούς, μεταδίδεται σε εμάς, επειδή μας αρέσει να είμαστε χαρούμενοι, να γιορτάζουμε, και οι Ισραηλινοί δεν έχουν εγωισμό σε αυτό». Εννοεί ότι έχουμε συμβιβαστεί προ πολλού με το γεγονός ότι η εθνική ομάδα του Ισραήλ δεν θα αγωνιστεί σε Παγκόσμιο Κύπελλο σύντομα, οπότε δεν έχουμε πρόβλημα να υιοθετήσουμε την ομάδα μιας άλλης χώρας.
Ο Γιοχάι συμφωνεί, αλλά λέει ότι δεν ήταν πάντα έτσι. «Στο Κιμπούτς Χαζορέα, όλοι μισούσαν την Αργεντινή. Όταν κέρδισαν το 1978, ήμουν εγώ εναντίον όλου του κιμπούτς. Το ίδιο συνέβη και το 1986. Όλοι υποστήριζαν τη Γερμανία». Τώρα, λέει, «ακόμα και οι ψηφοφόροι του Λικούντ (Likud) τους αγαπούν, λόγω του προέδρου». Αλλά προσφέρει μια δική του προφητεία καταστροφής: «Όταν ο Μέσι φύγει, θα είναι εντελώς διαφορετικά».
Και ίσως, απλώς ίσως, υπάρχει ένα βαθύτερο νήμα που συνδέει το Ισραήλ και την Αργεντινή: δύο χώρες που έχουν υποστεί καταστροφές τα τελευταία χρόνια. Η σοβαρή οικονομική κρίση της Αργεντινής έχει κοστίσει σε πολλούς τις δουλειές τους και έχει πετάξει ολόκληρες οικογένειες στον δρόμο, και οι μεταρρυθμίσεις του Μιλέι απαιτούν να σφίξουν τα δόντια για μερικά ακόμη χρόνια. Η κατάσταση του Ισραήλ δεν χρειάζεται εξηγήσεις.
«Το οφείλουμε στους εαυτούς μας. Θα γιορτάσουμε ακόμα πιο δυνατά από το προηγούμενο Παγκόσμιο Κύπελλο», λέει ο Λουίς Ντάσκαλ (Luis Dascal) από το Κιμπούτς Μεφαλσίμ (Kibbutz Mefalsim), κοντά στα σύνορα με τη Γάζα. Το κιμπούτς ιδρύθηκε από μετανάστες από την Αργεντινή. Με καταγωγή από το Ροσάριο, ο Ντάσκαλ είναι ένας από τους διοργανωτές των προβολών του Παγκοσμίου Κυπέλλου στο κιμπούτς. «Το αξίζουμε αυτό, το αξίζουμε απόλυτα. Όλη η χώρα το αξίζει», τονίζει.
Αυτός θα είναι ο πρώτος τελικός Παγκοσμίου Κυπέλλου μετά την 7η Οκτωβρίου, και το κιμπούτς θα συγκεντρωθεί για να τον παρακολουθήσει μαζί. «Στήνουμε πάντα μια γιγαντοοθόνη, και για τον τελικό φέραμε μια ακόμα μεγαλύτερη», λέει ο Ντάσκαλ. «Στον προημιτελικό είχαμε ασάδο (asado) και ένα ξέφρενο πάρτι – ο τελικός θα είναι ακόμα καλύτερος, ακόμα πιο τρελός».
Η «Πορεία των Χιλιάδων» δύσκολα θα μπορούσε να αποκληθεί διαδήλωση ή διαμαρτυρία. Αυτές είναι ενέργειες που συνήθως γίνονται σε αντίθεση με την κυβέρνηση ή απαιτώντας κάτι από έξω από αυτήν. Αλλά όταν αρκετές χιλιάδες δεξιοί ακτιβιστές πραγματοποίησαν πορεία προς τον φράχτη της Γάζας την Κυριακή, καλώντας το Ισραήλ να επανιδρύσει οικισμούς στη Λωρίδα, το έπραξαν με τη συμμετοχή σχεδόν της μισής κυβέρνησης και υπό την αιγίδα της αστυνομίας — παρόλο που ο στρατός είχε κηρύξει την περιοχή κλειστή στρατιωτική ζώνη, καθιστώντας την είσοδο αδίκημα που επιφέρει σύλληψη.
Ο επίσημος λόγος της πορείας ήταν η άσκηση πίεσης στον Πρωθυπουργό Μπενιαμίν Νετανιάχου να προωθήσει την κατασκευή οικισμών στη Γάζα, κάτι που ο Υπουργός Οικονομικών Μπεζαλέλ Σμότριτς (Bezalel Smotrich) υποσχέθηκε τον Ιούνιο ότι θα συμβεί «μόλις ο πρωθυπουργός δώσει την έγκρισή του». Αλλά η εκδήλωση αποσκοπούσε επίσης στο να επιδείξει ποιος κάνει κουμάντο, ποιος στέκεται πάνω από τον νόμο και μπορεί να πετύχει αυτό που θέλει — όπως έχουν ήδη κάνει στην Ανατολική Ιερουσαλήμ και τη Δυτική Όχθη — με ή χωρίς τον πρωθυπουργό.
