Του Φώτη Ποντικάκη *

Η γνωριμία μας με το συγγραφέα του βιβλίου «Μουσείο, Εκπαίδευση και Κοινωνία», εκδόσεις Τόπος, πάει πίσω στη δεκαετία του 1980, στην αμφισβήτηση, στην εκτός των τειχών Αριστερά, μακριά από ορθοδοξίες, στους Αυτόνομους της Φιλοσοφικής, τη συνδικαλιστική παράταξη, στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης. Αυτός στο Ιστορικό – Αρχαιολογικό, εγώ στο Τμήμα Φιλοσοφίας, Παιδαγωγικής και Ψυχολογίας. Ακηδεμόνευτος συνδικαλισμός από το φοιτητικό κίνημα ακόμα.

Παρακολούθησα στη συνέχεια την πορεία  του Στάθη Γκότση στο Υπουργείο Πολιτισμού και στα εκπαιδευτικά του προγράμματα, στο συνδικαλισμό και στην ενεργό πολιτική παρέμβαση και αρθρογραφία για πολιτιστικά ζητήματα από τη μετατροπή των μεγάλων Μουσείων της χώρας σε Νομικά Πρόσωπα Ιδιωτικού Δικαίου μακριά από την Αρχαιολογική Υπηρεσία με επιχειρηματίες στα ΔΣ, το τσιμέντωμα της Ακρόπολης, το Λόφο Παπούρα αλλά και το Λόφο Καστέλι εδώ στα Χανιά.

Στο βιβλίο παρουσιάζεται η προσπάθεια να ανοίξουν , να γίνουν προσβάσιμα τα Μουσεία, με κατάλληλα εκπαιδευτικά προγράμματα, όχι μόνο στα παιδιά ,τα σχολεία και τους εκπαιδευτικούς αλλά και σε πληθώρα περιθωριοποιημένων κοινωνικών ομάδων (ΑΜΕΑ, Ρομά, πρόσφυγες, φυλακισμένους).

Υποστηρίζεται έτσι η θέση ότι ο πολιτισμός και η πολιτιστική κληρονομιά είναι δικαίωμα και αγαθό για όλους, ενώ παλιότερα ήταν προνόμιο μόνο των πλουσιότερων και της άρχουσας τάξης..

Στο βιβλίο αναδεικνύονται σημαντικοί σταθμοί στην Ιστορία της Μουσειακής Εκπαίδευσης στην Ελλάδα, όπως η πρωτοποριακή διεθνή συνάντηση της UNESCO με εκπροσώπους 30 χωρών στο Βυζαντινό Μουσείο της Αθήνας το 1954.

Τα Μουσεία εξελίχθηκαν παράλληλα με την εξέλιξη της κοινωνίας. Ο Διαφωτισμός και ο εκδημοκρατισμός χωρών άνοιξε τα Μουσεία σε ευρύτερα κοινωνικά στρώματα. Τα τελευταία χρόνια μετά τα κοινωνικά κινήματα για τα δικαιώματα γυναικών, μεταναστών, ενάντια στη σκλαβιά και το δουλεμπόριο κ.ά. πολλά Μουσεία οδηγήθηκαν σε αλλαγές και αναθεωρήσεις.

Η συντηρητική παλινόρθωση στις ΗΠΑ πλήττει και τον πολιτισμό και τα Μουσεία με τον Τραμπ να πιέζει να αφαιρεθούν από αυτά αναφορές και εκθέματα που αφορούν π.χ τους ιθαγενείς της Αμερικής και τους Μαύρους των ΗΠΑ και τη ρατσιστική αντιμετώπισή τους.

Όπως περιγράφει το βιβλίο αναφορικά με τη σχέση Εκπαίδευσης και Μουσείου, το Μουσείο δεν είναι απλά ένας χώρος υποδοχής σχολικών εκδρομών και περιπάτων. Όπως κάθε εκπαιδευτική δράση, η εκπαιδευτική επίσκεψη σε Μουσείο πρέπει να έχει στόχους και μεθοδολογία κατάλληλους για την ηλικία των εκπαιδευομένων, προσαρμοσμένα στους χώρους και τα εκθέματα του Μουσείου. Μπορούν να αξιοποιούνται η δραματοποίηση, το θεατρικό παιχνίδι, η αφήγηση, κατασκευές, δημιουργική έκφραση, επίδειξη τεχνικών, χρήση οπτικοακουστικού υλικού, Μουσειο-παιχνιδότοποι κ.ά.

