Συζητούμενη, δηλαδή χωρίς άλλη αναβολή, έχει κριθεί και αναρτηθεί ήδη από τα τέλη Φεβρουαρίου, η προσφυγή των κατοίκων του Δήμου Μινώα Πεδιάδας στο Συμβούλιο της Επικρατείας, με την οποία δίνουν τη μάχη τους για την προστασία του λόφου Παπούρα, όπου αποκαλύφθηκε αρχαία κυκλική εγκατάσταση, άκρως επιβλητική μινωική κατασκευή, όπως έχει αναφερθεί από το Υπουργείο Πολιτισμού -στο πλαίσιο των εργασιών για την κατασκευή του νέου αεροδρομίου στο Καστέλλι.
Τα αρχαία αποκαλύφθηκαν το 2024 κατά την ταπείνωση του λόφου Παπούρα, το περιγραφόμενο Εμπόδιο 24, ώστε να τοποθετηθεί ραντάρ του αεροδρομίου. Τα ευρήματα είναι εντυπωσιακά, καθώς είναι κυκλικά με διάμετρο 48 μέτρων και κάλυψη 1.800 τ.μ. στην κορυφή της Παπούρας, που είχε απαλλοτριωθεί για τα ραδιοβοηθήματα του αεροδρομίου.
Στη σημερινή συζήτηση, κάτοικοι του Δήμου Μινώα Πεδιάδας, ίσως και μέλη της Δημοτικής Αρχής και ο δήμαρχος συμπαραστάτης, έχουν δηλώσει ότι θα παρασταθούν έξω από το κτήριο του Δικαστηρίου, διαμαρτυρόμενοι όσο συζητείται το θέμα.
Η εφημερίδα «Πατρίς» και το patris.gr παρουσιάζουν σήμερα αναλυτικά τους λόγους, στους οποίους γίνεται επίκληση με την προσφυγή και γι’ αυτό θα πρέπει να ακυρωθεί η τοποθέτηση ραντάρ στην Παπούρα.
Οι λόγοι ακύρωσης, στους οποίους γίνεται επίκληση μέσα από την προσφυγή στο ΣτΕ που κατέθεσαν πολίτες, είναι 6 και με αυτούς δίδεται η μάχη πάνω στην κείμενη νομοθεσία και τις αβλεψίες, παραλείψεις ή ακόμη και παραβάσεις αυτής από τα αρμόδια όργανα του κράτους ή ακόμη και του Υπουργείου Πολιτισμού, που ενέκρινε την προμελέτη για την εγκατάσταση στον λόφο Παπούρα.
Σύμφωνα με πηγές της εφημερίδας «Πατρίς» και το patris.gr οι 6 ακυρωτικοί λόγοι της προσφυγής στοιχειοθετούνται περίπου σε αυτό το πλαίσιο:
Α) Ο 1ος λόγος είναι η παραβίαση του άρθρου 10 του νόμου 4858/2021, καθώς υποστηρίζεται ότι προκαλείται βλάβη στο μνημείο του λόφου Παπούρα. Σύμφωνα με τη νομοθεσία, απαγορεύεται πλήρως η εκτέλεση ενεργειών επί και πλησίον μνημείων, που είναι δυνατό να επιφέρουν άμεσο ή έμμεσο τρόπο καταστροφής, βλάβης, ρύπανσης ή αλλοίωσης της μορφής τους, κάτι που προβλέπεται και από τη Σύμβαση για την Προστασία της Παγκόσμιας Πολιτιστικής και Φυσικής Κληρονομιάς του 1972 των Παρισίων, την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για την Προστασία της Αρχαιολογικής Κληρονομιάς του 1992 στη Βαλέτα και τη Σύμβαση του 1985 στη Γρανάδα για την προστασία της αρχιτεκτονικής κληρονομιάς της Ευρώπης.
Ως προς αυτό, γίνεται επίκληση και σε άλλες αποφάσεις του ΣτΕ όπως της 42/22 που προβλέπει ότι η εκτέλεση έργου κοντά σε μνημείο επιτρέπεται μόνο ύστερα από έγκριση του υπουργού, οι επεμβάσεις πλησίον αρχαιολογικού χώρου επιτρέπονται μόνο ύστερα από έγκριση του υπουργού Πολιτισμού, ειδικά δε για τις οικοδομικές εργασίες η έγκριση του υπουργού Πολιτισμού χορηγείται, αν η απόσταση από τον αρχαιολογικό χώρο, στην έννοια του οποίου συμπεριλαμβάνεται ρητώς και το άμεσο περιβάλλον του, ή η σχέση με αυτόν είναι τέτοια, ώστε να μη κινδυνεύει να επέλθει άμεση ή έμμεση βλάβη στον αρχαιολογικό χώρο».