Οι διαδηλωτές, πολλοί από τους οποίους είχαν μεταφερθεί με λεωφορεία από οικισμούς στην κατεχόμενη Δυτική Όχθη, ξεκίνησαν από την παραλία Ζικίμ (Zikim Beach), μόλις βόρεια της Λωρίδας της Γάζας. Λίγα εκατοντάδες μέτρα από την παραλία, η στρατιωτική αστυνομία είχε στήσει ένα σημείο ελέγχου, και στρατιώτες, με απόλυτη σοβαρότητα, παρουσίασαν στους συμμετέχοντες τη διαταγή κλειστής στρατιωτικής ζώνης και προσπάθησαν να αναγκάσουν τα οχήματά τους να γυρίσουν πίσω.
Αλλά τα πλήθη που είχαν φτάσει δεν είχαν καμία πρόθεση να τα παρατήσουν: Συνέχισαν την πορεία και περνούσαν από το ένα σημείο ελέγχου στο άλλο, συναντώντας ελάχιστη αντίσταση. Όπως και σε προηγούμενες περιπτώσεις, ο στόχος ήταν να φτάσουν σε ένα σημείο συγκέντρωσης κοντά στον περιμετρικό φράχτη της Γάζας, ένα μέρος όπου συνήθως απαγορεύεται η πρόσβαση στο ευρύ κοινό.
Για μια στιγμή, φάνηκε σαν η αστυνομία —που είχε φέρει διμοιρίες αποκατάστασης τάξης και μονάδες εξοπλισμένες με εξελιγμένα οχήματα εκτός δρόμου, που συνήθως χρησιμοποιούνται για επιχειρήσεις εναντίον Παλαιστινίων Βεδουίνων στο κοντινό Νεγκέβ (Naqab ή Negev)— να προσπαθούσε ειλικρινά να απωθήσει τους διαδηλωτές. Αλλά το τελικό αποτέλεσμα και η παρουσία του Υπουργού Εθνικής Ασφάλειας Ιταμάρ Μπεν Γκβιρ (Itamar Ben Gvir) ανάμεσα στους διαδηλωτές κατέστησαν σαφές ότι αυτό ήταν απλώς ένα θέατρο, δεδομένου ότι ο ίδιος είναι επικεφαλής της αστυνομίας. Καθ’ όλη τη διάρκεια της εκδήλωσης, που διήρκεσε μέχρι μετά το νυχτώμα, πλήθη συνέχιζαν να καταφθάνουν στην περιοχή κοντά στην περίμετρο.
Μόλις πριν από έναν χρόνο, αριστεροί ακτιβιστές που διαδήλωναν κοντά στον φράχτη δέχθηκαν βίαιη επίθεση και συνελήφθησαν. Χθες, η ατμόσφαιρα ήταν διαφορετική: Ήταν σαφές ότι η αστυνομία και ο στρατός φοβούνταν συγκρούσεις με τους διαδηλωτές ή τη λήψη σοβαρών μέτρων για να τους εμποδίσουν να πλησιάσουν στον φράχτη.
«Τι μπορούν να μας κάνουν;», ρώτησε ρητορικά μια νεαρή γυναίκα τη φίλη της, καθώς τα αστυνομικά οχήματα προχωρούσαν προς το μέρος τους.
Άλλοι συζητούσαν για το αν θα κατάφερναν πραγματικά να μπουν στη Γάζα. Καθ’ όλη τη διάρκεια της πορείας, τα καταστραμμένα σπίτια της Μπέιτ Λαχίγια (Beit Lahiya) ήταν ολοφάνερα ορατά.
Ακόμη κι όταν εκατοντάδες διαδηλωτές κατέβηκαν στον αποκλειστικά στρατιωτικό δρόμο ακριβώς δίπλα στον φράχτη, κανείς δεν προσπάθησε να τους απομακρύνει, ενώ εκείνοι χόρευαν και τραγουδούσαν το δημοφιλές γενοκτονικό τραγούδι που καλεί σε εκδίκηση εναντίον των Παλαιστινίων. Οι διοργανωτές από το κίνημα εποίκων Ναχάλα (Nachala) ζήτησαν ευγενικά από τους συμμετέχοντες να επιστρέψουν στην κορυφή, όπου θα πραγματοποιούνταν η συγκέντρωση, αλλά κανείς δεν άκουγε.
