Μια νέα διάσταση στο ζήτημα της διαχείρισης του αρχαιολογικού και φυσικού τοπίου της Γαύδου προσδίδει η δημόσια παρέμβαση ομάδας ερευνητών αρχαιολογίας, μελών του πολυετούς ερευνητικού προγράμματος του Πανεπιστημίου Κρήτης στο νησί. Σε κείμενο που έδωσαν στη δημοσιότητα, τριάντα ένας επιστήμονες και ερευνητές τοποθετούνται απέναντι σε πρόσφατη ανακοίνωση της δημοτικής αρχής, η οποία απέδιδε στους διαμένοντες στις περιοχές του Άη Γιάννη και του Λαυράκα την ευθύνη για χρήση αρχαίων δομικών υλικών στην κατασκευή πρόχειρων καταλυμάτων (καβάτζες). Οι υπογράφοντες εγκαλούν τον Δήμο για επιλεκτική και «δυνητικά παραπλανητική» επιστράτευση της αρχαιολογίας, υπογραμμίζοντας ότι η επιστημονική τεκμηρίωση δεν συνάδει με τη ρητορική περί οργανωμένης αποξήλωσης του αρχαιολογικού χώρου.

Η αμφισβήτηση της δημοτικής ερμηνείας

Η αντιπαράθεση εκκινεί από αναφορά του Δήμου Γαύδου, η οποία βασίστηκε σε έγγραφο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χανίων σχετικά με την ύπαρξη πρόχειρων κατασκευών εντός της ζώνης απόλυτης προστασίας Α1 (Αγ. Ιωάννης-Λαυρακάς-Κεδρέ). Ενώ η Εφορεία κατέγραψε την παρουσία λίθων από αρχαία δομικά υλικά, οι ερευνητές επισημαίνουν ότι ο Δήμος κατέληξε σε ένα αυθαίρετο συμπέρασμα περί άμεσης αφαίρεσης υλικού από τον ίδιο τον αρχαιολογικό χώρο.

Όπως εξηγούν οι αρχαιολόγοι, η χρήση αρχαίων λίθων δεν συνεπάγεται αυτομάτως τη συστηματική αποξήλωση μνημείων. Για τη στοιχειοθέτηση μιας τέτοιας κατηγορίας απαιτείται ενδελεχής αρχαιολογική τεκμηρίωση και εξέταση ανασκαφικών δεδομένων. Οι ερευνητές τονίζουν ότι η επιλογή των λέξεων στην ανακοίνωση του Δήμου προβάλλει μια εικόνα «οργανωμένης πράξης», η οποία δεν προκύπτει από το απόσπασμα του επίσημου εγγράφου της Εφορείας.

Η σύνθετη πραγματικότητα του αρχαιολογικού τοπίου

Βασικό επιχείρημα της ομάδας του Πανεπιστημίου Κρήτης αποτελεί η ιδιαιτερότητα του τοπίου της Γαύδου. Η επιτόπια εμπειρία τους καταδεικνύει ότι τα αρχαία κατάλοιπα είναι διάσπαρτα στην επιφάνεια του εδάφους, συχνά μετακινημένα από τη φυσική διάβρωση ή παλαιότερες ανθρωπογενείς παρεμβάσεις.

Η πρακτική της επανάχρησης τέτοιων διάσπαρτων υλικών περιγράφεται ως ένα διαχρονικό και διαδεδομένο φαινόμενο σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Ειδικά στη Γαύδο, το φαινόμενο απαντάται σε αγροτικά κτίσματα, ξερολιθιές, ακόμη και στην παλαιότερη εκκλησία του νησιού, τον Άγιο Νικόλαο, η οποία έχει οικοδομηθεί σε μεγάλο βαθμό με αρχαιότερο υλικό. Υπό αυτό το πρίσμα, οι ερευνητές υποστηρίζουν ότι η στοχοποίηση των συγκεκριμένων κατασκευών στον Άη Γιάννη και τον Λαυράκα στερείται ιστορικού και κοινωνικού πλαισίου.

Αρχαιολογία: Επιστήμη μνήμης ή εργαλείο αποκλεισμού;

Η παρέμβαση των επιστημόνων λαμβάνει και ηθικό-πολιτικό χαρακτήρα, καθώς εκφράζουν την έντονη ανησυχία τους για τη μετατροπή της αρχαιολογίας σε μέσο «καταστολής και αποκλεισμού». Αντιτείνουν ότι η επιστήμη τους δεν υπερασπίζεται «αποστειρωμένους χώρους», αλλά πεδία όπου η ανθρώπινη παρουσία αλληλεπιδρά με τη φύση και τη μνήμη.