Με βάση αυτό, υποστηρίζεται ότι στην περίπτωση της Παπούρας παραβιάζονται όλα αυτά, καθώς γίνεται παραδεκτό από την ίδια την απόφαση για το ραντάρ ότι θα προκύψει μια κάποια αλλοίωση ή βλάβη και γι’ αυτό επιβάλλεται ο όρος να εκπονηθεί οριστική μελέτη προστασίας, στερεώσεως και αναδείξεως των αρχαιοτήτων στην κορυφή του λόφου «Παπούρα», διαμορφώσεως περιβάλλοντος χώρου και αποκαταστάσεως φυσικού τοπίου.
Τούτος ο όρος συνάπτεται άμεσα με τη λειτουργία του Νέου Αεροδρομίου και των ραδιοβοηθημάτων, που θα προκαλέσουν αστάθεια και υποβάθμιση του μνημείου και θα επηρεάσουν δυσμενώς άμεσα τον περιβάλλοντα χώρο και το φυσικό τοπίο. Επίσης, ζητείται γεωτεχνική και μελέτη πρόβλεψης δονήσεων από τη λειτουργία του αεροδρομίου και του ραντάρ, και συνεπώς οι δονήσεις μπορούν να ερμηνευθούν ως βλάβη έμμεση ή άμεση.
Στην προσφυγή στοιχειοθετείται ότι ακόμη και το γεγονός ότι προτείνεται η κάλυψη με στέγαστρο του αρχαιολογικού πεδίου, δείχνει ότι ο εξοπλισμός της ΥΠΑ, δηλαδή το ραντάρ, θα προκαλέσει όχληση, ίσως και βλάβη στο μνημείο, όπως στην κατεύθυνση της ασφάλειας των πτήσεων, γεγονός που σημαίνει ότι δεν αποκλείεται αυτές οι συνθήκες να είναι επιβαρυντικές για το μνημείο.
Συνεπώς, η παραβίαση εδώ έγκειται με βάση την ανωτέρω νομοθεσία στο γεγονός ότι η υπουργός Πολιτισμού εγκρίνει κατόπιν στάθμισης της βλάβης και της σημασίας του έργου. Στην προσφυγή υποστηρίζεται ακόμη ότι στην αρχική ανακοίνωση του Υπουργείου, στις 11 Ιουνίου 2024, γινόταν λόγος για αναζήτηση άλλης θέσης που τελικά δεν αναζητήθηκε.
Β) Ως 2ος λόγος ακύρωσης στην προσφυγή είναι εκείνος, που αποτελεί παράβαση του άρθρου 24 του Συντάγματος και του άρθρου 10 του νόμου 4584/2021. Σύμφωνα με το Σύνταγμα: «Η προστασία του φυσικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος αποτελεί υποχρέωση του Κράτους και δικαίωμα του καθενός.
Για τη διαφύλαξή του, το Κράτος έχει υποχρέωση να παίρνει ιδιαίτερα προληπτικά ή κατασταλτικά μέτρα στο πλαίσιο της αρχής της αειφορίας…» (παρ. 1) και ότι «Τα μνημεία, οι παραδοσιακές περιοχές και τα παραδοσιακά στοιχεία προστατεύονται από το Κράτος»· ωστόσο, αν διαπιστωθεί ότι δεν υπάρχει εναλλακτική λύση για ένα έργο, τότε αναγκαστικά μπορεί να γίνει.
Το νομικό κείμενο της προσφυγής, με βάση τα ανωτέρω, κρίνει ότι χρειάζεται σε τέτοιες περιπτώσεις εξαντλητική εξέταση όλων των εναλλακτικών λύσεων, προκειμένου να αποφευχθεί η πρόκληση βλάβης σε μνημεία από την εκτέλεση του έργου αυτού και δεν επιτρέπεται η συνεκτίμηση οικονομικών κριτηρίων, δηλαδή να γίνει αυτό που είναι πιο συμφέρον οικονομικά, γιατί κάτι τέτοιο μπορεί να είναι σε βάρος του μνημείο.
Μάλιστα, το οικονομικό κριτήριο δεν συνδέεται με την οικονομική σημασία τού προς εκτέλεση έργου, αλλά με το οικονομικό κόστος της αρχαιολογικά και πολιτιστικά ορθής επιλογής, ήτοι της επιλογής της λύσεως, η οποία δεν θα βλάπτει το πολιτιστικό περιβάλλον και δη το επίμαχο μνημείο.