Ακόμη και μέσα στη γενική χάος, ήταν εκπληκτικό να βλέπει κανείς πώς ο στρατός μοίραζε μεγάλα μπουκάλια μεταλλικού νερού στους παρευρισκόμενους εντός μιας κλειστής στρατιωτικής ζώνης, ακριβώς δίπλα στον φράχτη, ενώ καθ’ όλη τη διάρκεια της εκδήλωσης αρκετοί στρατιώτες σταματούσαν για να πουν στους διαδηλωτές «εύγε». Καθώς έπεφτε το σκοτάδι, στρατιωτικά οχήματα μετέφεραν ορισμένους από τους εκατοντάδες συμμετέχοντες που είχαν φτάσει στον φράχτη πίσω στο σημείο παραλαβής των λεωφορείων.
Με την πάροδο των ετών, έχω καταγράψει εκατοντάδες διαμαρτυρίες σε ολόκληρο το Ισραήλ και την Παλαιστίνη. Αλλά η μόνη μεταφορά που έλαβαν οι διαδηλωτές σε οποιαδήποτε από αυτές ήταν μια διαδρομή μέχρι το αστυνομικό τμήμα μετά τη σύλληψή τους, και το μόνο «ποτό» που πήραν από τον στρατό και την αστυνομία ήταν δύσοσμο νερό (skunk water) ή δακρυγόνα.
אתמול ב”צעדת האלפים לעזה” של ארגוני המתנחלים, בקריאה להקים התנחלויות ברצועה: הצבא אפשר למפגינים להגיע עד לגדר הגבול, חילק להם בקבוקי מים, ובהמשך אף הסיע את חלקם ברכבים צבאיים חזרה לנקודת ההתחלה של הצעדה.
Το συγκεκριμένο αίτημα της εκδήλωσης ήταν η ίδρυση τριών οικισμών στη βόρεια Γάζα «ακόμη και πριν από τις εκλογές», σύμφωνα με την ηγέτιδα του κινήματος Ναχάλα (Nachala), Ντανιέλα Βάις (Daniela Weiss), η οποία απευθύνθηκε στο πλήθος που παρέμενε στον δρόμο πάνω από τον φράχτη.
«Είμαστε εδώ για να κάνουμε τη Γάζα ξανά εβραϊκή», δήλωσε. «Πριν από είκοσι ένα χρόνια, 10.000 Εβραίοι απελάθηκαν [μια αναφορά στο σχέδιο “αποδέσμευσης” της ισραηλινής κυβέρνησης το 2005] και το μέρος μετατράπηκε σε φωλιά τεράτων.
Ο κόσμος με ρωτάει: “Τι θα απογίνουν οι Άραβες στη Γάζα;” Δεν θα υπάρχουν πλέον Άραβες στη Γάζα — τελεία», είπε η Βάις εν μέσω χειροκροτημάτων.
«Αυτό είναι το σπίτι μου· ήμουν εκεί. Όλοι θα επιστρέψουν», δήλωσε η Μαζάλ Χανίγια (Mazal Haniya), η οποία ζούσε στον οικισμό Νεβέ Ντεκαλίμ (Neve Dekalim) πριν από την αποδέσμευση. Όταν ρωτήθηκε τι θα απογίνουν οι Παλαιστίνιοι στη Γάζα, εκείνη απάντησε:
«Έζησα εκεί για 20 χρόνια και δεν ενόχλησα ποτέ κανέναν· μου επιτέθηκαν και δολοφόνησαν τους φίλους μου. Θα ήμουν χαρούμενη αν αποφάσιζαν ότι δεν αξίζει να μένουν σε ένα τόσο δύσκολο μέρος. Θα έπρεπε να φύγουν επειδή υποφέρουν».
Ορισμένα από τα μπλουζάκια των διαδηλωτών έφεραν το σύνθημα «Κατοχή, Απέλαση, Εποικισμοί», δίπλα σε μια εικονογράφηση μιας μπουλντόζας. Άλλα μπλουζάκια διακήρυτταν: «Εβραίοι της Γάζας: Δεν είναι όνειρο, είναι πραγματικότητα».
Η ηγέτιδα του κινήματος Ναχάλα (Nachala), Ντανιέλα Βάις (Daniella Weiss), απευθύνεται στο πλήθος των δεξιών διαδηλωτών κοντά στον περιμετρικό φράχτη της Γάζας, 19 Ιουλίου 2026. (Oren Ziv)
Κατά τη διάρκεια της πορείας, ο Μπεν Γκβιρ (Ben Gvir) σημείωσε με υπερηφάνεια ότι «αν κάποιος έλεγε πριν από τρία χρόνια ότι θα ελέγχαμε το 70% της Λωρίδας της Γάζας, κανείς δεν θα το είχε πιστέψει». Δεν έκανε καμία αναφορά, φυσικά, στη γενοκτονία που επέτρεψε την κατάληψη του θύλακα από το Ισραήλ.