Πιο αναλυτικά, με αφορμή ανακοίνωση του Δήμου Γαύδου όπου αναφέρεται ότι “καταγράφεται ρητά ότι στις κατασκευές αυτές (καβάτζες) έχουν χρησιμοποιηθεί πέτρες από αρχαία δομικά υλικά, δηλαδή υλικά που προέρχονται από τον ίδιο τον αρχαιολογικό χώρο” ερευνητές αρχαιολογίας μέλη της ομάδας του πολυετούς ερευνητικού προγράμματος του Πανεπιστημίου Κρήτης στη Γαύδο αναφέρουν τα εξής σε κείμενο που έδωσαν στη δημοσιότητα:

Ως μέλη της ομάδας του πολυετούς ερευνητικού προγράμματος του Πανεπιστημίου Κρήτης στη Γαύδο και με αφορμή την πρόσφατη δημόσια ανάρτηση του Δήμου Γαύδου σχετικά με τη χρήση αρχαίων δομικών υλικών στις καλύβες του Άη Γιάννη και του Λαυράκα, θεωρούμε αναγκαίο να τοποθετηθούμε δημόσια, όχι για να αμφισβητήσουμε την ανάγκη προστασίας των αρχαιολογικών χώρων – την οποία υπηρετούμε έμπρακτα μέσα από την επιστημονική μας εργασία – αλλά για να αποσαφηνίσουμε ορισμένα ζητήματα που παρουσιάζονται με τρόπο απλουστευτικό, επιλεκτικό και δυνητικά παραπλανητικό.

Συγκεκριμένα, στην ανακοίνωσή της η δημοτική αρχή παραθέτει απόσπασμα εγγράφου της Εφορείας Αρχαιοτήτων Χανίων, όπου αναφέρεται ότι σε ορισμένες κατασκευές έχουν χρησιμοποιηθεί «πέτρες από αρχαία δομικά υλικά», και στη συνέχεια καταλήγει στο συμπέρασμα ότι: «Καταγράφεται ρητά ότι στις κατασκευές αυτές (καβάτζες) έχουν χρησιμοποιηθεί πέτρες από αρχαία δομικά υλικά, δηλαδή υλικά που προέρχονται από τον ίδιο τον αρχαιολογικό χώρο». Η συγκεκριμένη διατύπωση είναι προβληματική για τους εξής λόγους:

Το έγγραφο της Εφορείας εστιάζει στην παρουσία μόνιμων πρόχειρων κατασκευών εντός ζώνης Α1 απόλυτης προστασίας του αρχαιολογικού χώρου Αγ. Ιωάννη-Λαυρακά-Κεδρέ. Στην εν λόγω ανακοίνωση του Δήμου Γαύδου, ωστόσο, μέσω συγκεκριμένης επιλογής λέξεων και αλληλουχίας διατυπώσεων, προβάλλεται η εικόνα μιας οργανωμένης πράξης αποξήλωσης του αρχαιολογικού χώρου – ερμηνεία που δεν προκύπτει από το ίδιο το παρατιθέμενο απόσπασμα. Η αναφορά στη χρήση αρχαίων δομικών υλικών, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι τα υλικά αυτά προέρχονται από συστηματική αφαίρεση δομικών μελών συγκεκριμένων μνημείων. Η αναγνώριση μιας τέτοιας διαδικασίας απαιτεί λεπτομερή αρχαιολογική τεκμηρίωση, και την εξέταση ανασκαφικών δεδομένων ή σαφών στοιχείων προέλευσης.

Παράλληλα, η δική μας επιτόπια εμπειρία, έχοντας περπατήσει το νησί και έχοντας δει από κοντά τα πολυπληθή αρχαιολογικά κατάλοιπα, μας υποχρεώνει να επισημάνουμε ότι το αρχαιολογικό τοπίο της Γαύδου είναι πολύ πιο σύνθετο από αυτό που παρουσιάζεται από τη δημοτική αρχή της Γαύδου. Σε πολλές περιοχές του νησιού, αρχαία κατάλοιπα βρίσκονται διάσπαρτα στην επιφάνεια, συχνά μετακινημένα από την αρχική τους θέση λόγω διάβρωσης, φυσικών διεργασιών, παλαιότερων ανθρωπογενών παρεμβάσεων και μακρόχρονων μετασχηματισμών του τοπίου. Η επανάχρηση τέτοιων υλικών αποτελεί διαδεδομένο και διαχρονικό φαινόμενο στη Γαύδο, όπως και σε ολόκληρη τη Μεσόγειο. Στη Γαύδο, απαντά συχνά σε αγροτικές κατασκευές, ξερολιθιές, εκκλησίες, και άλλα κτίσματα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα η εκκλησία του Αγίου Νικολάου – η παλαιότερη εκκλησία του νησιού – που είναι χτισμένη σε μεγάλο βαθμό από αρχαιότερο δομικό υλικό.

Δεν μπορεί, λοιπόν, μια τέτοια πρακτική να αξιολογείται αποκομμένη από το ιστορικό, αρχαιολογικό και τοπικό κοινωνικό πλαίσιο, ούτε να ενεργοποιείται ως επιχείρημα στοχοποίησης σε συγκεκριμένες μόνο περιπτώσεις.

Συνεπώς, θεωρούμε αρκετά προβληματικό όταν η Αρχαιολογία επιστρατεύεται επιλεκτικά και στοχευμένα για να πλαισιώσει πρακτικές καταστολής και αποκλεισμού ανθρώπων από έναν τόπο με τον οποίο έχουν αναπτύξει μια μακρόχρονη, ήπια και βιωμένη σχέση. Η Αρχαιολογία δεν υπερασπίζεται άδειους, αποστειρωμένους χώρους,