Ωστόσο, εν προκειμένω, οι εναλλακτικές λύσεις δεν έχουν εξεταστεί. Ειδικότερα, αναφέρεται μεν στην προσβαλλόμενη ότι εγκρίνεται «η προμελέτη εγκατάστασης ραδιοβοηθημάτων του Νέου Διεθνούς Αερολιμένα Ηρακλείου Κρήτης, ως αναπόσπαστου μέρους του ως άνω σημαντικότατου έργου υποδομής, η οποία υπεβλήθη από το Υπουργείο Υποδομών και Μεταφορών ως η μόνη τεχνικά εφικτή λύση για την ολοκλήρωση και ασφαλή λειτουργία του αεροδρομίου», πλην όμως -κατά την προφορική συζήτηση ενώπιον του ΚΑΣ- προτάθηκαν επτά διαφορετικές λύσεις, οι οποίες δεν εξετάστηκαν επαρκώς και υποστηρίζεται ότι ακόμη και με βάση την τεχνική μελέτη που υιοθετήθηκε για να μπει το ραντάρ στο Εμπόδιο 24, δηλαδή τον λόφο Παπούρα, δεν έχουν διερευνηθεί εναλλακτικές προτάσεις, αλλά παρουσιάζει την συγκεκριμένη θέση ως τη «μόνη τεχνικά εφικτή λύση για την ολοκλήρωση και ασφαλή λειτουργία του αεροδρομίου». Αντιθέτως η έκθεση μελών του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας για πρόταση και άλλων εναλλακτικών θέσεων είναι κατατεθειμένη στη Βουλή.
Γ) Ο 3ος λόγος ακύρωσης έγκειται στη διαπίστωση παράβασης της Αρχής της Νομιμότητας, του γράμματος και της τελολογίας του νόμου 4858/2021, καθώς εγκρίθηκε προμελέτη για να εκδοθεί έγκριση. Όμως, η προέγκριση δεν είναι συμβατή με τον συγκεκριμένο νόμο, που εξουσιοδοτεί τον υπουργό Πολιτισμού να εγκρίνει εγκατάσταση ή λειτουργία βιομηχανικής, βιοτεχνικής ή εμπορικής επιχείρησης, τοποθέτηση τηλεπικοινωνιακών ή άλλων εγκαταστάσεων, επιχείρηση οποιουδήποτε τεχνικού ή άλλου έργου ή εργασίας, καθώς και οικοδομική δραστηριότητα πλησίον μνημείου, ασφαλώς υπό πολύ αυστηρές προϋποθέσεις και σε καμία περίπτωση, εφόσον προκαλείται βλάβη.
Για να γίνει κατανοητό, η έγκριση προμελέτης παραβιάζει τη νομοθεσία· όμως, σε αυτή την περίπτωση, ούτε είναι γνωστό ποια προμελέτη εγκρίθηκε για να μπει το ραντάρ στην Παπούρα, ενώ την ίδια ώρα φαίνεται ότι άλλο έγγραφο διαβιβάστηκε ως άλλη μελέτη τον Ιούνιο του 2025.
Δηλαδή, άλλη προμελέτη εγκρίθηκε και με άλλη έγινε η έκδοση έγκρισης, ενώ επιπλέον η προμελέτη δεν είναι αρκετή για να υπάρξει οριστική απόφαση για την υιοθέτησή της, όπως έγινε στην προκειμένη περίπτωση. Το εντυπωσιακό είναι ότι είχε προηγηθεί διερεύνηση θέσεων από τις ανασκαφές. Δηλαδή, αξιολογούσαν θέσεις τότε· ωστόσο, όταν αποκαλύφθηκε το μνημείο και χωρίς να αποκαλυφθεί η πλήρης έκταση και ο περιβάλλον χώρος, εκδόθηκε έγκριση!
Δ) Ο 4ος λόγος ακύρωσης αφορά στην παράβαση πάλι του νόμου 4858/2021 ως προς την έκδοση της προσβαλλόμενης έγκρισης προ της εγκρίσεως περιβαλλοντικών όρων με πλημμελή αιτιολογία, καθώς η ανασκαφή συντελείται κατόπιν της εκπόνησης και έγκρισης του Μελετών Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων, δηλαδή η ΜΠΕ δεν μπορούσε να έχει λάβει υπόψιν τι ακριβώς θα βρισκόταν. Και δεν υπήρξε αναθεώρηση, όταν αποκαλύφθηκε η αρχαία κατασκευή, με αποτέλεσμα να εκτελούνται εργασίες που ίσως βλάπτουν το μνημείο.