Ο Νιρ Μπαρκάτ (Nir Barkat), υπουργός Οικονομίας και Βιομηχανίας του Ισραήλ, ευχαρίστησε τη Βάις (Weiss) για τις επίμονες προσπάθειές της να επιφέρει νέους εβραϊκούς οικισμούς στη Γάζα, σημειώνοντας ότι το έπραττε «σε συντονισμό με την ισραηλινή κυβέρνηση».
Μετά την 7η Οκτωβρίου, οι δραστηριότητες δεξιών ακτιβιστών κοντά στον φράχτη —συμπεριλαμβανομένης μιας παραβίασης εντός της Γάζας και ενός συνεδρίου στην Ιερουσαλήμ, όπου χιλιάδες χόρευαν και ζητωκραύγαζαν ενώ το μεγαλύτερο μέρος του κοινού βρισκόταν ακόμη σε σοκ— προκάλεσαν ανησυχία, ακόμη και οργή. Σήμερα, ακόμη και αυτό έχει κανονικοποιηθεί, ως μέρος της προεκλογικής εκστρατείας της δεξιάς που ξεκίνησε επίσημα χθες.
Ο Δήμαρχος Κισσάμου Γιώργος Μυλωνάκης και η Δημοτική Αρχή εξέφρασαν τα θερμά τους συγχαρητήρια στη νεαρή αθλήτρια Στέλλα Βαρουχάκη για την κατάκτηση του χάλκινου μεταλλίου στη σφαιροβολία, στην τελική φάση του Πανελληνίου Πρωταθλήματος Στίβου Κ16.
Η σπουδαία αυτή διάκριση αποτελεί επιστέγασμα της σκληρής προσπάθειας, της επιμονής και της αφοσίωσης της Στέλλας στον αθλητισμό. Η νεαρή αθλήτρια αναδεικνύεται ως μία από τις ελπιδοφόρες αθλήτριες της σφαιροβολίας στην Ελλάδα στην κατηγορία Κ16, ενώ παράλληλα γεμίζει με υπερηφάνεια ολόκληρη την τοπική κοινωνία της Κισσάμου.
Θερμά συγχαρητήρια αξίζουν επίσης στους προπονητές της, στον σύλλογο Θύελλα Καλαθενών και στην οικογένειά της, που με τη στήριξη και την καθοδήγησή τους συμβάλλουν καθοριστικά στην πορεία και τις επιτυχίες της.
Η Δημοτική Αρχή ευχήθηκε στη Στέλλα να συνεχίσει με το ίδιο πάθος και την ίδια αγωνιστικότητα, να είναι πάντα υγιής και να κατακτήσει ακόμη περισσότερες διακρίσεις, εκπροσωπώντας επάξια την Κίσσαμο σε κάθε αγωνιστική διοργάνωση.
Ο Δήμος Χανίων ανακοίνωσε τη λειτουργία κλιματιζόμενων χώρων για σήμερα Τρίτη 21 και αύριο Τετάρτη 22 Ιουλίου 2026, προκειμένου να προστατευθούν οι πολίτες από τις ιδιαίτερα αυξημένες θερμοκρασίες που προβλέπονται για την περιοχή.
Η απόφαση ελήφθη με γνώμονα την προστασία των ευπαθών ομάδων του πληθυσμού, οι οποίες διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο κατά τις ημέρες έντονης ζέστης. Οι χώροι που θα παραμείνουν ανοιχτοί για το κοινό είναι τρεις και καλύπτουν διαφορετικές ανάγκες και ώρες λειτουργίας.
Το Κεντρικό Δημαρχείο θα υποδέχεται πολίτες στην Αίθουσα Δημοτικού Συμβουλίου από τις 07:30 το πρωί έως τις 19:30 το βράδυ, προσφέροντας τη μεγαλύτερη χρονική κάλυψη της ημέρας. Τα ΚΑΠΗ του Δήμου θα λειτουργήσουν από τις 07:30 έως τις 15:30, ενώ το Καταφύγιο Αστέγων θα παραμείνει ανοιχτό από τις 09:00 έως τις 20:00.
Όλοι οι ανωτέρω χώροι διαθέτουν κλιματισμό και δροσερό νερό για τους επισκέπτες. Η δημοτική αρχή απευθύνει παράλληλα έκκληση στους πολίτες να αποφεύγουν τις άσκοπες μετακινήσεις κατά τις ώρες έντονης ζέστης, προκειμένου να μειωθούν οι κίνδυνοι για την υγεία τους.
Για έκτακτες ανάγκες, οι πολίτες μπορούν να επικοινωνούν με τις Κοινωνικές Υπηρεσίες του Δήμου Χανίων στα τηλέφωνα 28213 41612, 41691, 41695 και 41689.