Π.χ η «Αίθουσα Εμβύθισης» (Immersive Room) στο Μουσείο της πόλης της Λισαβόνας, που θυμίζει κινηματογραφική αίθουσα με οθόνες σε τρεις τοίχους, καθίσματα που κινούνται αναπαριστώντας το μεγάλο σεισμό που έπληξε την πόλη το 1755, σταγόνες από το ταβάνι που πέφτουν αναφέροντας το τσουνάμι που ακολούθησε. Ή το κάστρο Gravenstein της Γάνδης στο Βέλγιο, όπου τα μικρά παιδιά μπαίνουν μέσα αφού πρώτα μεταμφιεστούν με στολές εποχής της δημιουργίας του κάστρου. Άλλα Μουσεία έχουν αξιοποιήσει διαδικτυακές εφαρμογές εικονικής ή επαυξημένης πραγματικότητας, ή για κυνήγι θησαυρού.

Τα έργα τέχνης των Μουσείων, αναφέρει το βιβλίο, είναι σύμβολα του παρελθόντος, προϊόντα συγκεκριμένων κοινωνικοπολιτικών συνθηκών και πολιτισμών. Μας αναγκάζουν σε σύγκριση του παρελθόντος με το παρόν (καλλιεργείται έτσι η Κριτική Σκέψη).

Τα Μουσεία χρησιμοποιούνται συχνά για ιδεολογική – πολιτική προπαγάνδα από κυρίαρχες ελίτ, που μπορεί να αλλοιώνουν ή και να αποσιωπούν την Ιστορία. Στο Μουσείο Μαριονέτας της Λισαβόνας, ανάμεσα στα εκθέματα από όλο τον κόσμο, υπάρχουν και φιγούρες Καραγκιόζη που αναφέρεται ως τουρκικό είδος κούκλας (η Τουρκία περιέλαβε τον Καραγκιόζη ως κομμάτι της άυλης πολιτιστικής της κληρονομιάς με φάκελο που κατέθεσε στην UNESCO  το 2010).

Για να αξιοποιούνται τα Μουσεία παιδαγωγικά με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, υπάρχει ανάγκη διαρκούς Επιμόρφωσης των εκπαιδευτικών στη Μουσειακή Εκπαίδευση. Παράλληλα, πρέπει να δημιουργηθεί και να στελεχωθεί με το απαιτούμενο προσωπικό Τμήμα Εκπαιδευτικών Προγραμμάτων σε κάθε Μουσείο.

Τα Μουσεία και οι Αρχαιολογικοί Χώροι θα παραμένουν «πέτρες», απλά αντικείμενα, όσο δεν τα αντιμετωπίζουμε ως μια αφορμή σύγκρισης του παρόντος με το παρελθόν, σύγκρισης πολιτισμών και πρακτικών, όσο δεν τα βλέπουμε ως αφορμή συζήτησης και προβληματισμού. Τα οργανωμένα εκπαιδευτικά προγράμματα μπορούν να δώσουν αυτή τη δυνατότητα με ποικιλία δράσεων που εξάπτουν τη φαντασία, καλλιεργούν την κριτική σκέψη και τη δημιουργικότητα μαζί με το διάλογο για την Ιστορία, το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον.

Η UNESCO και ο ΟΗΕ έχουν ορίσει 4 πυλώνες για τη Βιωσιμότητα (Αειφορία): Περιβάλλον, Κοινωνία, Οικονομία, Πολιτιστική Κληρονομιά. Κανένα έργο, κανένας σχεδιασμός για το μέλλον δεν πρέπει να γίνεται χωρίς να  λαμβάνονται υπόψη και οι τέσσερις αυτοί πυλώνες της βιωσιμότητας (κι ας φέρουμε εδώ στο νου μας το Λόφο Παπούρα ή το Λόφο Καστέλι στα Χανιά ή τα Φαλάσαρνα).

Δήμοι και κυβέρνηση οφείλουν να χρηματοδοτούν τα Μουσεία, να δημιουργηθούν Παιδαγωγικές Ομάδες, Εκπαιδευτικά Τμήματα σε όλα τα Μουσεία, για να αναπτυχθούν εκπαιδευτικά προγράμματα κατάλληλα και να γίνουν πιο προσιτά και προσβάσιμα σε όλους, να καλλιεργείται η κριτική σκέψη και η γνώση της Ιστορίας.

* Υπεύθυνος  του Κέντρου Εκπαίδευσης για το Περιβάλλον και την Αειφορία (ΚΕΠΕΑ) Βάμου

*Εισήγηση στην παρουσίαση του βιβλίου που έγινε στο Μεγάλο Αρσενάλι των Χανίων στις 26 Μαΐου 2026