Ε) Ο 5ος λόγος ακύρωσης έγκειται στην τοποθέτηση των ραδιοβοηθημάτων επί του μνημείου. Όπως αναφέρθηκε ήδη, με το άρθρο 10 παρ. 1 του ν. 4858/2021 απαγορεύεται ρητά και αυστηρά «κάθε ενέργεια σε ακίνητο μνημείο, η οποία είναι δυνατόν να επιφέρει με άμεσο ή έμμεσο τρόπο καταστροφή, βλάβη, ρύπανση ή αλλοίωση της μορφής του».
Εν προκειμένω, τα προς τοποθέτηση ραδιοβοηθήματα βρίσκονται ακριβώς στο άμεσο περιβάλλον του λόφου «Παπούρα», σε απόσταση περί τα 30 μέτρα από το μνημείο. Είναι πολύ ψηλά, περίπου 10 μέτρα, και οι συνέπειες όχι μόνο από την τοποθέτησή τους, αλλά και την περιλαμβανομένη ακτινοβολία που θα εκπέμπεται καθιστούν την τοποθέτηση ραντάρ επί του μνημείου, και όχι πλησίον αυτού.
Στην προσφυγή στο ΣτΕ, αναφέρεται κατά πληροφορίες ότι μετά την τοποθέτηση των ραδιοβοηθημάτων δεν θα είναι επισκέψιμο το μνημείο, τόσο λόγω της ακτινοβολίας των ραδιοβοηθημάτων, όσο και για λόγους ασφαλείας, καθώς θα είναι απαγορευτική η επίσκεψη μνημείου σε απόσταση περί τα 30 μέτρα από τα ραντάρ, που λειτουργούν για την ασφάλεια των πτήσεων.
Με βάση αυτό, κρίνουν οι προσφεύγοντες ότι θα υπονομευτεί η ανάδειξη και επισκεψιμότητα του αρχαιολογικού χώρου, καθώς δεν είναι γνωστή η ακτινοβολία που θα εκπέμπουν τα ραδιοβοηθήματα και η επίπτωση στους δυνητικούς επισκέπτες του αρχαιολογικού χώρου. Εδώ να σημειωθεί ότι δεν περιλαμβάνεται συγκεκριμένη μελέτη για την ακτινοβολία, αν και γίνεται παραδεκτό ότι θα υπάρχει ακτινοβολία σε έγγραφο του Υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών τον Ιούνιο του 2024.
ΣΤ) Ο 6ος και τελευταίος λόγος για να ακυρωθεί το ραντάρ στην Παπούρα, που φέρεται να περιλαμβάνεται στην προσφυγή πολιτών που θα συζητηθεί σήμερα στο ΣτΕ, είναι ότι η απόφαση του ΚΑΣ, που δίνει έγκριση στην τοποθέτηση του ραντάρ στο Εμπόδιο 24, δηλαδή στον συγκεκριμένο λόφο, όπου αποκαλύφθηκε το αρχαιολογικό εύρημα, δεν αιτιολογείται επαρκώς.
Μάλιστα, ο ισχυρισμός αυτός στοιχειοθετείται από τους προσφεύγοντες από το γεγονός η έκδοση της έγκρισης αφορά στην προμελέτη της εγκατάστασης ραδιοβοηθημάτων του Νέου Διεθνούς Αερολιμένα Ηρακλείου στο Καστέλλι και στην προστασία, συντήρηση και ανάδειξη των αρχαίων καταλοίπων που αποκαλύφθηκαν στην κορυφή του λόφου «Παπούρα».
Όμως, η έγκριση είναι ατελής, αόριστη και χωρίς περιεχόμενο, λέει η προσφυγή, αφού δεν περιγράφονται επαρκώς τα αρχαία, που πρέπει να προστατευτούν, οι εργασίες που θα γίνουν για τα ραντάρ και φυσικά η εκτίμηση των επιπτώσεων στο μνημείο.
Εκτός από την μινωική κυκλική κατασκευή
Αυτές είναι οι αρχαιότητες στην κορυφή της Παπούρας
Η μνημειώδης αυτή κατασκευή αποτελείται από 8 επάλληλους λιθόκτιστους δακτυλίους -μέσου πάχους 1,40μ., και μεγ. εκτιμώμενου σωζόμενου ύψος 1,7μ.- αναπτυγμένους σε διαφορετικά υψομετρικά επίπεδα. Οι δακτύλιοι διαμορφώνουν στο κέντρο ένα κυκλικό κτίσμα (ζώνη Α) διαμέτρου 15μ. με εκφορική δόμηση, το εσωτερικό του οποίου (διαμέτρου 9μ.) χωρίζεται σε 4 τεταρτημόρια.
Η ζώνη Α περιβάλλεται από μία δεύτερη κύρια ζώνη (ζώνη Β, μεγ. πλάτους 6,9), στην οποία ακτινωτοί τοίχοι τέμνουν κάθετα τους δακτύλιους των χαμηλότερων επιπέδων, διαμορφώνοντας μικρότερους χώρους. Με την πρόοδο της ανασκαφής, αποκαλύπτεται μια σχεδόν δαιδαλώδης διάρθρωση, καθώς οι χώροι επικοινωνούν μεταξύ τους με στενά ανοίγματα.
Στη ΝΔ και ΒΔ παρειά αποκαλύφθηκαν δύο πιθανές κύριες είσοδοι προς τις κεντρικές ζώνες. Η κύρια περίοδος χρήσης φαίνεται πως ήταν μεταξύ (2000-1700 π.Χ.), δηλαδή πιθανώς θεμελιώθηκε λίγο πριν ή στην αρχή της παλαιονακτορικής περιόδου (ΜΜΙ – ΙΙ), ενώ η παρουσία νεοανακτορικής κεραμεικής στο στρώμα καταστροφής, δηλώνει ότι η χρήση του μνημείου συνεχίστηκε και την περίοδο των νέων ανακτόρων».
Στον ίδιο λόφο, υπάρχουν ακόμη το λατρευτικό σπήλαιο Αφέντης Χριστός με ίχνη λατρευτικής χρήσεως από τα μινωικά χρόνια έως τον Μεσαίωνα και μινωικό κτήριο στη θέση «Κόρες», αλλά και σημείο λατόμευσης στη βορειοδυτική πλευρά του λόφου. Επιπλέον, η αρχαία πρόσβαση στο ύψωμα της Παπούρας, πιθανά συμπίπτει με νεότερο μονοπάτι στα δυτικά του λόφου.
Το χρονικό των εξελίξεων από το 2024
Πώς φτάσαμε στο ΣτΕ για να σωθούν τα αρχαία
Τον Ιούνιο του 2024 κατά την επίσκεψη του υφυπουργού Υποδομών, Ν. Ταχιάου, στην περιοχή και της υπουργού Πολιτισμού, Λίνας Μενδώνη, υπήρξε ανακοίνωση του Υπουργείου Πολιτισμού, που έλεγε ότι ήταν τόσο σημαντικά τα αρχαία, που θα άλλαζε θέση το ραντάρ.
Παρήλθε ένας χρόνος απραξίας και αιφνιδιαστικά, τον Ιούνιο του 2025, μπήκε στο τραπέζι του ΚΑΣ το «τώρα ή ποτέ» για το ραντάρ και το αεροδρόμιο, καθώς δεν υπήρχαν δήθεν άλλη θέση κατάλληλη και ραδιοβοηθήματα. Εγκρίθηκε, λοιπόν, προμελέτη για τα ραντάρ των Αύγουστο, και παράλληλα, αποφασίστηκε και προστασία των ευρημάτων.
Οι αντιδράσεις των κατοίκων και του Δήμου Μινώα ήταν πολλές, ακόμη και με ακτιβισμό, ενώ κάποιοι κάτοικοι υπό τον Δήμο Μινώα Πεδιάδας προσέφυγαν στο Συμβούλιο της Επικρατείας, καταθέτοντας αίτηση ακύρωσης τον περασμένο Οκτώβριο. Κατατέθηκε και αίτηση αναστολής των εργασιών· όμως, ούτε απορρίφθηκε, ούτε έγινε δεκτή επισήμως, γιατί η εκδίκαση ορίστηκε πολύ κοντά για τις 4 Φεβρουαρίου του 2026 και υπήρχε η διαβεβαίωση ότι δεν εκτελούνται εργασίες.
Η συζήτηση στο ΣτΕ δεν έγινε στις 4 Φεβρουαρίου και αναβλήθηκε για τις 4 Μαρτίου, καθώς δεν κατατέθηκε αιτιολογία από πλευράς του Δημοσίου. Ταυτόχρονα, όμως, έτρεξε και βγήκε στον αέρα από τις 20 του μήνα ο διαγωνισμός για την προμήθεια των ραντάρ με προδιαγραφές για τον λόφο Παπούρα. Να σημειωθεί ότι οι προδιαγραφές ποικίλουν ανάλογα τη θέση, δηλαδή αν αλλάξει η θέση, θα αλλάξουν πιθανώς και οι προδιαγραφές.
